અથ ગણેશગીતા

.. ૐ નમઃ શ્રીગણેશાય ..

.. પ્રથમોઽધ્યાયઃ ..

.. સાઙ્ખ્યસારાર્થ યોગઃ ..

ક ઉવાચ -
એવમેવ પુરા પૃષ્ટઃ શૌનકેન મહાત્મના .
સ સૂતઃ કથયામાસ ગીતાં વ્યાસમુખાચ્છ્રુતામ્ ..૧ ..

સૂત ઉવાચ -
અષ્ટાદશપુરાણોક્તમમૃતં પ્રાશિતં ત્વયા .
તતોઽતિરસવત્પાતુમિચ્છામ્યમૃતમુત્તમમ્ ..૨ ..

યેનામૃતમયો ભૂત્વા પુમાન્બ્રહ્મામૃતં યતઃ .
યોગામૃતં મહાભાગ તન્મે કરુણયા વદ ..૩ ..

વ્યાસ ઉવાચ -
અથ ગીતાં પ્રવક્ષ્યામિ યોગમાર્ગપ્રકાશિનીમ્ .
નિયુક્તા પૃચ્છતે સૂત રાજ્ઞે ગજમુખેન યા ..૪ ..

વરેણ્ય ઉવાચ -
વિઘ્નેશ્વર મહાબાહો સર્વવિદ્યાવિશારદ .
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞ યોગં મે વક્તુમર્હસિ ..૫ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
સમ્યગ્વ્યવસિતા રાજન્મતિસ્તેઽનુગ્રહાન્મમ .
શૃણુ ગીતાં પ્રવક્ષ્યામિ યોગામૃતમયીં નૃપ ..૬ ..

ન યોગં યોગમિત્યાહુર્યોગો યોગો ન ચ શ્રિયઃ .
ન યોગો વિષયૈર્યોગો ન ચ માત્રાદિભિસ્તદા ..૭ ..

યોગો યઃ પિતૃમાત્રાદેર્ન સ યોગો નરાધિપ .
યો યોગો બન્ધુપુત્રાદેર્યશ્ચાષ્ટભૂતિભિઃ સહ ..૮ ..

ન સ યોગસ્ત્રિયા યોગો જગદદ્ભુતરૂપયા .
રાજ્યયોગશ્ચ નો યોગો ન યોગો ગજવાજિભિઃ ..૯ ..

યોગો નેન્દ્રપદસ્યાપિ યોગો યોગાર્થિનઃ પ્રિયઃ .
યોગો યઃ સત્યલોકસ્ય ન સ યોગો મતો મમ ..૧૦ ..

શૈવસ્ય યોગો નો યોગો વૈષ્ણવસ્ય પદસ્ય યઃ .
ન યોગો ભૂપ સૂર્યત્વં ચન્દ્રત્વં ન કુબેરતા ..૧૧ ..

નાનિલત્વં નાનલત્વં નામરત્વં ન કાલતા .
ન વારુણ્યં ન નૈરૃત્યં યોગો ન સાર્વભૌમતા ..૧૨ ..

યોગં નાનાવિધં ભૂપ યુઞ્જન્તિ જ્ઞાનિનસ્તતમ્ .
ભવન્તિ વિતૃષા લોકે જિતાહારા વિરેતસઃ ..૧૩ ..

પાવયન્ત્યખિલાન્લોકાન્વશીકૃતજગત્ત્રયાઃ .
કરુણાપૂર્ણહૃદયા બોધયન્ત્યપિ કાંશ્ચન ..૧૪ ..

જીવન્મુક્તા હૃદે મગ્નાઃ પરમાનન્દરૂપિણિ .
નિમીલ્યાક્ષીણિ પશ્યન્તઃ પરં બ્રહ્મ હૃદિ સ્થિતમ્ ..૧૫ ..

ધ્યાયન્તઃ પરમં બ્રહ્મ ચિત્તે યોગવશીકૃતમ્ .
ભૂતાનિ સ્વાત્મના તુલ્યં સર્વાણિ ગણયન્તિ તે ..૧૬ ..

યેન કેનચિદાચ્છિન્ના યેન કેનચિદાહતાઃ .
યેન કેનચિદાકૃષ્ટા યેન કેનચિદાશ્રિતાઃ ..૧૭ ..

કરુણાપૂર્ણહૃદયા ભ્રમન્તિ ધરણીતલે .
અનુગ્રહાય લોકાનાં જિતક્રોધા જિતેન્દ્રિયાઃ ..૧૮ ..

દેહમાત્રભૃતો ભૂપ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનાઃ .
એતાદૃશા મહાભાગ્યાઃ સ્યુશ્ચક્ષુર્ગોચરાઃ પ્રિય ..૧૯ ..

તમિદાનીમહં વક્ષ્યે શૃણુ યોગમનુત્તમમ્ .
શ્રુત્વા યં મુચ્યતે જન્તુઃ પાપેભ્યો ભવસાગરાત્ ..૨૦ ..

શિવે વિષ્ણૌ ચ શક્તૌ ચ સૂર્યે મયિ નરાધિપ .
યાઽભેદબુદ્ધિર્યોગઃ સ સમ્યગ્યોગો મતો મમ ..૨૧ ..

અહમેવ જગદ્યસ્માત્સૃજામિ પાલયામિ ચ .
કૃત્વા નાનાવિધં વેષં સંહરામિ સ્વલીલયા ..૨૨ ..

અહમેવ મહાવિષ્ણુરહમેવ સદાશિવઃ .
અહમેવ મહાશક્તિરહમેવાર્યમા પ્રિય ..૨૩ ..

અહમેકો નૃણાં નાથો જાતઃ પઞ્ચવિધઃ પુરા .
અજ્ઞાનાન્મા ન જાનન્તિ જગત્કારણકારણમ્ ..૨૪ ..

મત્તોઽગ્નિરાપો ધરણી મત્ત આકાશમારુતૌ .
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ લોકપાલા દિશો દશ ..૨૫ ..

વસવો મનવો ગાવો મનવઃ પશવોઽપિ ચ .
સરિતઃ સાગરા યક્ષા વૃક્ષાઃ પક્ષિગણા અપિ ..૨૬ ..

તથૈકવિંશતિઃ સ્વર્ગા નાગાઃ સપ્ત વનાનિ ચ .
મનુષ્યાઃ પર્વતાઃ સાધ્યાઃ સિદ્ધા રક્ષોગણાસ્તથા ..૨૭ ..

અહં સાક્ષી જગચ્ચક્ષુરલિપ્તઃ સર્વકર્મભિઃ .
અવિકારોઽપ્રમેયોઽહમવ્યક્તો વિશ્વગોઽવ્યયઃ ..૨૮ ..

અહમેવ પરં બ્રહ્માવ્યયાનન્દાત્મકં નૃપ .
મોહયત્યખિલાન્માયા શ્રેષ્ઠાન્મમ નરાનમૂન્ ..૨૯ ..

સર્વદા ષડ્વિકારેષુ તાનિયં યોજયેત્ ભૃશમ્ .
હિત્વાજાપટલં જન્તુરનેકૈર્જન્મભિઃ શનૈઃ ..૩૦ ..

વિરજ્ય વિન્દતિ બ્રહ્મ વિષયેષુ સુબોધતઃ .
અચ્છેદ્યં શસ્ત્રસઙ્ઘાતૈરદાહ્યમનલેન ચ ..૩૧ ..

અક્લેદ્યં ભૂપ ભુવનૈરશોષ્યં મારુતેન ચ .
અવધ્યં વધ્યમાનેઽપિ શરીરેઽસ્મિન્નરાધિપ ..૩૨ ..

યામિમાં પુષ્પિતાં વાચં પ્રશંસન્તિ શ્રુતીરિતામ્ .
ત્રયીવાદરતા મૂઢાસ્તતોઽન્યન્મન્વતેઽપિ ન ..૩૩ ..

કુર્વન્તિ સતતં કર્મ જન્મમૃત્યુફલપ્રદમ્ .
સ્વર્ગૈશ્વર્યરતા ધ્વસ્તચેતના ભોગબુદ્ધયઃ ..૩૪ ..

સમ્પાદયન્તિ તે ભૂપ સ્વાત્મના નિજબન્ધનમ્ .
સંસારચક્રં યુઞ્જન્તિ જડાઃ કર્મપરા નરાઃ ..૩૫ ..

યસ્ય યદ્વિહિતં કર્મ તત્કર્તવ્યં મદર્પણમ્ .
તતોઽસ્ય કર્મબીજાનામુચ્છિન્નાઃ સ્યુર્મહાઙ્કુરાઃ ..૩૬ ..

ચિત્તશુદ્ધિશ્ચ મહતી વિજ્ઞાનસાધિકા ભવેત્ .
વિજ્ઞાનેન હિ વિજ્ઞાતં પરં બ્રહ્મ મુનીશ્વરૈઃ ..૩૭ ..

તસ્માત્કર્માણિ કુર્વીત બુદ્ધિયુક્તો નરાધિપ .
ન ત્વકર્મા ભવેત્કોઽપિ સ્વધર્મત્યાગવાંસ્તથા ..૩૮ ..

જહાતિ યદિ કર્માણિ તતઃ સિદ્ધિં ન વિન્દતિ .
આદૌ જ્ઞાને નાધિકારઃ કર્મણ્યેવ સ યુજ્યતે ..૩૯ ..

કર્મણા શુદ્ધહૃદયોઽભેદબુદ્ધિમુપૈષ્યતિ .
સ ચ યોગઃ સમાખ્યાતોઽમૃતત્વાય કલ્પતે ..૪૦ ..

યોગમન્યં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ભૂપ તમુત્તમમ્ .
પશૌ પુત્રે તથા મિત્રે શત્રૌ બન્ધૌ સુહૃજ્જને ..૪૧ ..

બહિર્દૃષ્ટ્યા ચ સમયા હૃત્સ્થયાલોકયેત્પુમાન્ .
સુખે દુઃખે તથાઽમર્ષે હર્ષે ભીતૌ સમો ભવેત્ ..૪૨ ..

રોગાપ્તૌ ચૈવ ભોગાપ્તૌ જયે વા વિજયેઽપિ ચ .
શ્રિયોઽયોગે ચ યોગે ચ લાભાલાભે મૃતાવપિ ..૪૩ ..

સમો માં વસ્તુજાતેષુ પશ્યન્નન્તર્બહિઃસ્થિતમ્ .
સૂર્યે સોમે જલે વહ્નૌ શિવે શક્તૌ તથાનિલે ..૪૪ ..

દ્વિજે હૃદિ મહાનદ્યાં તીર્થે ક્ષેત્રેઽઘનાશિનિ .
વિષ્ણૌ ચ સર્વદેવેષુ તથા યક્ષોરગેષુ ચ ..૪૫ ..

ગન્ધર્વેષુ મનુષ્યેષુ તથા તિર્યગ્ભવેષુ ચ .
સતતં માં હિ યઃ પશ્યેત્સોઽયં યોગવિદુચ્યતે ..૪૬ ..

સમ્પરાહૃત્ય સ્વાર્થેભ્ય ઇન્દ્રિયાણિ વિવેકતઃ .
સર્વત્ર સમતાબુદ્ધિઃ સ યોગો ભૂપ મે મતઃ ..૪૭ ..

આત્માનાત્મવિવેકેન યા બુદ્ધિર્દૈવયોગતઃ .
સ્વધર્માસક્તચિત્તસ્ય તદ્યોગો યોગ ઉચ્યતે ..૪૮ ..

ધર્માધરમૌ જહાતીહ તયા યુક્ત ઉભાવપિ .
અતો યોગાય યુઞ્જીત યોગો વૈધેષુ કૌશલમ્ ..૪૯ ..

ધર્માધર્મફલે ત્યક્ત્વા મનીષી વિજિતેન્દ્રિયઃ .
જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તઃ સ્થાનં સંયાત્યનામયમ્ ..૫૦ ..

યદા હ્યજ્ઞાનકાલુષ્યં જન્તોર્બુદ્ધિઃ ક્રમિષ્યતિ .
તદાસૌ યાતિ વૈરાગ્યં વેદવાક્યાદિષુ ક્રમાત્ ..૫૧ ..

ત્રયીવિપ્રતિપન્નસ્ય સ્થાણુત્વં યાસ્યતે યદા .
પરાત્મન્યચલા બુદ્ધિસ્તદાસૌ યોગમાપ્નુયાત્ ..૫૨ ..

માનસાનખિલાન્કામાન્યદા ધીમાંસ્ત્યજેત્પ્રિય .
સ્વાત્મનિ સ્વેન સન્તુષ્ટઃ સ્થિરબુદ્ધિસ્તદોચ્યતે ..૫૩ ..

વિતૃષ્ણઃ સર્વસૌખ્યેષુ નોદ્વિગ્નો દુઃખસઙ્ગમે .
ગતસાધ્વસરુડ્રાગઃ સ્થિરબુદ્ધિસ્તદોચ્યતે ..૫૪ ..

યથાઽયં કમઠોઽઙ્ગાનિ સંકોચયતિ સર્વતઃ .
વિષયેભ્યસ્તથા ખાનિ સંકર્પેદ્યોગતત્પરઃ ..૫૫ ..

વ્યાવર્તન્તેઽસ્ય વિષયાસ્ત્યક્તાહારસ્ય વર્ષ્મિણઃ .
વિના રાગં ચ રાગોઽપિ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મ વિનશ્યતિ ..૫૬ ..

વિપશ્ચિદ્યતતે ભૂપ સ્થિતિમાસ્થાય યોગિનઃ .
મન્થયિત્વેન્દ્રિયાણ્યસ્ય હરન્તિ બલતો મનઃ ..૫૭ ..

યુક્તસ્તાનિ વશે કૃત્વા સર્વદા મત્પરો ભવેત્ .
સંયતાનીન્દ્રિયાણીહ યસ્યાસૌ કૃતધીર્મતઃ ..૫૮ ..

ચિન્તયાનસ્ય વિષયાન્સંગસ્તેષૂપજાયતે .
કામઃ સંજાયતે તસ્માત્તતઃ ક્રોધોઽભિવર્તતે ..૫૯ ..

ક્રોધાદજ્ઞાનસંભૂતિર્વિભ્રમસ્તુ તતઃ સ્મૃતેઃ .
ભ્રંશાત્સ્મૃતેર્મતેર્ધ્વંસસ્તદ્ધ્વંસાત્સોઽપિ નશ્યતિ ..૬૦ ..

વિના દ્વેષં ચ રાગં ચ ગોચરાન્યસ્તુ ખૈશ્ચરેત્ .
સ્વાધીનહૃદયો વશ્યૈઃ સંતોષં સ સમૃચ્છતિ ..૬૧ ..

ત્રિવિધસ્યાપિ દુઃખસ્ય સંતોષે વિલયો ભવેત્ .
પ્રજ્ઞયા સંસ્થિતશ્ચાયં પ્રસન્નહૃદયો ભવેત્ ..૬૨ ..

વિના પ્રસાદં ન મતિર્વિના મત્યા ન ભાવના .
વિના તાં ન શમો ભૂપ વિના તેન કુતઃ સુખમ્ ..૬૩ ..

ઇન્દ્રિયાશ્વાન્વિચરતો વિષયાનનુ વર્તતે .
યન્મનસ્તન્મતિં હન્યાદપ્સુ નાવં મરુદ્યથા ..૬૪ ..

યા રાત્રિઃ સર્વભૂતાનાં તસ્યાં નિદ્રાતિ નૈવ સઃ .
ન સ્વપન્તીહ તે યત્ર સા રાત્રિસ્તસ્ય ભૂમિપ ..૬૫ ..

સરિતાં પતિમાયાન્તિ વનાનિ સર્વતો યથા .
આયાન્તિ યં તથા કામા ન સ શાન્તિં ક્વચિલ્લભેત્ ..૬૬ ..

અતસ્તાનીહ સંરુધ્ય સર્વતઃ ખાનિ માનવઃ .
સ્વસ્વાર્થેભ્યઃ પ્રધાવન્તિ બુદ્ધિરસ્ય સ્થિરા તદા ..૬૭ ..

મમતાહંકૃતી ત્યક્ત્વા સર્વાન્કામાંશ્ચ યસ્ત્યજેત્ .
નિત્યં જ્ઞાનરતો ભૂત્વા જ્ઞાનાન્મુક્તિં સ યાસ્યતિ ..૬૮ ..

એવં બ્રહ્મધિયં ભૂપ યો વિજાનાતિ દૈવતઃ .
તુર્યામવસ્થાં પ્રાપ્યાપિ જીવન્મુક્તિં પ્રયાસ્યતિ ..૬૯ ..

યોગામૃતાર્થશાસ્ત્રે
શ્રીગણેશપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે ગજાનનવરેણ્યસંવાદે
સાંખ્યસારાર્થયોગો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ..

.. દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ..

.. કર્મયોગઃ ..

વરેણ્ય ઉવાચ -
જ્ઞાનનિષ્ઠા કર્મનિષ્ઠા દ્વયં પ્રોક્તં ત્વયા વિભો .
અવધાર્ય વદૈકં મે નિઃશ્રેયસકરં નુ કિમ્ ..૧ ..

ગજાનન ઉવાચ -
અસ્મિંશ્ચરાચરે સ્થિત્યૌ પુરોક્તે દ્વે મયા પ્રિય .
સાંખ્યાનાં બુદ્ધિયોગેન વૈધયોગેન કર્મિણામ્ ..૨ ..

અનારમ્ભેણ વૈધાનાં નિષ્ક્રિયઃ પુરુષો ભવેત્ .
ન સિદ્ધિં યાતિ સંત્યાગાત્કેવલાત્કર્મણો નૃપ ..૩ ..

કદાચિદક્રિયઃ કોઽપિ ક્ષણં નૈવાવતિષ્ઠતે .
અસ્વતન્ત્રઃ પ્રકૃતિજૈર્ગુણૈઃ કર્મ ચ કાર્યતે ..૪ ..

કર્મકારીન્દ્રિયગ્રામં નિયમ્યાસ્તે સ્મરન્પુમાન્ .
તદ્ગોચરાન્મન્દચિત્તો ધિગાચારઃ સ ભાષ્યતે ..૫ ..

તદ્ગ્રામં સંનિયમ્યાદૌ મનસા કર્મ ચારભેત્ .
ઇન્દ્રિયૈઃ કર્મયોગં યો વિતૃષ્ણઃ સ પરો નૃપ ..૬ ..

અકર્મણઃ શ્રેષ્ઠતમં કર્માનીહાકૃતં તુ યત્ .
વર્ષ્મણઃ સ્થિતિરપ્યસ્યાકર્મણો નૈવ સેત્સ્યતિ ..૭ ..

અસમર્પ્ય નિબધ્યન્તે કર્મ તેન જના મયિ .
કુર્વીત સતતં કર્માનાશોઽસઙ્ગો મદર્પણમ્ ..૮ ..

મદર્થે યાનિ કર્માણિ તાનિ બધ્નન્તિ ન ક્વચિત્ .
સવાસનમિદં કર્મ બધ્નાતિ દેહિનં બલાત્ ..૯ ..

વર્ણાન્સૃષ્ટ્વાવદં ચાહં સયજ્ઞાંસ્તાન્પુરા પ્રિય .
યજ્ઞેન ઋધ્યતામેષ કામદઃ કલ્પવૃક્ષવત્ ..૧૦ ..

સુરાંશ્ચાન્નેન પ્રીણધ્વં સુરાસ્તે પ્રીણયન્તુ વઃ .
લભધ્વં પરમં સ્થાનમન્યોન્યપ્રીણનાત્સ્થિરમ્ ..૧૧ ..

ઇષ્ટા દેવાઃ પ્રદાસ્યન્તિ ભોગાનિષ્ટાન્સુતર્પિતાઃ .
તૈર્દત્તાંસ્તાન્નરસ્તેભ્યોઽદત્વા ભુઙ્ક્તે સ તસ્કરઃ ..૧૨ ..

હુતાવશિષ્ટભોક્તારો મુક્તાઃ સ્યુઃ સર્વપાતકૈઃ .
અદન્ત્યેનો મહાપાપા આત્મહેતોઃ પચન્તિ યે ..૧૩ ..

ઊર્જો ભવન્તિ ભૂતાનિ દેવાદન્નસ્ય સંભવઃ .
યજ્ઞાચ્ચ દેવસંભૂતિસ્તદુત્પત્તિશ્ચ વૈધતઃ ..૧૪ ..

બ્રહ્મણો વૈધમુત્પન્નં મત્તો બ્રહ્મસમુદ્ભવઃ .
અતો યજ્ઞે ચ વિશ્વસ્મિન્ સ્થિતં માં વિદ્ધિ ભૂમિપ ..૧૫ ..

સંસૃતીનાં મહાચક્રં ક્રામિતવ્યં વિચક્ષણૈઃ .
સ મુદા પ્રીણતે ભૂપેન્દ્રિયક્રીડોઽધમો જનઃ ..૧૬ ..

અન્તરાત્મનિ યઃ પ્રીત આત્મારામોઽખિલપ્રિયઃ .
આત્મતૃપ્તો નરો યઃ સ્યાત્તસ્યાર્થો નૈવ વિદ્યતે ..૧૭

કાર્યાકાર્યકૃતીનાં સ નૈવાપ્નોતિ શુભાશુભે .
કિંચિદસ્ય ન સાધ્યં સ્યાત્સર્વજન્તુષુ સર્વદા ..૧૮ ..

અતોઽસક્તતયા ભૂપ કર્તવ્યં કર્મ જન્તુભિઃ .
સક્તોઽગતિમવાપ્નોતિ મામવાપ્નોતિ તાદૃશઃ ..૧૯ ..

પરમાં સિદ્ધિમાપન્નાઃ પુરા રાજર્ષયો દ્વિજાઃ .
સંગ્રહાય હિ લોકાનાં તાદૃશં કર્મ ચારભેત્ ..૨૦ ..

શ્રેયાન્યત્કુરુતે કર્મ તત્કરોત્યખિલો જનઃ .
મનુતે યત્પ્રમાણં સ તદેવાનુસરત્યસૌ ..૨૧ ..

વિષ્ટપે મે ન સાધ્યોઽસ્તિ કશ્ચિદર્થો નરાધિપ .
અનાલબ્ધશ્ચ લબ્ધવ્યઃ કુર્વે કર્મ તથાપ્યહમ્ ..૨૨ ..

ન કુર્વેઽહં યદા કર્મ સ્વતન્ત્રોઽલસભાવિતઃ .
કરિષ્યન્તિ મમ ધ્યાનં સર્વે વર્ણા મહામતે ..૨૩ ..

ભવિષ્યન્તિ તતો લોકા ઉચ્છિન્નાઃ સમ્પ્રદાયિનઃ .
હંતા સ્યામસ્ય લોકસ્ય વિધાતા સંકરસ્ય ચ ..૨૪ ..

કામિનો હિ સદા કામૈરજ્ઞાનાત્કર્મકારિણઃ .
લોકાનાં સંગ્રહાયૈતદ્વિદ્વાન્ કુર્યાદસક્તધીઃ ..૨૫ ..

વિભિન્નત્વમતિં જહ્યાદજ્ઞાનાં કર્મચારિણામ્
ભાગાદ્ગુણકર્મ
યોગયુક્તઃ સર્વકર્માણ્યર્પયેન્મયિ કર્મકૃત્ ..૨૬ ..

અવિદ્યાગુણસાચિવ્યાત્કુર્વન્કર્માણ્યતન્દ્રિતઃ .
અહંકારાદ્ભિન્નબુદ્ધિરહંકર્તેતિ યોઽબ્રવીત્ ..૨૭ ..

યસ્તુ વેત્ત્યાત્મનસ્તત્ત્વં વિભાગાદ્ગુણકર્મણોઃ .
કરણં વિષયે વૃત્તમિતિ મત્વા ન સજ્જતે ..૨૮ ..

કુર્વન્તિ સફલં કર્મ ગુણૈસ્ત્રિભિર્વિમોહિતાઃ .
અવિશ્વસ્તઃ સ્વાત્મદ્રુહો વિશ્વવિન્નૈવ લંઘયેત્ ..૨૯ ..

નિત્યં નૈમિત્તિકં તસ્માન્મયિ કર્માર્પયેદ્બુધઃ .
ત્યક્ત્વાહંમમતાબુદ્ધિં પરાં ગતિમવાપ્નુયાત્ ..૩૦ ..

અનીર્ષ્યન્તો ભક્તિમન્તો યે મયોક્તમિદં શુભમ્ .
અનુતિષ્ઠન્તિ યે સર્વે મુક્તાસ્તેઽખિલકર્મભિઃ ..૩૧ ..

યે ચૈવ નાનુતિષ્ઠન્તિ ત્વશુભા હતચેતસઃ .
ઈર્ષ્યમાણાન્મહામૂઢાન્નષ્ટાંસ્તાન્વિદ્ધિ મે રિપૂન્ ..૩૨ ..

તુલ્યં પ્રકૃત્યા કુરુતે કર્મ યજ્જ્ઞાનવાનપિ .
અનુયાતિ ચ તામેવાગ્રહસ્તત્ર મુધા મતઃ ..૩૩ ..

કામશ્ચૈવ તથા ક્રોધઃ ખાનામર્થેષુ જાયતે .
નૈતયોર્વશ્યતાં યાયાદમ્યવિધ્વંસકૌ યતઃ ..૩૪ ..

શસ્તોઽગુણો નિજો ધર્મઃ સાંગાદન્યસ્ય ધર્મતઃ .
નિજે તસ્મિન્મૃતિઃ શ્રેયોઽપરત્ર ભયદઃ પરઃ ..૩૫ ..

વરેણ્ય ઉવાચ -
પુમાન્યત્કુરુતે પાપં સ હિ કેન નિયુજ્યતે .
અકાઙ્ક્ષન્નપિ હેરમ્બ પ્રેરિતઃ પ્રબલાદિવ ..૩૬ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
કામક્રોધૌ મહાપાપૌ ગુણદ્વયસમુદ્ભવૌ .
નયન્તૌ વશ્યતાં લોકાન્ વિદ્ધ્યેતૌ દ્વેષિણૌ વરૌ ..૩૭ ..

આવૃણોતિ યથા માયા જગદ્બાષ્પો જલં યથા .
વર્ષામેઘો યથા ભાનું તદ્વત્કામોઽખિલાંશ્ચ રુટ્ ..૩૮ ..

પ્રતિપત્તિમતો જ્ઞાનં છાદિતં સતતં દ્વિષા .
ઇચ્છાત્મકેન તરસા દુષ્પોષ્યેણ ચ શુષ્મિણા ..૩૯ ..

આશ્રિત્ય બુદ્ધિમનસી ઇન્દ્રિયાણિ સ તિષ્ઠતિ .
તૈરેવાચ્છાદિતપ્રજ્ઞો જ્ઞાનિનં મોહયત્યસૌ ..૪૦ ..

તસ્માન્નિયમ્ય તાન્યાદૌ સમનાંસિ નરો જયેત્ .
જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોઃ શાન્તિકરં પાપં મનોભવમ્ ..૪૧ ..

યતસ્તાનિ પરાણ્યાહુસ્તેભ્યશ્ચ પરમં મનઃ .
તતોઽપિ હિ પરા બુદ્ધિરાત્મા બુદ્ધેઃ પરો મતઃ ..૪૨ ..

બુદ્ધ્વૈવમાત્મનાત્માનં સંસ્તભ્યાત્માનમાત્મના .
હત્વા શત્રું કામરૂપં પરં પદમવાપ્નુયાત્ ..૪૩ ..

ઇતિ શ્રીમદ્ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતાર્થશાસ્ત્રે શ્રીગણેશપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે ગજાનનવરેણ્યસંવાદે કર્મયોગો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ..

.. વિજ્ઞાનપ્રતિપાદન ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
પુરા સર્ગાદિસમયે ત્રૈગુણ્યં ત્રિતનૂરુહમ્ .
નિર્માય ચૈનમવદં વિષ્ણવે યોગમુત્તમમ્ ..૧ ..

અર્યમ્ણે સોઽબ્રવીત્સોઽપિ મનવે નિજસૂનવે .
તતઃ પરમ્પરાયાતં વિદુરેનં મહર્ષયઃ ..૨ ..

કાલેન બહુના ચાયં નષ્ટઃ સ્યાચ્ચરમે યુગે .
અશ્રદ્ધેયો હ્યવિશ્વાસ્યો વિગીતવ્યશ્ચ ભૂમિપ ..૩ ..

એવં પુરાતનં યોગં શ્રુતવાનસિ મન્મુખાત્ .
ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં વેદરહસ્યં પરમં શુભમ્ ..૪ ..

વરેણ્ય ઉવાચ -
સાંપ્રતં ચાવતીર્ણોઽસિ ગર્ભતસ્ત્વં ગજાનન .
પ્રોક્તવાન્કથમેતં ત્વં વિષ્ણવે યોગમુત્તમમ્ ..૫ ..

ગણેશ ઉવાચ -
અનેકાનિ ચ તે જન્માન્યતીતાનિ મમાપિ ચ .
સંસ્મરે તાનિ સર્વાણિ ન સ્મૃતિસ્તવ વર્તતે ..૬ ..

મત્ત એવ મહાબાહો જાતા વિષ્ણ્વાદયઃ સુરાઃ .
મય્યેવ ચ લયં યાન્તિ પ્રલયેષુ યુગે યુગે ..૭ ..

અહમેવ પરો બ્રહ્મ મહારુદ્રોઽહમેવ ચ .
અહમેવ જગત્સર્વં સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ યત્ ..૮ ..

અજોઽવ્યયોઽહં ભૂતાત્માઽનાદિરીશ્વર એવ ચ .
આસ્થાય ત્રિગુણાં માયાં ભવામિ બહુયોનિષુ ..૯ ..

અધર્મોપચયો ધર્માપચયો હિ યદા ભવેત્ .
સાધૂન્સંરક્ષિતું દુષ્ટાંસ્તાડિતું સંભવામ્યહમ્ ..૧૦ ..

ઉચ્છિદ્યાધર્મનિચયં ધર્મં સંસ્થાપયામિ ચ .
હન્મિ દુષ્ટાંશ્ચ દૈત્યાંશ્ચ નાનાલીલાકરો મુદા ..૧૧ ..

વર્ણાશ્રમાન્મુનીન્સાધૂન્પાલયે બહુરૂપધૃક્ .
એવં યો વેત્તિ સંભૂતિર્મમ દિવ્યા યુગે યુગે ..૧૨ ..

તત્તત્કર્મ ચ વીર્યં ચ મમ રૂપં સમાસતઃ .
ત્યક્તાહંમમતાબુદ્ધિં ન પુનર્ભૂઃ સ જાયતે ..૧૩ ..

નિરીહા નિર્ભિયોરોષા મત્પરા મદ્વ્યપાશ્રયાઃ .
વિજ્ઞાનતપસા શુદ્ધા અનેકે મામુપાગતાઃ ..૧૪ ..

યેન યેન હિ ભાવેન સંસેવન્તે નરોત્તમાઃ .
તથા તથા ફલં તેભ્યઃ પ્રયચ્છામ્યવ્યયઃ સ્ફુટમ્ ..૧૫ ..

જનાઃ સ્યુરિતરે રાજન્મમ માર્ગાનુયાયિનઃ .
તથૈવ વ્યવહારં તે સ્વેષુ ચાન્યેષુ કુર્વતે ..૧૬ ..

કુર્વન્તિ દેવતાપ્રીતિં કાઙ્ક્ષન્તઃ કર્મણાં ફલમ્ .
પ્રાપ્નુબંતીહ તે લોકે શીઘ્રં સિદ્ધિં હિ કર્મજામ્ ..૧૭ ..

ચત્વારો હિ મયા વર્ણા રજઃસત્ત્વતમોંઽશતઃ .
કર્માંશતશ્ચ સંસૃષ્ટા મૃત્યુલોકે મયાનઘ ..૧૮ ..

કર્તારમપિ તેષાં મામકર્તારં વિદુર્બુધાઃ .
અનાદિમીશ્વરં નિત્યમલિપ્તં કર્મજૈર્ગુણૈઃ ..૧૯ ..

નિરીહં યોઽભિજાનાતિ કર્મ બધ્નાતિ નૈવ તમ્ .
ચક્રુઃ કર્માણિ બુદ્ધ્યૈવં પૂર્વં પૂર્વં મુમુક્ષવઃ ..૨૦ ..

વાસનાસહિતાદાદ્યાત્સંસારકારણાદ્દૃઢાત્ .
અજ્ઞાનબન્ધનાજ્જન્તુર્બુદ્ધ્વાયં મુચ્યતેઽખિલાત્ ..૨૧ ..

તદકર્મ ચ કર્માપિ કથયામ્યધુના તવ .
યત્ર મૌનં ગતા મોહાદૃષયો બુદ્ધિશાલિનઃ ..૨૨ ..

તત્ત્વં મુમુક્ષુણા જ્ઞેયં કર્માકર્મવિકર્મણામ્ .
ત્રિવિધાનીહ કર્માણિ સુનિમ્નૈષાં ગતિઃ પ્રિય ..૨૩ ..

ક્રિયાયામક્રિયાજ્ઞાનમક્રિયાયાં ક્રિયામતિઃ .
યસ્ય સ્યાત્સ હિ મર્ત્યેઽસ્મિઁલ્લોકે મુક્તોઽખિલાર્થકૃત્ ..૨૪ ..

કર્માંકુરવિયોગેન યઃ કર્માણ્યારભેન્નરઃ .
તત્ત્વદર્શનનિર્દગ્ધક્રિયમાહુર્બુધા બુધમ્ ..૨૫ ..

ફલતૃષ્ણાં વિહાય સ્યાત્સદા તૃપ્તો વિસાધનઃ .
ઉદ્યુક્તોઽપિ ક્રિયાં કર્તું કિંચિન્નૈવ કરોતિ સઃ ..૨૬ ..

નિરીહો નિગૃહીતાત્મા પરિત્યક્તપરિગ્રહઃ .
કેવલં વૈ ગૃહં કર્માચરન્નાયાતિ પાતકમ્ ..૨૭ ..

અદ્વન્દ્વોઽમત્સરો ભૂત્વા સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમશ્ચ યઃ .
યથાપ્રાપ્ત્યેહ સંતુષ્ટઃ કુર્વન્કર્મ ન બધ્યતે ..૨૮ ..

અખિલૈર્વિષયૈર્મુક્તો જ્ઞાનવિજ્ઞાનવાનપિ .
યજ્ઞાર્થં તસ્ય સકલં કૃતં કર્મ વિલીયતે ..૨૯ ..

અહમગ્નિર્હવિર્હોતા હુતં યન્મયિ ચાર્પિતમ્ .
બ્રહ્માપ્તવ્યં ચ તેનાથ બ્રહ્મણ્યેવ યતો રતઃ ..૩૦ ..

યોગિનઃ કેચિદપરે દિષ્ટં યજ્ઞં વદન્તિ ચ .
બ્રહ્માગ્નિરેવ યજ્ઞો વૈ ઇતિ કેચન મેનિરે ..૩૧ ..

સંયમાગ્નૌ પરે ભૂપ ઇન્દ્રિયાણ્યુપજુહ્વતિ .
ખાગ્નિષ્વન્યે તદ્વિષયાંશ્છબ્દાદીનુપજુહ્વતિ ..૩૨ ..

પ્રાણાનામિન્દ્રિયાણાં ચ પરે કર્માણિ કૃત્સ્નશઃ .
નિજાત્મરતિરૂપેઽગ્નૌ જ્ઞાનદીપ્તે પ્રજુહ્વતિ ..૩૩ ..

દ્રવ્યેણ તપસા વાપિ સ્વાધ્યાયેનાપિ કેચન .
તીવ્રવ્રતેન યતિનો જ્ઞાનેનાપિ યજન્તિ મામ્ ..૩૪ ..

પ્રાણેઽપાનં તથા પ્રાણમપાને પ્રક્ષિપન્તિ યે .
રુદ્ધ્વા ગતીશ્ચોભયસ્તે પ્રાણાયામપરાયણાઃ ..૩૫ ..

જિત્વા પ્રાણાન્પ્રાણગતીરુપજુહ્વતિ તેષુ ચ .
એવં નાનાયજ્ઞરતા યજ્ઞધ્વંસિતપાતકાઃ ..૩૬ ..

નિત્યં બ્રહ્મ પ્રયાન્ત્યેતે યજ્ઞશિષ્ટામૃતાશિનઃ .
અયજ્ઞકારિણો લોકો નાયમન્યઃ કુતો ભવેત્ ..૩૭ ..

કાયિકાદિત્રિધાભૂતાન્યજ્ઞાન્વેદે પ્રતિષ્ઠિતાન્ .
જ્ઞાત્વા તાનખિલાન્ભૂપ મોક્ષ્યસેઽખિલબન્ધનાત્ ..૩૮ ..

સર્વેષાં ભૂપ યજ્ઞાનાં જ્ઞાનયજ્ઞઃ પરો મતઃ .
અખિલં લીયતે કર્મ જ્ઞાને મોક્ષસ્ય સાધને ..૩૯ ..

તજ્જ્ઞેયં પુરુષવ્યાઘ્ર પ્રશ્નેન નતિતઃ સતામ્ .
શુશ્રૂષયા વદિષ્યન્તિ સંતસ્તત્ત્વવિશારદાઃ ..૪૦ ..

નાનાસંગાઞ્જનઃ કુર્વન્નૈકં સાધુસમાગમમ્ .
કરોતિ તેન સંસારે બન્ધનં સમુપૈતિ સઃ ..૪૧ ..

સત્સંગાદ્ગુણસંભૂતિરાપદાં લય એવ ચ .
સ્વહિતં પ્રાપ્યતે સર્વૈરિહ લોકે પરત્ર ચ ..૪૨ ..

ઇતરત્સુલભં રાજન્સત્સંગોઽતીવ દુર્લભઃ .
યજ્જ્ઞાત્વા પુનર્વેધમેતિ જ્ઞેયં તતસ્તતઃ ..૪૩ ..

તતઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્વાત્મન્યેવાભિપશ્યતિ .
અતિપાપરતો જંતુસ્તતસ્તસ્માત્પ્રમુચ્યતે ..૪૪ ..

દ્વિવિધાન્યપિ કર્માણિ જ્ઞાનાગ્નિર્દહતિ ક્ષણાત્ .
પ્રસિદ્ધોઽગ્નિર્યથા સર્વં ભસ્મતાં નયતિ ક્ષણાત્ ..૪૫ ..

ન જ્ઞાનસમતામેતિ પવિત્રમિતરન્નૃપ .
આત્મન્યેવાવગચ્છન્તિ યોગાત્કાલેન યોગિનઃ ..૪૬ ..

ભક્તિમાનિન્દ્રિયજયી તત્પરો જ્ઞાનમાપ્નુયાત્ .
લબ્ધ્વા તત્પરમં મોક્ષં સ્વલ્પકાલેન યાત્યસૌ ..૪૭ ..

ભક્તિહીનોઽશ્રદ્દધાનઃ સર્વત્ર સંશયી તુ યઃ .
તસ્ય શં નાપિ વિજ્ઞાનમિહ લોકોઽથ વા પરઃ ..૪૮ ..

આત્મજ્ઞાનરતં જ્ઞાનનાશિતાખિલસંશયમ્ .
યોગાસ્તાખિલકર્માણં બધ્નન્તિ ભૂપ તાનિ ન ..૪૯ ..

જ્ઞાનખડ્ગપ્રહારેણ સંભૂતામજ્ઞતાં બલાત્ .
છિત્વાન્તઃસંશયં તસ્માદ્યોગયુક્તો ભવેન્નરઃ ..૫૦ ..

ઇતિ શ્રીમદ્ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતાર્થશાસ્ત્રે શ્રીગણેશપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે ગજાનનવરેણ્યસંવાદે વિજ્ઞાનપ્રતિપાદનો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ..

.. વૈધસંન્યાસયોગઃ ..

વરેણ્ય ઉવાચ -
સંન્યસ્તિશ્ચૈવ યોગશ્ચ કર્મણાં વર્ણ્યતે ત્વયા .
ઉભયોર્નિશ્ચિતં ત્વેકં શ્રેયો યદ્વદ મે પ્રભો ..૧ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
ક્રિયાયોગો વિયોગશ્ચાપ્યુભૌ મોક્ષસ્ય સાધને .
તયોર્મધ્યે ક્રિયાયોગસ્ત્યાગાત્તસ્ય વિશિષ્યતે ..૨ ..

દ્વન્દ્વદુઃખસહોઽદ્વેષ્ટા યો ન કાઙ્ક્ષતિ કિંચન .
મુચ્યતે બન્ધનાત્સદ્યો નિત્યં સંન્યાસવાન્સુખમ્ ..૩ ..

વદન્તિ ભિન્નફલકૌ કર્મણસ્ત્યાગસંગ્રહૌ .
મૂઢાલ્પજ્ઞાસ્તયોરેકં સંયુઞ્જીત વિચક્ષણઃ ..૪ ..

યદેવ પ્રાપ્યતે ત્યાગાત્તદેવ યોગતઃ ફલમ્ .
સંગ્રહં કર્મણો યોગં યો વિન્દતિ સ વિન્દતિ ..૫ ..

કેવલં કર્મણાં ન્યાસં સંન્યાસં ન વિદુર્બુધાઃ .
કુર્વન્નનિચ્છયા કર્મ યોગી બ્રહ્મૈવ જાયતે ..૬ ..

નિર્મલો યતચિત્તાત્મા જિતખો યોગતત્પરઃ .
આત્માનં સર્વભૂતસ્થં પશ્યન્કુર્વન્ન લિપ્યતે ..૭ ..

તત્ત્વવિદ્યોગયુક્તાત્મા કરોમીતિ ન મન્યતે .
એકાદશાનીન્દ્રિયાણિ કુર્વન્તિ કર્મસંખ્યયા ..૮ ..

તત્સર્વમર્પયેદ્બ્રહ્મણ્યપિ કર્મ કરોતિ યઃ .
ન લિપ્યતે પુણ્યપાપૈર્ભાનુર્જલગતો યથા ..૯ ..

કાયિકં વાચિકં બૌદ્ધમૈન્દ્રિયં માનસં તથા .
ત્યક્ત્વાશાં કર્મ કુર્વન્તિ યોગજ્ઞાશ્ચિત્તશુદ્ધયે ..૧૦ ..

યોગહીનો નરઃ કર્મ ફલેહયા કરોત્યલમ્ .
બધ્યતે કર્મબીજૈઃ સ તતો દુઃખં સમશ્નુતે ..૧૧ ..

મનસા સકલં કર્મ ત્યક્ત્વા યોગી સુખં વસેત્ .
ન કુર્વન્કારયન્વાપિ નન્દન્શ્વભ્રે સુપત્તને ..૧૨ ..

ન ક્રિયા ન ચ કર્તૃત્વં કસ્ય ચિત્સૃજ્યતે મયા .
ન ક્રિયાબીજસમ્પર્કઃ શક્ત્યા તત્ક્રિયતેઽખિલમ્ ..૧૩ ..

કસ્યચિત્પુણ્યપાપાનિ ન સ્પૃશામિ વિભુર્નૃપ .
જ્ઞાનમૂઢા વિમુહ્યન્તે મોહેનાવૃતબુદ્ધયઃ ..૧૪ ..

વિવેકેનાત્મનોઽજ્ઞાનં યેષાં નાશિતમાત્મના .
તેષાં વિકાશમાયાતિ જ્ઞાનમાદિત્યવત્પરમ્ ..૧૫ ..

મન્નિષ્ઠા મદ્ધિયોઽત્યન્તં મચ્ચિત્તા મયિ તત્પરાઃ .
અપુનર્ભવમાયાન્તિ વિજ્ઞાનાન્નાશિતૈનસઃ ..૧૬ ..

જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંયુક્તે દ્વિજે ગવિ ગજાદિષુ .
સમેક્ષણા મહાત્માનઃ પણ્ડિતાઃ શ્વપચે શુનિ ..૧૭ ..

વશ્યઃ સ્વર્ગો જગત્તેષાં જીવન્મુક્તાઃ સમેક્ષણાઃ .
યતોઽદોષં બ્રહ્મ સમં તસ્માત્તૈર્વિષયીકૃતમ્ ..૧૮ ..

પ્રિયાપ્રિયે પ્રાપ્ય હર્ષદ્વેષૌ યે પ્રાપ્નુવન્તિ ન .
બ્રહ્માશ્રિતા અસંમૂઢા બ્રહ્મજ્ઞાઃ સમબુદ્ધયઃ ..૧૯ ..

વરેણ્ય ઉવાચ -
કિં સુખં ત્રિષુ લોકેષુ દેવગન્ધર્વયોનિષુ .
ભગવન્કૃપયા તન્મે વદ વિદ્યાવિશારદ ..૨૦ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
આનન્દમશ્નુતેઽસક્તઃ સ્વાત્મારામો નિજાત્મનિ .
અવિનાશિ સુખં તદ્ધિ ન સુખં વિષયાદિષુ ..૨૧ ..

વિષયોત્થાનિ સૌખ્યાનિ દુઃખાનાં તાનિ હેતવઃ .
ઉત્પત્તિનાશયુક્તાનિ તત્રાસક્તો ન તત્ત્વવિત્ ..૨૨ ..

કારણે સતિ કામસ્ય ક્રોધસ્ય સહતે ચ યઃ .
તૌ જેતું વર્ષ્મવિરહાત્સ સુખં ચિરમશ્નુતે ..૨૩ ..

અન્તર્નિષ્ઠોઽન્તઃપ્રકાશોઽન્તઃસુખોઽન્તારતિર્લભેત્ .
અસંદિગ્ધોઽક્ષયં બ્રહ્મ સર્વભૂતહિતાર્થકૃત્ ..૨૪ ..

જેતારઃ ષડ્રિપૂણાં યે શમિનો દમિનસ્તથા .
તેષાં સમન્તતો બ્રહ્મ સ્વાત્મજ્ઞાનાં વિભાત્યહો ..૨૫ ..

આસનેષુ સમાસીનસ્ત્યક્ત્વેમાન્વિષયાન્બહિઃ .
સંસ્તભ્ય ભૃકુટીમાસ્તે પ્રાણાયામપરાયણઃ ..૨૬ ..

પ્રાણાયામં તુ સંરોધં પ્રાણાપાનસમુદ્ભવમ્ .
વદન્તિ મુનયસ્તં ચ ત્રિધાભૂતં વિપશ્ચિતઃ ..૨૭ ..

પ્રમાણં ભેદતો વિદ્ધિ લઘુમધ્યમમુત્તમમ્ .
દશભિર્દ્વ્યધિકૈર્વર્ણૈઃ પ્રાણાયામો લઘુઃ સ્મૃતઃ ..૨૮ ..

ચતુર્વિંશત્યક્ષરો યો મધ્યમઃ સ ઉદાહૃતઃ .
ષટ્ત્રિંશલ્લઘુવર્ણો ય ઉત્તમઃ સોઽભિધીયતે ..૨૯ ..

સિંહં શાર્દૂલકં વાપિ મત્તેભં મૃદુતાં યથા .
નયન્તિ પ્રાણિનસ્તદ્વત્પ્રાણાપાનૌ સુસાધયેત્ ..૩૦ ..

પીડયન્તિ મૃગાસ્તે ન લોકાન્વશ્યં ગતા નૃપ .
દહત્યેનસ્તથા વાયુઃ સંસ્તબ્ધો ન ચ તત્તનુમ્ ..૩૧ ..

યથા યથા નરઃ કશ્ચિત્સોપાનાવલિમાક્રમેત્ .
તથા તથા વશીકુર્યાત્પ્રાણાપાનૌ હિ યોગવિત્ ..૩૨ ..

પૂરકં કુમ્ભકં ચૈવ રેચકં ચ તતોઽભ્યસેત્ .
અતીતાનાગતજ્ઞાની તતઃ સ્યાજ્જગતીતલે ..૩૩ ..

પ્રાણાયામૈર્દ્વાદશભિરુત્તમૈર્ધારણા મતા .
યોગસ્તુ ધારણે દ્વે સ્યાદ્યોગીશસ્તે સદાભ્યસેત્ ..૩૪ ..

એવં યઃ કુરુતે રાજંસ્ત્રિકાલજ્ઞઃ સ જાયતે .
અનાયાસેન તસ્ય સ્યાદ્વશ્યં લોકત્રયં નૃપ ..૩૫ ..

બ્રહ્મરૂપં જગત્સર્વં પશ્યતિ સ્વાન્તરાત્મનિ .
એવં યોગશ્ચ સંન્યાસઃ સમાનફલદાયિનૌ ..૩૬ ..

જન્તૂનાં હિતકર્તારં કર્મણાં ફલદાયિનમ્ .
માં જ્ઞાત્વા મુક્તિમાપ્નોતિ ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરં વિભુમ્ ..૩૭ ..

યોગામૃતાર્થશાસ્ત્રે
શ્રીગણેશપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે ગજાનનવરેણ્યસંવાદે
વૈધસંન્યાસયોગો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ..

.. પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ..

.. યોગાવૃત્તિપ્રશંસનઃ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
શ્રૌતસ્માર્તાનિ કર્માણિ ફલં નેચ્છન્સમાચરેત્ .
શસ્તઃ સ યોગી રાજેન્દ્ર અક્રિયાદ્યોગમાશ્રિતાત્ ..૧ ..

યોગપ્રાપ્ત્યૈ મહાબાહો હેતુઃ કર્મૈવ મે મતમ્ .
સિદ્ધિયોગસ્ય સંસિદ્ધ્યૈ હેતૂ શમદમૌ મતૌ ..૨ ..

ઇન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ સંકલ્પ્ય કુર્વન્સ્વસ્ય રિપુર્ભવેત્ .
એતાનનિચ્છન્યઃ કુર્વન્સિદ્ધિં યોગી સ સિદ્ધ્યતિ ..૩ ..

સુહૃત્વે ચ રિપુત્વે ચ ઉદ્ધારે ચૈવ બન્ધને .
આત્મનૈવાત્મનિ હ્યાત્મા નાત્મા ભવતિ કશ્ચન ..૪ ..

માનેઽપમાને દુઃખે ચ સુખેઽસુહૃદિ સાધુષુ .
મિત્રેઽમિત્રેઽપ્યુદાસીને દ્વેષ્યે લોષ્ઠે ચ કાઞ્ચને ..૫ ..

સમો જિતાત્મા વિજ્ઞાની જ્ઞાનીન્દ્રિયજયાવહઃ .
અભ્યસેત્સતતં યોગં યદા યુક્તતમો હિ સઃ ..૬ ..

તપ્તઃ શ્રાન્તો વ્યાકુલો વા ક્ષુધિતો વ્યગ્રચિત્તકઃ .
કાલેઽતિશીતેઽત્યુષ્ણે વાનિલાગ્ન્યમ્બુસમાકુલે ..૭ ..

સધ્વનાવતિજીર્ણે ગોઃસ્થાને સાગ્નૌ જલાન્તિકે .
કૂપકૂલે શ્મશાને ચ નદ્યાં ભિત્તૌ ચ મર્મરે ..૮ ..

ચૈત્યે સવલ્મિકે દેશે પિશાચાદિસમાવૃતે .
નાભ્યસેદ્યોગવિદ્યોગં યોગધ્યાનપરાયણઃ ..૯ ..

સ્મૃતિલોપશ્ચ મૂકત્વં બાધિર્યં મન્દતા જ્વરઃ .
જડતા જાયતે સદ્યો દોષાજ્ઞાનાદ્ધિ યોગિનઃ ..૧૦ ..

એતે દોષાઃ પરિત્યાજ્યા યોગાભ્યસનશાલિના .
અનાદરે હિ ચૈતેષાં સ્મૃતિલોપાદયો ધ્રુવમ્ ..૧૧ ..

નાતિભુઞ્જન્સદા યોગી નાભુઞ્જન્નાતિનિદ્રિતઃ .
નાતિજાગ્રત્સિદ્ધિમેતિ ભૂપ યોગં સદાભ્યસન્ ..૧૨ ..

સંકલ્પજાંસ્ત્યજેત્કામાન્નિયતાહારજાગરઃ .
નિયમ્ય ખગણં બુદ્ધ્યા વિરમેત શનૈઃ શનૈઃ ..૧૩ ..

તતસ્તતઃ કૃષેદેતદ્યત્ર યત્રાનુગચ્છતિ .
ધૃત્યાત્મવશગં કુર્યાચ્ચિત્તં ચઞ્ચલમાદૃતઃ ..૧૪ ..

એવં કુર્વન્સદા યોગી પરાં નિર્વૃતિમૃચ્છતિ .
વિશ્વસ્મિન્નિજમાત્માનં વિશ્વં ચ સ્વાત્મનીક્ષતે ..૧૫ ..

યોગેન યો મામુપૈતિ તમુપૈમ્યહમાદરાત્ .
મોચયામિ ન મુઞ્ચામિ તમહં માં સ ન ત્યજેત્ ..૧૬ ..

સુખે સુખેતરે દ્વેષે ક્ષુધિ તોષે સમસ્તૃષિ .
આત્મસામ્યેન ભૂતાનિ સર્વગં માં ચ વેત્તિ યઃ ..૧૭ ..

જીવન્મુક્તઃ સ યોગીન્દ્રઃ કેવલં મયિ સંગતઃ .
બ્રહ્માદીનાં ચ દેવાનાં સ વન્દ્યઃ સ્યાજ્જગત્રયે ..૧૮ ..

વરેણ્ય ઉવાચ -
દ્વિવિધોઽપિ હિ યોગોઽયમસંભાવ્યો હિ મે મતઃ .
યતોઽન્તઃકરણં દુષ્ટં ચઞ્ચલં દુર્ગ્રહં વિભો ..૧૯ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
યો નિગ્રહં દુર્ગ્રહસ્ય મનસઃ સમ્પ્રકલ્પયેત્ .
ઘટીયન્ત્રસમાદસ્માન્મુક્તઃ સંસૃતિચક્રકાત્ ..૨૦ ..

વિષયૈઃ ક્રકચૈરેતત્સંસૃષ્ટં ચક્રકં દૃઢમ્ .
જનશ્છેત્તું ન શક્નોતિ કર્મકીલઃ સુસંવૃતમ્ ..૨૧ ..

અતિદુઃખં ચ વૈરાગ્યં ભોગાદ્વૈતૃષ્ણ્યમેવ ચ .
ગુરુપ્રસાદઃ સત્સઙ્ગ ઉપાયાસ્તજ્જયે અમી ..૨૨ ..

અભ્યાસાદ્વા વશીકુર્યાન્મનો યોગસ્ય સિદ્ધયે .
વરેણ્ય દુર્લભો યોગો વિનાસ્ય મનસો જયાત્ ..૨૩ ..

વરેણ્ય ઉવાચ -
યોગભ્રષ્ટસ્ય કો લોકઃ કા ગતિઃ કિં ફલં ભવેત્ .
વિભો સર્વજ્ઞ મે છિન્ધિ સંશયં બુદ્ધિચક્રભૃત્ ..૨૪ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
દિવ્યદેહધરો યોગાદ્ભ્રષ્ટઃ સ્વર્ભોગમુત્તમમ્ .
ભુક્ત્વા યોગિકુલે જન્મ લભેચ્છુદ્ધિમતાં કુલે ..૨૫ ..

પુનર્યોગી ભવત્યેષ સંસ્કારાત્પૂર્વકર્મજાત્ .
ન હિ પુણ્યકૃતાં કશ્ચિન્નરકં પ્રતિપદ્યતે ..૨૬ ..

જ્ઞાનનિષ્ઠાત્તપોનિષ્ઠાત્કર્મનિષ્ઠાન્નરાધિપ .
શ્રેષ્ઠો યોગી શ્રેષ્ઠતમો ભક્તિમાન્મયિ તેષુ યઃ ..૨૭ ..

ઇતિ શ્રીમદ્ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતાર્થશાસ્ત્રે શ્રીગણેશપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે ગજાનનવરેણ્યસંવાદે યોગાવૃત્તિપ્રશંસનો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ..

.. બુદ્ધિયોગઃ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
ઈદૃશં વિદ્ધિ મે તત્ત્વં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના .
યજ્જ્ઞાત્વા મામસન્દિગ્ધં વેત્સિ મોક્ષ્યસિ સર્વગમ્ ..૧ ..

તત્તેઽહં શૃણુ વક્ષ્યામિ લોકાનાં હિતકામ્યયા .
અસ્તિ જ્ઞેયં યતો નાન્યન્મુક્તેશ્ચ સાધનં નૃપ ..૨ ..

જ્ઞેયા મત્પ્રકૃતિઃ પૂર્વં તતઃ સ્યાં જ્ઞાનગોચરઃ .
તતો વિજ્ઞાનસમ્પત્તિર્મયિ જ્ઞાતે નૃણાં ભવેત્ ..૩ ..

ક્વનલૌ ખમહઙ્કારઃ કં ચિત્તં ધીસમીરણૌ .
રવીન્દૂ યાગકૃચ્ચૈકાદશધા પ્રકૃતિર્મમ ..૪ ..

અન્યાં મત્પ્રકૃતિં વૃદ્ધા મુનયઃ સંગિરન્તિ ચ .
તથા ત્રિવિષ્ટપં વ્યાપ્તં જીવત્વં ગતયાનયા ..૫ ..

આભ્યામુત્પાદ્યતે સર્વં ચરાચરમયં જગત્ .
સંગાદ્વિશ્વસ્ય સંભૂતિઃ પરિત્રાણં લયોઽપ્યહમ્ ..૬ ..

તત્ત્વમેતન્નિબોદ્ધું મે યતતે કશ્ચિદેવ હિ .
વર્ણાશ્રમવતાં પુંસાં પુરા ચીર્ણેન કર્મણા ..૭ ..

સાક્ષાત્કરોતિ માં કશ્ચિદ્યત્નવત્સ્વપિ તેષુ ચ .
મત્તોઽન્યન્નેક્ષતે કિંચિન્મયિ સર્વં ચ વીક્ષતે ..૮ ..

ક્ષિતૌ સુગન્ધરૂપેણ તેજોરૂપેણ ચાગ્નિષુ .
પ્રભારૂપેણ પૂષ્ણ્યબ્જે રસરૂપેણ ચાપ્સુ ચ ..૯ ..

ધીતપોબલિનાં ચાહં ધીસ્તપોબલમેવ ચ .
ત્રિવિધેષુ વિકારેષુ મદુત્પન્નેષ્વહં સ્થિતઃ ..૧૦ ..

ન માં વિન્દતિ પાપીયાન્માયામોહિતચેતનઃ .
ત્રિવિકારા મોહયતિ પ્રકૃતિર્મે જગત્ત્રયમ્ ..૧૧ ..

યો મે તત્ત્વં વિજાનાતિ મોહં ત્યજતિ સોઽખિલમ્ .
અનેકૈર્જન્મભિશ્ચૈવં જ્ઞાત્વા માં મુચ્યતે તતઃ ..૧૨ ..

અન્યે નાનાવિધાન્દેવાન્ભજન્તે તાન્વ્રજન્તિ તે .
યથા યથા મતિં કૃત્વા ભજતે માં જનોઽખિલઃ ..૧૩ ..

તથા તથાસ્ય તં ભાવં પૂરયામ્યહમેવ તમ્ .
અહં સર્વં વિજાનામિ માં ન કશ્ચિદ્વિબુધ્યતે ..૧૪ ..

અવ્યક્તં વ્યક્તિમાપન્નં ન વિદુઃ કામમોહિતાઃ .
નાહં પ્રકાશતાં યામિ અજ્ઞાનાં પાપકર્મણામ્ ..૧૫ ..

યઃ સ્મૃત્વા ત્યજતિ પ્રાણમન્તે માં શ્રદ્ધયાન્વિતઃ .
સ યાત્યપુનરાવૃત્તિં પ્રસાદાન્મમ ભૂભુજ ..૧૬ ..

યં યં દેવં સ્મરન્ભક્ત્યા ત્યજતિ સ્વં કલેવરમ્ .
તત્તત્સાલોક્યમાયાતિ તત્તદ્ભક્ત્યા નરાધિપ ..૧૭ ..

અતશ્ચાહર્નિશં ભૂપ સ્મર્તવ્યોઽનેકરૂપવાન્ .
સર્વેષામપ્યહં ગમ્યઃ સ્રોતસામર્ણવો યથા ..૧૮ ..

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવેન્દ્રાદ્યાઁલ્લોકાન્પ્રાપ્ય પુનઃ પતેત્ .
યો મામુપૈત્યસંદિગ્ધઃ પતનં તસ્ય ન ક્વચિત્ ..૧૯ ..

અનન્યશરણો યો માં ભક્ત્યા ભજતિ ભૂમિપ .
યોગક્ષેમૌ ચ તસ્યાહં સર્વદા પ્રતિપાદયે ..૨૦ ..

દ્વિવિધા ગતિરુદ્દિષ્ટા શુક્લા કૃષ્ણા નૃણાં નૃપ .
એકયા પરમં બ્રહ્મ પરયા યાતિ સંસૃતિમ્ ..૨૧ ..

યોગામૃતાર્થશાસ્ત્રે
શ્રીગણેશપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે ગજાનનવરેણ્યસંવાદે
બુદ્ધિયોગો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ..

.. સપ્તમોઽધ્યાયઃ ..

.. ઉપાસના યોગઃ ..

વરેણ્ય ઉવાચ -
કા શુક્લા ગતિરુદ્દિષ્ટા કા ચ કૃષ્ણા ગજાનન .
કિં બ્રહ્મ સંસૃતિઃ કા મે વક્તુમર્હસ્યનુગ્રહાત્ ..૧ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
અગ્નિર્જ્યોતિરહઃ શુક્લા કર્માર્હમયનં ગતિઃ .
ચાન્દ્રં જ્યોતિસ્તથા ધૂમો રાત્રિશ્ચ દક્ષિણાયનમ્ ..૨ ..

કૃષ્ણૈતે બ્રહ્મસંસૃત્યોરવાપ્તેઃ કારણં ગતી .
દૃશ્યાદૃશ્યમિદં સર્વં બ્રહ્મૈવેત્યવધારય ..૩ ..

ક્ષરં પઞ્ચાત્મકં વિદ્ધિ તદન્તરક્ષરં સ્મૃતમ્ .
ઉભાભ્યાં યદતિક્રાન્તં શુદ્ધં વિદ્ધિ સનાતનમ્ ..૪ ..

અનેકજન્મસંભૂતિઃ સંસૃતિઃ પરિકીર્તિતા .
સંસૃતિં પ્રાપ્નુવન્ત્યેતે યે તુ માં ગણયન્તિ ન ..૫ ..

યે માં સમ્યગુપાસન્તે પરં બ્રહ્મ પ્રયાન્તિ તે .
ધ્યાનાદ્યૈરુપચારૈર્માં તથા પઞ્ચામૃતાદિભિઃ ..૬ ..

સ્નાનવસ્ત્રાદ્યલંકારસુગન્ધધૂપદીપકૈઃ .
નૈવેદ્યૈઃ ફલતાંબૂલૈર્દક્ષિણાભિશ્ચ યોઽર્ચયેત્ ..૭ ..

ભક્ત્યૈકચેતસા ચૈવ તસ્યેષ્ટં પૂરયામ્યહમ્ .
એવં પ્રતિદિનં ભક્ત્યા મદ્ભક્તો માં સમર્ચયેત્ ..૮ ..

અથવા માનસીં પૂજાં કુર્વીત સ્થિરચેતસા .
અથવા ફલપત્રાદ્યૈઃ પુષ્પમૂલજલાદિભિઃ ..૯ ..

પૂજયેન્માં પ્રયત્નેન તત્તદિષ્ટં ફલં લભેત્ .
ત્રિવિધાસ્વપિ પૂજાસુ શ્રેયસી માનસી મતા ..૧૦ ..

સાપ્યુત્તમા મતા પૂજાનિચ્છયા યા કૃતા મમ .
બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો વા વાનપ્રસ્થો યતિશ્ચ યઃ ..૧૧ ..

એકાં પૂજાં પ્રકુર્વાણોઽપ્યન્યો વા સિદ્ધિમૃચ્છતિ .
મદન્યદેવં યો ભક્ત્યા દ્વિષન્મામન્યદેવતામ્ ..૧૨ ..

સોઽપિ મામેવ યજતે પરં ત્વવિધિતો નૃપ .
યો હ્યન્યદેવતાં માં ચ દ્વિષન્નન્યાં સમર્ચયેત્ ..૧૩ ..

યાતિ કલ્પસહસ્રં સ નિરયાન્દુઃખભાક્ સદા .
ભૂતશુદ્ધિં વિધાયાદૌ પ્રાણાનાં સ્થાપનં તતઃ ..૧૪ ..

આકૃષ્ય ચેતસો વૃત્તિં તતો ન્યાસં ઉપક્રમેત્ .
કૃત્વાન્તર્માતૃકાન્યાસં બહિશ્ચાથ ષડઙ્ગકમ્ ..૧૫ ..

ન્યાસં ચ મૂલમન્ત્રસ્ય તતો ધ્યાત્વા જપેન્મનુમ્ .
સ્થિરચિત્તો જપેન્મન્ત્રં યથા ગુરુમુખાગતમ્ ..૧૬ ..

જપં નિવેદ્ય દેવાય સ્તુત્વા સ્તોત્રૈરનેકધા .
એવં માં ય ઉપાસીત સ લભેન્મોક્ષમવ્યયમ્ ..૧૭ ..

ય ઉપાસનયા હીનો ધિઙ્નરો વ્યર્થજન્મભાક્ .
યજ્ઞોઽહમૌષધં મન્રોઽગ્નિરાજ્યં ચ હવિર્હુતમ્ ..૧૮ ..

ધ્યાનં ધ્યેયં સ્તુતિં સ્તોત્રં નતિર્ભક્તિરુપાસના .
ત્રયીજ્ઞેયં પવિત્રં ચ પિતામહપિતામહઃ ..૧૯ ..

ૐકારઃ પાવનઃ સાક્ષી પ્રભુર્મિત્રં ગતિર્લયઃ .
ઉત્પત્તિઃ પોષકો બીજં શરણં વાસ એવ ચ ..૨૦ ..

અસન્મૃત્યુઃ સદમૃતમાત્મા બ્રહ્માહમેવ ચ .
દાનં હોમસ્તપો ભક્તિર્જપઃ સ્વાધ્યાય એવ ચ ..૨૧ ..

યદ્યત્કરોતિ તત્સર્વં સ મે મયિ નિવેદયેત્ .
યોષિતોઽથ દુરાચારાઃ પાપાસ્ત્રૈવર્ણિકાસ્તથા ..૨૨ ..

મદાશ્રયા વિમુચ્યન્તે કિં મદ્ભક્ત્યા દ્વિજાદયઃ .
ન વિનશ્યતિ મદ્ભક્તો જ્ઞાત્વેમા મદ્વિભૂતયઃ ..૨૩ ..

પ્રભવં મે વિભૂતિશ્ચ ન દેવા ઋષયો વિદુઃ .
નાનાવિભૂતિભિરહં વ્યાપ્ય વિશ્વં પ્રતિષ્ઠિતઃ ..૨૪ ..

યદ્યચ્છ્રેષ્ઠતમં લોકે સ વિભૂતિર્નિબોધ મે ..૨૫ ..

યોગામૃતાર્થશાસ્ત્રે
શ્રીગણેશપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે ગજાનનવરેણ્યસંવાદે
ઉપાસનાયોગો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ..

.. અષ્ટમોઽધ્યાયઃ ..

.. વિશ્વરૂપદર્શન ..

વરેણ્ય ઉવાચ -
ભગવન્નારદો મહ્યં તવ નાના વિભૂતયઃ .
ઉક્તવાંસ્તા અહં વેદ ન સર્વાઃ સોઽપિ વેત્તિ તાઃ ..૧ ..

ત્વમેવ તત્ત્વતઃ સર્વા વેત્સિ તા દ્વિરદાનન .
નિજં રૂપમિદાનીં મે વ્યાપકં ચારુ દર્શય ..૨ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
એકસ્મિન્મયિ પશ્ય ત્વં વિશ્વમેતચ્ચરાચરમ્ .
નાનાશ્ચર્યાણિ દિવ્યાનિ પુરાઽદૃષ્ટાનિ કેનચિત્ ..૩ ..

જ્ઞાનચક્ષુરહં તેઽદ્ય સૃજામિ સ્વપ્રભાવતઃ .
ચર્મચક્ષુઃ કથં પશ્યેન્માં વિભું હ્યજમવ્યયમ્ ..૪ ..

ક ઉવાચ -
તતો રાજા વરેણ્યઃ સ દિવ્યચક્ષુરવૈક્ષત .
ઈશિતુઃ પરમં રૂપં ગજાસ્યસ્ય મહાદ્ભુતમ્ ..૫ ..

અસંખ્યવક્ત્રં લલિતમસંખ્યાંઘ્રિકરં મહત્ .
અનુલિપ્તં સુગન્ધેન દિવ્યભૂષામ્બરસ્રજમ્ ..૬ ..

અસંખ્યનયનં કોટિસૂર્યરશ્મિધૃતાયુધમ્ .
તદ્વર્ષ્મણિ ત્રયો લોકા દૃષ્ટાસ્તેન પૃથગ્વિધાઃ ..૭ ..

દૃષ્ટ્વૈશ્વરં પરં રૂપં પ્રણમ્ય સ નૃપોઽબ્રવીત્ .
વરેણ્ય ઉવાચ -
વીક્ષેઽહં તવ દેહેઽસ્મિન્દેવાનૃષિગણાન્પિતૄન્ ..૮ ..

પાતાલાનાં સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાં ચૈવ ભૂભૃતામ્ .
મહર્ષીણાં સપ્તકં ચ નાનાર્થૈઃ સંકુલં વિભો ..૯ ..

ભુવોઽન્તરિક્ષસ્વર્ગાંશ્ચ મનુષ્યોરગરાક્ષસાન્ .
બ્રહ્માવિષ્ણુમહેશેન્દ્રાન્દેવાન્જન્તૂનનેકધા ..૧૦ ..

અનાદ્યનન્તં લોકાદિમનન્તભુજશીર્ષકમ્ .
પ્રદીપ્તાનલસંકાશમપ્રમેયં પુરાતનમ્ ..૧૧ ..

કિરીટકુણ્ડલધરં દુર્નિરીક્ષ્યં મુદાવહમ્ .
એતાદૃશં ચ વીક્ષે ત્વાં વિશાલવક્ષસં પ્રભુમ્ ..૧૨ ..

સુરવિદ્યાધરૈર્યક્ષૈઃ કિન્નરૈર્મુનિમાનુષૈઃ .
નૃત્યદ્ભિરપ્સરોભિશ્ચ ગન્ધર્વૈર્ગાનતત્પરૈઃ ..૧૩ ..

વસુરુદ્રાદિત્યગણૈઃ સિદ્ધૈઃ સાધ્યૈર્મુદા યુતૈઃ .
સેવ્યમાનં મહાભક્ત્યા વીક્ષ્યમાણં સુવિસ્મિતૈઃ ..૧૪ ..

વેત્તારમક્ષરં વેદ્યં ધર્મગોપ્તારમીશ્વરમ્ .
પાતાલાનિ દિશઃ સ્વર્ગાન્ભુવં વ્યાપ્યાઽખિલં સ્થિતમ્ ..૧૫ ..

ભીતા લોકાસ્તથા ચાહમેવં ત્વાં વીક્ષ્ય રૂપિણમ્ .
નાનાદંષ્ટ્રાકરાલં ચ નાનાવિદ્યાવિશારદમ્ ..૧૬ ..

પ્રલયાનલદીપ્તાસ્યં જટિલં ચ નભઃસ્પૃશમ્ .
દૃષ્ટ્વા ગણેશ તે રૂપમહં ભ્રાન્ત ઇવાભવમ્ ..૧૭ ..

દેવા મનુષ્યનાગાદ્યાઃ ખલાસ્ત્વદુદરેશયાઃ .
નાનાયોનિભુજશ્ચાન્તે ત્વય્યેવ પ્રવિશન્તિ ચ ..૧૮ ..

અબ્ધેરુત્પદ્યમાનાસ્તે યથાજીમૂતબિન્દવઃ .
ત્વમિન્દ્રોઽગ્નિર્યમશ્ચૈવ નિરૃતિર્વરુણો મરુત્ ..૧૯ ..

ગુહ્યકેશસ્તથેશાનઃ સોમઃ સૂર્યોઽખિલં જગત્ .
નમામિ ત્વામતઃ સ્વામિન્પ્રસાદં કુરુ મેઽધુના ..૨૦ ..

દર્શયસ્વ નિજં રૂપં સૌમ્યં યત્પૂર્વમીક્ષિતમ્ .
કો વેદ લીલાસ્તે ભૂમન્ ક્રિયમાણા નિજેચ્છયા ..૨૧ ..

અનુગ્રહાન્મયા દૃષ્ટમૈશ્વરં રૂપમીદૃશમ્ .
જ્ઞાનચક્ષુર્યતો દત્તં પ્રસન્નેન ત્વયા મમ ..૨૨ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
નેદં રૂપં મહાબાહો મમ પશ્યન્ત્યયોગિનઃ .
સનકાદ્યા નારદાદ્યાઃ પશ્યન્તિ મદનુગ્રહાત્ .. ૨૩ ..

ચતુર્વેદાર્થતત્ત્વજ્ઞાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ .
યજ્ઞદાનતપોનિષ્ઠા ન મે રૂપં વિદન્તિ તે ..૨૪ ..

શક્યોઽહં વીક્ષિતું જ્ઞાતું પ્રવેષ્ટું ભક્તિભાવતઃ .
ત્યજ ભીતિં ચ મોહં ચ પશ્ય માં સૌમ્યરૂપિણમ્ ..૨૫ ..

મદ્ભક્તો મત્પરઃ સર્વસંગહીનો મદર્થકૃત્ .
નિષ્ક્રોધઃ સર્વભૂતેષુ સમો મામેતિ ભૂભુજ ..૨૬ ..

ઇતિ શ્રીમદ્ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતાર્થશાસ્ત્રે શ્રીગણેશપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે ગજાનનવરેણ્યસંવાદે વિશ્વરૂપદર્શનો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ ..

.. ક્ષેત્રજ્ઞાતૃજ્ઞેયવિવેકયોગઃ ..

વરેણ્ય ઉવાચ -
અનન્યભાવસ્ત્વાં સમ્યઙ્મૂર્તિમન્તમુપાસતે .
યોઽક્ષરં પરમવ્યક્તં તયોઃ કસ્તે મતોઽધિકઃ ..૧ ..

અસિ ત્વં સર્વવિત્સાક્ષી ભૂતભાવન ઈશ્વરઃ .
અતસ્ત્વાં પરિપૃચ્છામિ વદ મે કૃપયા વિભો ..૨ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
યો માં મૂર્તિધરં ભક્ત્યા મદ્ભક્તઃ પરિસેવતે .
સ મે માન્યોઽનન્યભક્તિર્નિયુજ્ય હૃદયં મયિ ..૩ ..

ખગણં સ્વવશં કૃત્વાખિલભૂતહિતાર્થકૃત્ .
ધ્યેયમક્ષરમવ્યક્તં સર્વગં કૂટગં સ્થિરમ્ ..૪ ..

સોઽપિ મામેત્યનિર્દેશ્યં મત્પરો ય ઉપાસતે .
સંસારસાગરાદસ્માદુદ્ધરામિ તમપ્યહમ્ ..૫ ..

અવ્યક્તોપાસનાદ્દુઃખમધિકં તેન લભ્યતે .
વ્યક્તસ્યોપાસનાત્સાધ્યં તદેવાવ્યક્તભક્તિતઃ ..૬ ..

ભક્તિશ્ચૈવાદરશ્ચાત્ર કારણં પરમં મતમ્ .
સર્વેષાં વિદુષાં શ્રેષ્ઠો હ્યકિંચિજ્જ્ઞોઽપિ ભક્તિમાન્ ..૭ ..

ભજન્ભક્ત્યા વિહીનો યઃ સ ચાણ્ડાલોઽભિધીયતે .
ચાણ્ડાલોઽપિ ભજન્ભક્ત્યા બ્રાહ્મણેભ્યોઽધિકો મતઃ ..૮ ..

શુકાદ્યાઃ સનકાદ્યાશ્ચ પુરા મુક્તા હિ ભક્તિતઃ .
ભક્ત્યૈવ મામનુપ્રાપ્તા નારદાદ્યાશ્ચિરાયુષઃ ..૯ ..

અતો ભક્ત્યા મયિ મનો વિધેહિ બુદ્ધિમેવ ચ .
ભક્ત્યા યજસ્વ માં રાજંસ્તતો મામેવ યાસ્યસિ ..૧૦ ..

અસમર્થોઽર્પિતું સ્વાન્તં એવં મયિ નરાધિપ .
અભ્યાસેન ચે યોગેન તતો ગન્તું યતસ્વ મામ્ ..૧૧ ..

તત્રાપિ ત્વમશક્તશ્ચેત્કુરુ કર્મ મદર્પણમ્ .
મામનુગ્રહતશ્ચૈવં પરાં નિર્વૃતિમેષ્યસિ ..૧૨ ..

અથૈતદપ્યનુષ્ઠાતું ન શક્તોઽસિ તદા કુરુ .
પ્રયત્નતઃ ફલત્યાગં ત્રિવિધાનાં હિ કર્મણામ્ ..૧૩ ..

શ્રેયસી બુદ્ધિરાવૃત્તેસ્તતો ધ્યાનં પરં મતમ્ .
તતોઽખિલપરિત્યાગસ્તતઃ શાન્તિર્ગરીયસી ..૧૪ ..

નિરહંમમતાબુદ્ધિરદ્વેષઃ શરણઃ સમઃ .
લાભાલાભે સુખે દુઃખે માનામાને સ મે પ્રિયઃ ..૧૫ ..

યં વીક્ષ્ય ન ભયં યાતિ જનસ્તસ્માન્ન ચ સ્વયમ્ .
ઉદ્વેગભીઃ કોપમુદ્ભીરહિતો યઃ સ મે પ્રિયઃ ..૧૬ ..

રિપૌ મિત્રેઽથ ગર્હાયાં સ્તુતૌ શોકે સમઃ સમુત્ .
મૌની નિશ્ચલધીભક્તિરસંગઃ સ ચ મે પ્રિયઃ ..૧૭ ..

સંશીલયતિ યશ્ચૈનમુપદેશં મયા કૃતમ્ .
સ વન્દ્યઃ સર્વલોકેષુ મુક્તાત્મા મે પ્રિયઃ સદા ..૧૮ ..

અનિષ્ટાપ્તૌ ચ ન દ્વેષ્ટીષ્ટપ્રાપ્તૌ ચ ન તુષ્યતિ .
ક્ષેત્રતજ્જ્ઞૌ ચ યો વેત્તિ સમે પ્રિયતમો ભવેત્ ..૧૯ ..

વરેણ્ય ઉવાચ -
કિં ક્ષેત્રં કશ્ચ તદ્વેત્તિ કિં તજ્જ્ઞાનં ગજાનન .
એતદાચક્ષ્વ મહ્યં ત્વં પૃચ્છતે કરુણામ્બુધે ..૨૦ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
પઞ્ચ ભૂતાનિ તન્માત્રાઃ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ .
અહંકારો મનો બુદ્ધિઃ પઞ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ ..૨૧ ..

ઇચ્છાવ્યક્તં ધૃતિદ્વેષૌ સુખદુઃખે તથૈવ ચ .
ચેતનાસહિતશ્ચાયં સમૂહઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે ..૨૨ ..

તજ્જ્ઞં ત્વં વિદ્ધિ માં ભૂપ સર્વાન્તર્યામિણં વિભુમ્ .
અયં સમૂહોઽહં ચાપિ યજ્જ્ઞાનવિષયૌ નૃપ ..૨૩ ..

આર્જવં ગુરુશુશ્રૂષા વિરક્તિશ્ચેન્દ્રિયાર્થતઃ .
શૌચં ક્ષાન્તિરદમ્ભશ્ચ જન્માદિદોષવીક્ષણમ્ ..૨૪ ..

સમદૃષ્ટિર્દૃઢા ભક્તિરેકાન્તિત્વં શમો દમઃ .
એતૈર્યચ્ચ યુતં જ્ઞાનં તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ બાહુજ ..૨૫ ..

તજ્જ્ઞાનવિષયં રાજન્બ્રવીમિ ત્વં શૃણુષ્વ મે .
યજ્જ્ઞાત્વૈતિ ચ નિર્વાણં મુક્ત્વા સંસૃતિસાગરમ્ ..૨૬ ..

યદનાદીન્દ્રિયૈર્હીનં ગુણભુગ્ગુણવર્જિતમ્ .
અવ્યક્તં સદસદ્ભિન્નમિન્દ્રિયાર્થાવભાસકમ્ .. ૨૭ ..

વિશ્વભૃચ્ચાખિલવ્યાપિ ત્વેકં નાનેવ ભાસતે .
બાહ્યાભ્યન્તરતઃ પૂર્ણમસંગં તમસઃ પરમ્ ..૨૮ ..

દુર્જ્ઞેયં ચાતિસૂક્ષ્મત્વાદ્દીપ્તાનામપિ ભાસકમ્ .
જ્ઞેયમેતાદૃશં વિદ્ધિ જ્ઞાનગમ્યં પુરાતનમ્ ..૨૯ ..

એતદેવ પરં બ્રહ્મ જ્ઞેયમાત્મા પરોઽવ્યયઃ .
ગુણાન્પ્રકૃતિજાન્ભુઙ્ક્તે પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ..૩૦ ..

ગુણૈસ્ત્રિભિરિયં દેહે બધ્નાતિ પુરુષં દૃઢમ્ .
યદા પ્રકાશઃ શાન્તિશ્ચ વૃદ્ધે સત્ત્વં તદાધિકમ્ ..૩૧ ..

લોભોઽશમઃ સ્પૃહારમ્ભઃ કર્મણાં રજસો ગુણઃ .
મોહોઽપ્રવૃત્તિશ્ચાજ્ઞાનં પ્રમાદસ્તમસો ગુણઃ ..૩૨ ..

સત્ત્વાધિકઃ સુખં જ્ઞાનં કર્મસંગં રજોઽધિકઃ .
તમોઽધિકશ્ચ લભતે નિદ્રાલસ્યં સુખેતરત્ ..૩૩ ..

એષુ ત્રિષુ પ્રવૃદ્ધેષુ મુક્તિસંસૃતિદુર્ગતીઃ .
પ્રયાન્તિ માનવા રાજંસ્તસ્માત્સત્ત્વયુતો ભવ ..૩૪ ..

તતશ્ચ સર્વભાવેન ભજ ત્વં માં નરેશ્વર .
ભક્ત્યા ચાવ્યભિચારિણ્યા સર્વત્રૈવ ચ સંસ્થિતમ્ ..૩૫ ..

અગ્નૌ સૂર્યે તથા સોમે યચ્ચ તારાસુ સંસ્થિતમ્ .
વિદુષિ બ્રાહ્મણે તેજો વિદ્ધિ તન્મામકં નૃપ ..૩૬ ..

અહમેવાખિલં વિશ્વં સૃજામિ વિસૃજામિ ચ .
ઔષધીસ્તેજસા સર્વા વિશ્વં ચાપ્યાયયામ્યહમ્ ..૩૭ ..

સર્વેન્દ્રિયાણ્યધિષ્ઠાય જાઠરં ચ ધનંજયમ્ .
ભુનજ્મિ ચાખિલાન્ભોગાન્પુણ્યપાપવિવર્જિતઃ ..૩૮ ..

અહં વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ બ્રહ્મા ગૌરી ગણેશ્વરઃ .
ઇન્દ્રાદ્યા લોકપાલાશ્ચ મમૈવાંશસમુદ્ભવાઃ ..૩૯ ..

યેન યેન હિ રૂપેણ જનો માં પર્યુપાસતે .
તથા તથા દર્શયામિ તસ્મૈ રૂપં સુભક્તિતઃ ..૪૦ ..

ઇતિ ક્ષેત્રં તથા જ્ઞાતા જ્ઞાનં જ્ઞેયં મયેરિતમ્ .
અખિલં ભૂપતે સમ્યગુપપન્નાય પૃચ્છતે ..૪૧ ..

ઇતિ શ્રીમદ્ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતાર્થશાસ્ત્રે શ્રીગણેશપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે ગજાનનવરેણ્યસંવાદે ક્ષેત્રજ્ઞાતૃજ્ઞેયવિવેકયોગો નામ નવમોઽધ્યાયઃ ..

.. ઉપદેશયોગઃ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
દૈવ્યાસુરી રાક્ષસી ચ પ્રકૃતિસ્ત્રિવિધા નૃણામ્ .
તાસાં ફલાનિ ચિન્હાનિ સંક્ષેપાત્તેઽધુના બ્રુવે ..૧ ..

આદ્યા સંસાધયેન્મુક્તિં દ્વે પરે બન્ધનં નૃપ .
ચિન્હં બ્રવીમિ ચાદ્યાયાસ્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ..૨ ..

અપૈશૂન્યં દયાઽક્રોધશ્ચાપલ્યં ધૃતિરાર્જવમ્ .
તેજોઽભયમહિંસા ચ ક્ષમા શૌચમમાનિતા ..૩ ..

ઇત્યાદિ ચિન્હમાદ્યાયા આસુર્યાઃ શૃણુ સાંપ્રતમ્ .
અતિવાદોઽભિમાનશ્ચ દર્પો જ્ઞાનં સકોપતા ..૪ ..

આસુર્યા એવમાદ્યાનિ ચિન્હાનિ પ્રકૃતેર્નૃપ .
નિષ્ઠુરત્વં મદો મોહોઽહંકારો ગર્વ એવ ચ ..૫ ..

દ્વેષો હિંસાઽદયા ક્રોધ ઔદ્ધત્યં દુર્વિનીતતા .
આભિચારિકકર્તૃત્વં ક્રૂરકર્મરતિસ્તથા ..૬ ..

અવિશ્વાસઃ સતાં વાક્યેઽશુચિત્વં કર્મહીનતા .
નિન્દકત્વં ચ વેદાનાં ભક્તાનામસુરદ્વિષામ્ ..૭ ..

મુનિશ્રોત્રિયવિપ્રાણાં તથા સ્મૃતિપુરાણયોઃ .
પાખણ્ડવાક્યે વિશ્વાસઃ સંગતિર્મલિનાન્મનામ્ ..૮ ..

સદમ્ભકર્મકર્તૃત્વં સ્પૃહા ચ પરવસ્તુષુ .
અનેકકામનાવત્ત્વં સર્વદાઽનૃતભાષણમ્ ..૯ ..

પરોત્કર્ષાસહિષ્ણુત્વં પરકૃત્યપરાહતિઃ .
ઇત્યાદ્યા બહવશ્ચાન્યે રાક્ષસ્યાઃ પ્રકૃતેર્ગુણાઃ ..૧૦ ..

પૃથિવ્યાં સ્વર્ગલોકે ચ પરિવૃત્ય વસન્તિ તે .
મદ્ભક્તિરહિતા લોકા રાક્ષસીં પ્રકૃતિં શ્રિતાઃ ..૧૧ ..

તામસીં યે શ્રિતા રાજન્યાન્તિ તે રૌરવં ધ્રુવમ્ .
અનિર્વાચ્યં ચ તે દુઃખં ભુઞ્જતે તત્ર સંસ્થિતાઃ ..૧૨ .
દૈવાન્નિઃસૃત્ય નરકાજ્જાયન્તે ભુવિ કુબ્જકાઃ .
જાત્યન્ધાઃ પઙ્ગવો દીના હીનજાતિષુ તે નૃપ ..૧૩ ..

પુનઃ પાપસમાચારા મય્યભક્તાઃ પતન્તિ તે .
ઉત્પતન્તિ હિ મદ્ભક્તા યાં કાંચિદ્યોનિમાશ્રિતાઃ ..૧૪ ..

લભન્તે સ્વર્ગતિં યજ્ઞૈરન્યૈર્ધર્મશ્ચ ભૂમિપ .
સુલભાસ્તાઃ સકામાનાં મયિ ભક્તિઃ સુદુર્લભા ..૧૫ ..

વિમૂઢા મોહજાલેન બદ્ધાઃ સ્વેન ચ કર્મણા .
અહં હન્તા અહં કર્તા અહં ભોક્તેતિ વાદિનઃ ..૧૬ ..

અહમેવેશ્વરઃ શાસ્તા અહં વેત્તા અહં સુખી .
એતાદૃશી મતિર્નૄણામધઃ પાતયતીહ તાન્ ..૧૭ ..

તસ્માદેતત્સમુત્સૃજ્ય દૈવીં પ્રકૃતિમાશ્રય .
ભક્તિં કુરુ મદીયાં ત્વમનિશં દૃઢચેતસા ..૧૮ ..

સાપિ ભક્તિસ્ત્રિધા રાજન્સાત્ત્વિકી રાજસીતરા .
યદ્દેવાન્ભજતે ભક્ત્યા સાત્ત્વિકી સા મતા શુભા ..૧૯ ..

રાજસી સા તુ વિજ્ઞેયા ભક્તિર્જન્મમૃતિપ્રદા .
યદ્યક્ષાંશ્ચૈવ રક્ષાંસિ યજન્તે સર્વભાવતઃ ..૨૦ ..

વેદેનાવિહિતં ક્રૂરં સાહંકારં સદમ્ભકમ્ .
ભજન્તે પ્રેતભૂતાદીન્કર્મ કુર્વન્તિ કામુકમ્ ..૨૧ ..

શોષયન્તો નિજં દેહમન્તઃસ્થં માં દૃઢાગ્રહાઃ .
તામસ્યેતાદૃશી ભક્તિર્નૃણાં સા નિરયપ્રદા ..૨૨ ..

કામો લોભસ્તથા ક્રોધો દમ્ભશ્ચત્વાર ઇત્યમી .
મહાદ્વારાણિ વીચીનાં તસ્માદેતાંસ્તુ વર્જયેત્ ..૨૩ ..

ઇતિ શ્રીમદ્ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતાર્થશાસ્ત્રે શ્રીગણેશપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે ગજાનનવરેણ્યસંવાદે ઉપદેશયોગો નામ દશમોઽધ્યાયઃ ..

.. ત્રિવિધવસ્તુવિવેકનિરૂપણમ્ ..

શ્રીગજાનન ઉવાચ -
તપોઽપિ ત્રિવિધં રાજન્કાયિકાદિપ્રભેદતઃ .
ઋજુતાર્જવશૌચાનિ બ્રહ્મચર્યમહિંસનમ્ ..૧ ..

ગુરુવિજ્ઞદ્વિજાતીનાં પૂજનં ચાસુરદ્વિષામ્ .
સ્વધર્મપાલનં નિત્યં કાયિકં તપ ઈદૃશમ્ ..૨ ..

મર્માસ્પૃક્ચ પ્રિયં વાક્યમનુદ્વેગં હિતં ઋતમ્ .
અધીતિર્વેદશાસ્ત્રાણાં વાચિકં તપ ઈદૃશમ્ ..૩ ..

અન્તઃપ્રસાદઃ શાન્તત્વં મૌનમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ .
નિર્મલાશયતા નિત્યં માનસં તપ ઈદૃશમ્ ..૪ ..

અકામતઃ શ્રદ્ધયા ચ યત્તપઃ સાત્ત્વિકં ચ તત્ .
ઋધ્યૈ સત્કારપૂજાર્થં સદમ્ભં રાજસં તપઃ ..૫ ..

તદસ્થિરં જન્મમૃતી પ્રયચ્છતિ ન સંશયઃ .
પરાત્મપીડકં યચ્ચ તપસ્તામસમુચ્યતે ..૬ ..

વિધિવાક્યપ્રમાણાર્થં સત્પાત્રે દેશકાલતઃ .
શ્રદ્ધયા દીયમાનં યદ્દાનં તત્સાત્ત્વિકં મતમ્ ..૭ ..

ઉપકારં ફલં વાપિ કાઙ્ક્ષદ્ભિર્દીયતે નરૈઃ .
ક્લેશતો દીયમાનં વા ભક્ત્યા રાજસમુચ્યતે ..૮ ..

અકાલદેશતોઽપાત્રેઽવજ્ઞયા દીયતે તુ યત્ .
અસત્કારાચ્ચ યદ્દત્તં તદ્દાનં તામસં સ્મૃતમ્ ..૯ ..

જ્ઞાનં ચ ત્રિવિધં રાજન્ શૃણુષ્વ સ્થિરચેતસા .
ત્રિધા કર્મ ચ કર્તારં બ્રવીમિ તે પ્રસંગતઃ ..૧૦ ..

નાનાવિધેષુ ભૂતેષુ મામેકં વીક્ષતે તુ યઃ .
નાશવત્સુ ચ નિત્યં માં તજ્જ્ઞાનં સાત્વિકં નૃપ ..૧૧ ..

તેષુ વેત્તિ પૃથગ્ભૂતં વિવિધં ભાવમાશ્રિતઃ .
મામવ્યયં ચ તજ્જ્ઞાનં રાજસં પરિકીર્તિતમ્ ..૧૨ ..

હેતુહીનમસત્યં ચ દેહાત્મવિષયં ચ યત્ .
અસદલ્પાર્થવિષયં તામસં જ્ઞાનમુચ્યતે ..૧૩ ..

ભેદતસ્ત્રિવિધં કર્મ વિદ્ધિ રાજન્મયેરિતમ્ .
કામનાદ્વેષદમ્ભૈર્યદ્રહિતં નિત્યકર્મ યત્ ..૧૪ ..

કૃતં વિના ફલેચ્છાં યત્કર્મ સાત્ત્વિકમુચ્યતે .
યદ્બહુક્લેશતઃ કર્મ કૃતં યચ્ચ ફલેચ્છયા ..૧૫ ..

ક્રિયમાણં નૃભિર્દમ્ભાત્કર્મ રાજસમુચ્યતે .
અનપેક્ષ્ય સ્વશક્તિં યદર્થક્ષયકરં ચ યત્ ..૧૬ ..

અજ્ઞાનાત્ક્રિયમાણં યત્કર્મ તામસમીરિતમ્ .
કર્તારં ત્રિવિધં વિદ્ધિ કથ્યમાનં મયા નૃપ ..૧૭ ..

ધૈર્યોત્સાહી સમોઽસિદ્ધૌ સિદ્ધૌ ચાવિક્રિયસ્તુ યઃ .
અહંકારવિમુક્તો યઃ સ કર્તા સાત્ત્વિકો નૃપ ..૧૮ ..

કુર્વન્હર્ષં ચ શોકં ચ હિંસાં ફલસ્પૃહાં ચ યઃ .
અશુચિર્લુબ્ધકો યશ્ચ રાજસોઽસૌ નિગદ્યતે ..૧૯ ..

પ્રમાદાજ્ઞાનસહિતઃ પરોચ્છેદપરઃ શઠઃ .
અલસસ્તર્કવાન્યસ્તુ કર્તાસૌ તામસો મતઃ ..૨૦ ..

સુખં ચ ત્રિવિધં રાજન્દુઃખં ચ ક્રમતઃ શૃણુ .
સાત્ત્વિકં રાજસં ચૈવ તામસં ચ મયોચ્યતે ..૨૧ ..

વિષવદ્ભાસતે પૂર્વં દુઃખસ્યાન્તકરં ચ યત્ .
ઇષ્યમાનં તથાઽઽવૃત્ત્યા યદન્તેઽમૃતવદ્ભવેત્ ..૨૨ ..

પ્રસાદાત્સ્વસ્ય બુદ્ધેર્યત્સાત્ત્વિકં સુખમીરિતમ્ .
વિષયાણાં તુ યો ભોગો ભાસતેઽમૃતવત્પુરા ..૨૩ ..

હાલાહલમિવાન્તે યદ્રાજસં સુખમીરિતમ્ .
તન્દ્રિપ્રમાદસંભૂતમાલસ્યપ્રભવં ચ યત્ ..૨૪ ..

સર્વદા મોહકં સ્વસ્ય સુખં તામસમીદૃશમ્ .
ન તદસ્તિ યદેતૈર્યન્મુક્તં સ્યાત્ત્રિવિધૈર્ગુણૈઃ ..૨૫ ..

રાજન્બ્રહ્માપિ ત્રિવિધમોંતત્સદિતિ ભેદતઃ .
ત્રિલોકેષુ ત્રિધા ભૂતમખિલં ભૂપ વર્તતે ..૨૬ ..

બ્રહ્મક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રાઃ સ્વભાવાદ્ભિન્નકર્મિણઃ .
તાનિ તેષાં તુ કર્માણિ સંક્ષેપાત્તેઽધુના વદે ..૨૭ ..

અન્તર્બાહ્યેન્દ્રિયાણાં ચ વશ્યત્વમાર્જવં ક્ષમા .
નાનાતપાંસિ શૌચં ચ દ્વિવિધં જ્ઞાનમાત્મનઃ ..૨૮ ..

વેદશાસ્ત્રપુરાણાનાં સ્મૃતીનાં જ્ઞાનમેવ ચ .
અનુષ્ઠાનં તદર્થાનાં કર્મ બ્રાહ્મમુદાહૃતમ્ ..૨૯ ..

દાર્ઢ્યં શૌર્યં ચ દાક્ષ્યં ચ યુદ્ધે પૃષ્ઠાપ્રદર્શનમ્ .
શરણ્યપાલનં દાનં ધૃતિસ્તેજઃ સ્વભાવજમ્ ..૩૦ ..

પ્રભુતા મન ઔનત્યં સુનીતિર્લોકપાલનમ્ .
પઞ્ચકર્માધિકારિત્વં ક્ષાત્રં કર્મ સમીરિતમ્ ..૩૧ ..

નાનાવસ્તુક્રયો ભૂમેઃ કર્ષણં રક્ષણં ગવામ્ .
ત્રિધા કર્માધિકારિત્વં વૈશ્યકર્મ સમીરિતમ્ ..૩૨ ..

દાનં દ્વિજાનાં શુશ્રૂષા સર્વદા શિવસેવનમ્ .
એતાદૃશં નરવ્યાઘ્ર કર્મ શૌદ્રમુદીરિતમ્ ..૩૩ ..

સ્વસ્વકર્મરતા એતે મય્યર્પ્યાખિલકારિણઃ .
મત્પ્રસાદાત્સ્થિરં સ્થાનં યાન્તિ તે પરમં નૃપ .. ૩૪..

ઇતિ તે કથિતો રાજન્પ્રસાદાદ્યોગૌત્તમઃ .
સાંગોપાંગઃ સવિસ્તારોઽનાદિસિદ્ધો મયા પ્રિય .. ૩૫ ..

યુઙ્ક્ષ્વ યોગં મયાખ્યાતં નાખ્યાતં કસ્યચિન્નૃપ .
ગોપયૈનં તતઃ સિદ્ધિં પરાં યાસ્યસ્યનુત્તમામ્ ..૩૬ ..

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રસન્નસ્ય મહાત્મનઃ .
ગણેશસ્ય વરેણ્યઃ સ ચકાર ચ યથોદિતમ્ ..૩૭ ..

ત્યક્ત્વા રાજ્યં કુટુમ્બં ચ કાન્તારં પ્રયયૌ રયાત્ .
ઉપદિષ્ટં યથા યોગમાસ્થાય મુક્તિમાપ્નવાન્ ..૩૮ ..

ઇમં ગોપ્યતમં યોગં શૃણોતિ શ્રદ્ધયા તુ યઃ .
સોઽપિ કૈવલ્યમાપ્નોતિ યથા યોગી તથૈવ સઃ ..૩૯ ..

ય ઇમં શ્રાવયેદ્યોગં કૃત્વા સ્વાર્થં સુબુદ્ધિમાન્ .
યથા યોગી તથા સોઽપિ પરં નિર્વાણમૃચ્છતિ ..૪૦ ..

યો ગીતાં સમ્યગભ્યસ્ય જ્ઞાત્વા ચાર્થં ગુરોર્મુખાત્ .
કૃત્વા પૂજાં ગણેશસ્ય પ્રત્યહં પઠતે તુ યઃ ..૪૧ ..

એકકાલં દ્વિકાલં વા ત્રિકાલં વાપિ યઃ પઠેત્ .
બ્રહ્મીભૂતસ્ય તસ્યાપિ દર્શનાન્મુચ્યતે નરઃ ..૪૨ ..

ન યજ્ઞૈર્ન વ્રતૈર્દાનૈર્નાગ્નિહોત્રૈર્મહાધનૈઃ .
ન વેદૈઃ સમ્યગભ્યસ્તૈઃ સહાઙ્ગકૈઃ ..૪૩ ..

પુરાણશ્રવણૈર્નૈવ ન શાસ્ત્રૈઃ સાધુચિન્તિતૈઃ .
પ્રાપ્યતે બ્રહ્મ પરમમનયા પ્રાપ્યતે નરૈઃ ..૪૪ ..

બ્રહ્મઘ્નો મદ્યપઃ સ્તેયી ગુરુતલ્પગમોઽપિ યઃ .
ચતુર્ણાં યસ્તુ સંસર્ગી મહાપાતકકારિણામ્ ..૪૫ ..

સ્ત્રીહિંસાગોવધાદીનાં કર્તારો યે ચ પાપિનઃ .
તે સર્વે પ્રતિમુચ્યન્તે ગીતામેતાં પઠન્તિ ચેત્ ..૪૬ ..

યઃ પઠેત્પ્રયતો નિત્યં સ ગણેશો ન સંશયઃ .
ચતુર્થ્યાં યઃ પઠેદ્ભક્ત્યા સોઽપિ મોક્ષાય કલ્પતે ..૪૭ ..

તત્તત્ક્ષેત્રં સમાસાદ્ય સ્નાત્વાભ્યર્ચ્ય ગજાનનમ્ .
સકૃદ્ગીતાં પઠન્ભક્ત્યા બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ..૪૮ ..

ભાદ્રે માસે સિતે પક્ષે ચતુર્થ્યાં ભક્તિમાન્નરઃ .
કૃત્વા મહીમયીં મૂર્તિં ગણેશસ્ય ચતુર્ભુજામ્ ..૪૯ ..

સવાહનાં સાયુધાં ચ સમભ્યર્ચ્ય યથાવિધિ .
યઃ પઠેત્સપ્તકૃત્વસ્તુ ગીતામેતાં પ્રયત્નતઃ ..૫૦ ..

દદાતિ તસ્ય સન્તુષ્ટો ગણેશો ભોગમુત્તમમ્ .
પુત્રાન્પૌત્રાન્ધનં ધાન્યં પશુરત્નાદિસમ્પદઃ ..૫૧ ..

વિદ્યાર્થિનો ભવેદ્વિદ્યા સુખાર્થી સુખમાપ્નુયાત્ .
કામાનન્યાઁલ્લભેત્કામી મુક્તિમન્તે પ્રયાન્તિ તે ..૫૨ ..

ઇતિ શ્રીમદ્ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતાર્થશાસ્ત્રે શ્રીગણેશપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે ગજાનનવરેણ્યસંવાદે ત્રિવિધવસ્તુવિવેકનિરૂપણં નામ એકાદશોઽધ્યાયઃ ..