જન્માષ્ટમીમુપલક્ષ્ય શાસ્ત્રોપદેશાઃ

જન્માષ્ટમીમુપલક્ષ્ય શાસ્ત્રોપદેશાઃ
બ્રહ્મપુરાણે
અથ ભાદ્રપદે માસિ કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં કલૌ યુગે.
અષ્ટાવિંશતિમે જાતઃ કૃષ્ણોઽસૌ દેવકીસુતઃ..

વિષ્ણુપુરાણે
પ્રાવૃટ્કાલે ચ નભસિ કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં મહાનિશિ
ઉત્પત્સ્યામિ નવમ્યાન્તુ પ્રસૂતિં ત્વમવાપ્મ્યસિ
શ્રાવણે વા નભસ્યે વા રોહિણીસહિતાષ્ટમી
યદા કૃષ્ણે નરૈર્લબ્ધા સા જયન્તી પ્રકીર્ત્રિતા
અગ્નિપુરાણે
રોહિણીસહિતા કૃષ્ણા માસિ ભાદ્રપદેઽષ્ટમી
સપ્તમ્યામર્દ્ધરાત્રાધઃકલયાપિ યદા ભવેત્
તત્ર જાતો જગન્નાથઃ કૌસ્તુભી હરિરીશ્વરઃ
તમેવોપવસેત્ કાલં તત્ર કુર્ય્યાચ્ચ જાગરમ્
અવિદ્ધાયાઞ્ચ સર્ક્ષાયાં જાતો દેવકીનન્દનઃ
બ્રહ્મવૈવર્ત્તે
ઉદયે ચાષ્ટમી કિઞ્ચિન્નવમી સકલા યદિ
ભવેત્તુ બુધસંયુક્તા પ્રાજાપત્યર્ક્ષસંયુતા
અપિ વર્ષશતેનાપિ લભ્યતે વા ન વા વિભો
પદ્મપુરાણે
પ્રેતયોનિગતાનાન્તુ પ્રેતત્વં નાશિતન્તુ તૈઃ
યૈઃ કૃતા શ્રાવણે માસિ અષ્ટમી રોહિણીયુતા
કિં પુનર્બુધવારેણ સોમેનાપિ વિશેષતઃ
કિં પુનર્નવમીયુક્તા કુલકોટ્યાસ્તુ મુક્તિદા
ભવિષ્યપુરાણે
એકેનૈવોપવાસેન કૃતેન કુરુનન્દન
સપ્તજન્મકૃતાત્ પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ
ભવિષ્યોત્તરે
શ્રાવણેઽબહુલે પક્ષે કૃષ્ણજન્માષ્ટમીવ્રતમ્
ન કરોતિ નરો યસ્તુ સ ભવેત્ ક્રૂરરાક્ષસઃ
વર્ષે વર્ષે ચ યા નારી કૃષ્ણજન્માષ્ટમીવ્રતમ્
ન કરોતિ મહાક્રૂરા વ્યાલી ભવતિ કાનને
ભવિષ્યપુરાણે
પાર્થ તદ્દિવસે પ્રાપ્તે દન્તધાવનપૂર્વ્વકમ
ઉપવાસસ્ય નિયમં ગૃહ્ણીયાદ્ભક્તિભાવતઃ
વાસુદેવં સમુદ્દિશ્ય સર્વ્વપાપપ્રશાન્તયે
ઉપવાસં કરિષ્યામિ કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં નભસ્યહમ
અદ્ય કૃષ્ણાષ્ટર્માં દેવીં નભશ્ચન્દ્રસરોહિણીમ્
અર્ચ્ચયિત્વોપવાસેન ભોક્ષ્યેઽહમપરેઽહનિ
એનસો મોક્ષકામોઽસ્મિ યદ્ગોવિન્દ ત્રિયોનિજમ્
તન્મે મુઞ્ચતુ માં ત્રાહિ પતિતં શોકસાગરે
આજન્મમરણં યાવદ્યન્મયા દુષ્કૃતં કૃતમ્
ગૃહમુપક્રમ્ય .
તન્મધ્યે પ્રતિમા સ્થાપ્યા કાઞ્ચનાદિવિનિર્મ્મિતા .
પ્રતપ્તકાઞ્ચનાભા સા દેવકી સુતપસ્વિની ..

માઞ્ચાપિ બાલકં સુપ્તં પ્રસૂતા નીરદચ્છવિમ્ .
વસુદેવોઽપિ તત્રૈવ ખડ્ગચર્મ્મધરં સ્થિતમ્ ..

યશોદા ચાપિ તત્રૈવ પ્રસૂતવરકન્યકા .
બલભદ્રસ્તથા નન્દો દક્ષો ગર્ગશ્ચતુર્મુખઃ ..

એવં સંપૂજયેદ્ભક્ત્યા ગન્ધપુષ્પાક્ષતૈઃ ફલૈઃ .
સ્થણ્ડિલે સ્થાપયેદ્દેવીં સચન્દ્રાં રોહિણીન્તથા ..

દેવકીં વસુદેવઞ્ચ યશોદાં નન્દમેવ ચ .
ચણ્ડિકાં બલદેવઞ્ચ પૂજ્ય પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ..

અર્દ્ધરાત્રે વસોર્ધારાં પાતયેદ્ગુડસર્પિષા .
તતો વર્દ્ધાપનં ષષ્ઠીં નામાદેઃ કરણં મમ ..

કર્ત્તવ્યં તત્ક્ષણાદ્રાત્રૌ પ્રભાતે નવમીદિને .
યથા મમ તથા કાર્ય્યો ભગવત્યા મહોત્સવઃ ..

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેદ્ભક્ત્યા તેભ્યો દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્ .
સુવર્ણં કાઞ્ચનં ગાશ્ચ વાસાંસિ કુસુમાનિ ચ ..

યદ્યદિષ્ટતમં લોકે કૃષ્ણો મે પ્રીયતામિતિ .
યં દેવં દેવકી દેવી વસુદેવાદજીજનત્ ..

ભૌમસ્ય બ્રહ્મણો ગુપ્ત્યૈ તસ્મૈ બ્રહ્માત્મને નમઃ .
સુબ્રહ્મવાસુદેવાય ગોબ્રાહ્મણહિતાય ચ ..

શાન્તિરસ્તુ શિવઞ્ચાસ્તુ ઇત્યુક્ત્રા તાન્ વિસર્જ્જયેત્ ..

એવં યઃ કુરુતે દેવ્યા દેવક્યા સુમહોત્સવમ્ .
વર્ષે વર્ષે ભગવતો મદ્ભક્ત્યા ધર્મ્મનન્દન !
નરો વા યદિ વા નારી યથોક્તફલમાપ્નુયાત્ ..

પુત્ત્રસન્તાનમારોગ્યધનધાન્યર્દ્ધિમદ્ગૃહમ્ .
સમ્પર્કેણાપિ યઃ કુર્ય્યાત્ કશ્ચિજ્જન્માષ્ટમીવ્રતમ્ ..

વિષ્ણુલોકમવાપ્નોતિ નરો નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ..

પૂજા ચ મધ્યરાત્રે ગારુડે .
કૃષ્ણાષ્ટમ્યાન્તુ રોહિણ્યામર્દ્ધરાત્રેઽર્ચ્ચનં હરેઃ ..

વ્રતપારણયોઃ કાલનિયમઃ .
એકદિને જયન્તીલાભે તત્રૈવોપવાસઃ .
ઉભયદિને ચેત્તદા પરદિને .
જયન્ત્યલાભે તુ રોહિણીયુક્તાષ્ટમ્યામ્ .
ઉભયદિને રોહિણીયુતાષ્ટમીલાભે પરદિને તદલાભે તુ નિશીથસમ્બન્ધિન્યામષ્ટમ્યાં ઉભયદિને નિશીથસમ્બન્ધે તદસમ્બન્ધે વા પરદિને ઇતિ .
ઉપવાસપરદિને તિથિનક્ષત્રયોરવસાને પારણમ્ .
યદા મહાનિશાયાઃ પૂર્વ્વમેકતરસ્યાવસાનમન્યતરસ્ય મહાનિશાયાં તદનન્તરં વા તદૈકતરાવસાને પારણં યદા મહાનિશાયામુભયસ્થિતિસ્તદા ઉત્સવાન્તે પારણમ્ .”
ઇતિ તિથ્યાદિતત્ત્વમ્ ..

હરિભક્તિવિલાસમતે તૂપવાસકાલો યથા
જન્માષ્ટમી પૂર્વ્વવિદ્ધા ન કર્ત્તવ્યા કદાચન .
પલવેધે તુ વિપ્રેન્દ્ર ! સપ્તમ્યાં ચાષ્ટમીં ત્યજેત્ ..

સુરાયા બિન્દ્વના સ્પૃષ્ટં ગઙ્ગામ્ભઃકલસં યથા .
વિના ઋક્ષેણ કર્ત્તવ્યા નવમીસંયુતાષ્ટમી ..

સઋક્ષાપિ ન કર્ત્તવ્યા સપ્તમીસંયુતાષ્ટમી .
તસ્માત્ સર્વ્વપ્રયત્નેન ત્યાજ્યમેવાશુભં બુધૈઃ ..

વેધે પુણ્યક્ષયં યાતિ તમઃ સૂર્ય્યોદયે યથા .
યચ્ચ વહ્નિપુરાણાદૌ પ્રોક્તં વિદ્ધાષ્ટમીવ્રતમ્ .
અવૈષ્ણવપરં તચ્ચ કૃતં વા દેવમાયયા ..”
પારણકાલો યથા,
“યદ્વા તિથ્યર્ક્ષયોરેવ દ્બયોરન્તે તુ પારણમ્ .
સમર્થાનામશક્તાનાં દ્બયોરેકવિયોગતઃ ..

કેચિચ્ચ ભગવજ્જન્મમહોત્સવદિને શુભે .
ભક્ત્યોત્સવાન્તે કુર્વ્વન્તિ વૈષ્ણવા વ્રતપારણમ્ ..”
તદ્વ્રતકથા યથા
“એકદા શ્રીકુલાચાર્ય્યં વશિષ્ઠમૃષિસત્તમમ્ .
રાજા દિલીપઃ પપ્રચ્છ વિનયાવનતઃ સુધીઃ ..

દિલીપ ઉવાચ .
ભાદ્રે માસ્યસિતે પક્ષે યસ્યાં જાતો જનાર્દ્દનઃ .
તત્કથાં શ્રોતુમિચ્છામિ કથયસ્વ મહામુને ! ..

કથં વા ભગવાન્ જાતઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ .
દેવકીજઠેરે વિષ્ણુઃ કિં કર્ત્તું કેન હેતુના ..

વશિષ્ઠ ઉવાચ .
શૃણુ રાજન્ ! પ્રવક્ષ્યામિ યસ્માજ્જાતો જનાર્દ્દનઃ .
પૃથિવ્યાં ત્રિદિવં ત્યક્ત્રા ભવતે કથયામ્યહમ્ ..

પુરા વસુન્ધરા હ્યાસીત્ કંસારાઘનતત્પરા .
સ્વાધિકારપ્રમત્તેન કંસદૂતેન તાડિતા ..

ક્રન્દન્તી લજ્જિતા સાપિ યયૌ ઘૂર્ણિતલોચના .
યત્ર તિષ્ઠતિ દેવેશ ઉમાકાન્તો વૃષધ્વજઃ ..

કંસેન તાડિતા નાથ ! ઇતિ તસ્મૈ નિવેદિતમ્ .
વાસ્પધારાં પ્રવર્ષન્તીં વિવર્ણામપમાનિતામ્ ..

ક્રન્દન્તીં તાં સમાલોક્ય કોપેન સ્ફુરિતાધરઃ .
ઉમયા સહિતઃ સર્વ્વૈર્દ્દેવવૃન્દૈરનુદ્રુતઃ ..

આજગામ મહાદેવો વિધાતુર્ભવનં રુષા .
ગત્વા ચોવાચ બ્રહ્માણં કંસધ્વંસનિમિત્તકમ્ ..

ઉપાયઃ સૃજ્યતાં બ્રહ્મન્ ! ભવતા વિષ્ણુના સહ .
ઐશ્વરં તદ્બચઃ શ્રુત્વા ગન્તું પ્રાક્રામદાત્મભૂઃ ..

ક્ષીરોદે યત્ર વૈકુણ્ઠઃ સુપ્તઃ સ ભુજગોપરિ .
હંસપૃષ્ઠે સમારુહ્ય હરેરન્તિકમાયયૌ ..

તત્ર ગત્વા હરિં ધ્યાત્વા દેવવૃન્દૈર્હરાદિભિઃ .
તુષ્ટાવ ભગવાન્ વાગ્ભિરર્થ્યાભિર્વ્વાગ્વિદામ્બરઃ ..

નમઃ કમલનેત્રાય હરયે પરમાત્મને .
જગતઃ પાલયિત્રે ચ લક્ષ્મીકાન્ત ! નમોઽસ્તુ તે ..

નમઃ કમલકિઞ્જલ્કપીતનિર્મ્મલવાસસે .
નમઃ સમસ્તદેવાનામધિપાય મહાત્મને ..

નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય ગોબ્રાહ્મણહિતાય ચ .
ઇતિ તેભ્યઃ સ્તુતીઃ શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ જનાર્દ્દનઃ .
દેવા નમ્રમુખાઃ સર્વ્વે ભવતામાગમઃ કથમ્ ..

બ્રહ્મોવાચ .
શૃણુ દેવ ! જગન્નાથ ! યસ્માદસ્માકમાગમઃ .
કથયામિ સુરશ્રેષ્ઠ ! તદહં લોકતારણ ! ..

શૂલિદત્તવરોન્મત્તઃ કંસરાજો દુરાસદઃ .
વાસુધા તાડિતા તેન પદાઘાતેન મુષ્ટિના ..

વરં દત્ત્વા પુરાપ્યુગ્રો માયયા સ પ્રવઞ્ચિતઃ .
ભાગિનેયં વિના રાજન્ ! શાસ્તા ન ભવિતા તવ ..

તસ્માદ્ગચ્છ સ્વયં દેવ ! હન્તું કંસં દુરાસદમ્ .
દેવકીજઠરે જન્મ લભ ગત્વા ચ ગોકુલમ્ ..

બ્રહ્મણા પ્રેષિતો વિષ્ણુઃ પ્રત્યુવાચ પશોઃ પતિમ્ .
પાર્વ્વતીં દેહિ દેવેશ ! અબ્દં સ્થિત્વાગમિષ્યતિ ..

ઉમયા રમયા સાર્દ્ધં શઙ્ખચક્રગદાધરઃ .
ઉદ્દિશ્ય મથુરાં ચક્રે પ્રયાણં કંસનાશનમ્ ..

દેવકીજઠરે જન્મ લેભે વિષ્ણુર્ગદાધરઃ .
યશોદાકુક્ષિમધ્યે તુ સર્વ્વાણી મૃગલોચના ..

નવ માંસાંશ્ચ વિશ્રામ્ય કુક્ષૌ નવદિનાધિકાન્ .
ભાદ્રે માસ્યસિતે પક્ષે અષ્ટમીસંજ્ઞયા તિથૌ ..

રોહિણીતારકાયુક્તા રજની ધનઘોરિતા .
ઘૂમયોનૌ તડિદ્યુક્તે વારિ વર્ષતિ સર્વ્વદા ..

તસ્યાં જાતો જગન્નાથઃ કંસારિર્વ્વસુદેવજઃ .
વૈરાટે નન્દપત્ની ચ યશોદાજીજનત્ સુતામ્ ..

પુત્ત્રં પદ્મકરં પદ્મનાભં પદ્મદલેક્ષણમ્ .
રમ્યં ચતુર્ભુજં શાન્તં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ..

તદા ક્રન્દિતુમારેભે દૃષ્ટ્વા ચાનકદુન્દુભિઃ .
તત્રૈવ વાણ્યભૂદ્દૈવી દેવકીમાત્રગોચરા ..

પુત્ત્રં દત્ત્વા યશોદાયૈ કન્યાં તસ્યાઃ સમાનય .
કંસાસુરભયાત્તં હિ ઉવાચ દેવકી તદા ..

વૈરાટં ગચ્છ વિપ્રેન્દ્ર ! સુતં પ્રત્યર્પિતું પ્રભો ! .
પુત્ત્રં દત્ત્વા યશોદાયૈ સુતાં તસ્યાઃ સમાનય ..

તાં દૃષ્ટ્વા કંસરાજોઽપિ સભાયાં ન હનિષ્યતિ .
તસ્યા વચઃ સમાકર્ણ્ય વસુદેવોઽતિદુઃખિતઃ ..

અઙ્કે કુમારમાદાય વૈરાટાભિમુખં યયૌ .
યમુના જલસંપૂર્ણા તત્પથે મધ્યવર્ત્તિની ..

અતિશ્રોતા મહાવીર્ય્યા સુતીક્ષ્ણોર્મ્મિભયાકુલા .
તાં દૃષ્ટ્વા તત્તટે સ્થિત્વા યમુનામવલોકયન્ ..

વસુદેવોઽતિદુઃખાર્ત્તો વિલોલચેતનોઽભવત્ .
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ વિધિનાત્રાપિ વઞ્ચિતઃ ..

કથમદ્ય ગમિષ્યામિ વૈરાટે નન્દમન્દિરમ્ .
હરિણા તત્ર સાનન્દં માયયા વઞ્ચિતઃ પિતા ..

ક્ષણમાત્રં તટે સ્થિત્વા યમુનામપ્યલોકયત્ .
તેન દૃષ્ટા પુનઃ સાપિ ક્ષીણા જાનુવહાભવત્ ..

તતઃ સોઽપિ પુરો દૃષ્ટ્વા ધાવન્તં ખલુ જમ્બુકમ્ .
ક્રોડે કૃત્વા સુતં સ્વૈરં ગન્તું પારં પ્રચક્રમે ..

તં દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટચિત્તન્તુ ભગવાન્ યમુનાજલે .
માયાં કૃત્વા જગન્નાથો હ્યઙ્કાત્ સ પતિતઃ પિતુઃ ..

તં સુતં પતિતં દૃષ્ટ્વા સૂર્ય્યજાજીવને દ્બિજઃ .
તદા ક્રન્દિતુમારેભે ભાલે ઘાત્વા કરં દૃઢમ્ ..

વિધિના વૈરિણા હ્યત્ર દુઃખિતોઽહં પ્રવઞ્ચિતઃ .
ત્રાહિ માં જગતાં નાથ ! પુત્ત્રં દેહિ સુરોત્તમ ! ..

જનકં ક્રન્દિતં દૃષ્ટ્વા કંસારિઃ કૃપયા વિભુઃ .
જલક્રીડાં સમાચર્ય્ય પિતુરઙ્કેઽવસત્ પુનઃ ..

પથા તેન દ્બિજશ્રેષ્ઠો ગતવાન્નન્દમન્દિરમ્ .
સુતં દત્ત્વા યશોદાયૈ સુતાં તસ્યાઃ સમાનયત્ ..

સુતામઙ્કે તથા સોઽપિ ગૃહીત્વાનકદ્રુન્દુભિઃ .
નિજાગારં પુનઃ પ્રાપ્ય પ્રત્યર્પ્ય તાદૃશીં સુતામ્ ..

પ્રતિયુજ્ય પદે લોહમાસીત્ પૂર્વ્વવદાવૃતઃ .
દેવકી ચ પ્રસૂતેતિ વાર્ત્તા પ્રાપ્તા સુરારિણા ..

આનેતું પ્રહિતો દૂતઃસુતં દુહિતરઞ્ચ વા .
આગત્ય કંસદૂતોઽસૌ સુતાં નેતું પ્રચક્રમે ..

બલાદઙ્કાત્ સમાકૃષ્ય દેવકીવસુદેવયોઃ .
કંસદૂતો ગૃહીત્વા તાં કંસાયાદર્શયત્ પુનઃ ..

દૃષ્ટ્વા તાં કંસરાજોઽપિ સભયોઽભૂદ્દુરાસદઃ .
શુદ્ધકાઞ્ચનવર્ણાભાં પૂર્ણેન્દ્વસદૃશાનનામ્ ..

દૃષ્ટ્વા કંસો વિહસ્યન્તીં વિદ્યુત્સ્ફુરિતલોચનામ્ .
આદિદેશાસુરશ્રેષ્ઠો વધ નીત્વા શિલોપરિ ..

આજ્ઞાં લબ્ધ્વાસુરાસ્તે તુ નિષ્પેષ્ટું તાં પ્રવર્ત્તિતાઃ .
વિદ્ર્યુદ્રૂપધરા ગૌરી જગામ શઙ્કરાન્તિકમ્ ..

અન્તરીક્ષે ક્ષણં સ્થિત્વા કંસં પ્રોવાચ શઙ્કરી .
ત્વાં હન્તું ગોકુલે જાતઃ પૂર્વ્વશત્રુર્ન સંશયઃ ..

તત્રાતિષ્ઠજ્જગન્નાથઃ કંસારિઃ સુરકૃત્યકૃત્ .
ક્રીડિત્વા બાલભાવેન કંસધ્વંસે મનો દધૌ ..

પ્રાપ્તિમાત્રેણ તં કંસં જઘાન જગદીશ્વરઃ .
એતત્તે કથિતં રાજન્ ! કૃષ્ણજન્માષ્ટમીવ્રતમ્ ..

ય ઇદં કુરુતે રાજન્ ! યા ચ નારી હરેર્વ્રતમ્ .
પ્રાપ્નોત્યૈશ્વર્ય્યમતુલમિહ લોકે યથેપ્સિતમ્ ..

અન્તકાલે હરેઃ સ્થાનં દુર્લ્લભઞ્ચ ગમિષ્યતિ .
એકેનૈવોપવાસેન કૃતેન કુરુનન્દન ! ..

સપ્તજન્મકૃતાત્ પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ .
વત્સરદ્વાદશે ચૈવ યત્ પુણ્યં સમુપાર્જ્જિતમ્ ..

વિફલં તદ્ભવેત્ સર્વ્વં પુરા વ્યાસેન ભાષિતમ્ .
ન દ્રષ્ટવ્યં સુખં તેષાં નરાણાં ન ચ યોષિતામ્ ..

જયન્તી ન કૃતા યૈસ્તુ જાગરાદિસમન્વિતા .
શ્વાનશ્ચૈતે તુ વિજ્ઞેયા જયન્તીવિમુખા નરાઃ ..

યોષિતશ્ચ ન સન્દેહઃ સત્યોક્તં તવ સુવ્રતે ..