.. Shreemadbhagavadgeetaa shankarabhaashya ..
.. Bhagavadgeetaa ..
Atha arjunavishaadayogo naama
Prathamo'dhyaayah' .
Bhagavatshankaraachaaryakri'tabhaashyam
Upodghaat'ah'
Om'
Naaraayanah' paro'vyaktaadand'amavyaktasambhavam .
And'asyaantastvime lokaah' saptadveepaa cha medinee ..
Sa bhagavaan sri'sht'vedam' jagat . Tasya cha sthitim' chikeershuh' mareed'yaadeenagre sri'sht'vaa prajaapateen pravri'ttilakshanam' dharmam' graahayaamaasa vedoktam . Tato'nyaan cha sanakasanandanaadeenutpaadya nivri'ttilakshanam' dharmam' jnyaanavairaagyalakshanam' graahayaamaasa . Dvividho hi vedokto dharmah' pravri'ttilakshano nivri'ttilakshanashcha . Jagatah' sthitikaaranam . Praaninaam' saakshaadabhyudayanih'shreyasaheturyah' sa dharmo braahmanaadyairvarnibhiraashramibhishcha shreyo'rthibhiranusht'heeyamaanah' . Deerghena kaalena anusht'haatree'naam' kaamodbhavaaddheeyamaanavivekajnyaanahetukena
Adharmena abhibhooyamaane dharme, pravardhamaane cha adharme, jagatah' sthitim' paripipaalayishuh' sa aadikartaa naaraayanaakhyo vishnurbhaumasya brahmano braahmanatvasya chaabhirakshanaartham' devakyaam' vasudevaadam'shena kri'shnah' kila sambabhoova . Braahmanatvasya hi rakshanena rakshitah' syaadvaidiko dharmah' tadadheenatvaadvarnaashramabhedaanaam .
Sa cha bhagavaan jnyaanaishvaryashaktibalaveeryatejobhih' sadaa sampannastrigunaatmikaam' vaishnaveem' svaam' maayaam' moolaprakri'tim' vasheekri'tya, ajo'vyayo bhootaanaameeshvaro nityashuddhabuddhamuktasvabhaavo'pi san, svamaayayaa dehavaaniva jaata iva cha lokaanugraham' kurvan lakshyate . Svaprayojanaabhaave'pi bhootaanujighri'kshayaa vaidikam' hi dharmadvayamarjunaaya shokamohamahodadhau nimagnaaya upadidesha gunaadhikairhi gri'heeto'nusht'heeyamaanashcha dharmah' prachayam' gamishyateeti . Tam' dharmam' bhagavataa yathopadisht'am' vedavyaasah' sarvajnyo bhagavaan geetaakhyaih' saptabhih' shlokashatairupanibabandha
.
Tadidam' geetaashaastram' samastavedaarthasaarasangrahabhootam' durvijnyayaartham' tadarthaavishkaranaaya anekairvivri'tapadapadaarthavaakyavaakyaarthanyaayamapi atyantaviruddhaanekaarthatvena laukikairgri'hyamaanamupalabhyaaham' vivekato'rthanirdhaaranaartham' sankshepato vivaranam' karishyaami .
Tasya asya geetaashaastrasya sankshepatah' prayojanam' param' nih'shreyasam' sahetukasya sam'saarasya atyantoparamalakshanam . Tachcha sarvakarmasannyaasapoorvakaadaatmajnyaananisht'haaroopaaddharmaadbhavati . Tathaa imameva geetaarthadharmamuddishya bhagavataivoktam . Sa hi dharmah' suparyaapto brahmanah' padavedane [mA.Bhaa. 14.16.12] ityanugeetaasu . Tatraiva choktam' naiva dharmee na chaadharmee na chaiva hi shubhaashubhee [mA.Bhaa. 14.19.7], yah' syaadekaayane leenastooshneem' kinchidachintayan [mA.Bhaa. 14.19.1], jnyaanam' sam'nyaasalakshanam [mA.Bhaa. 14.43.26] iti cha . Ihaapi chaante uktamarjunaaya sarvadharmaan parityajya maamekam' sharanam'
Vraja [geetaa 18.66] iti .
Abhyudayaartho'pi yah' pravri'ttilakshano dharmo varnaanaashramaam'shchoddishya vihitah' sa devaadisthaanapraaptiheturapi san, eeshvaraarpanabuddhyaanusht'heeyamaanah' sattvashuddhaye bhavati phalaabhisandhivarjitah' . Shuddhasattvasya cha jnyaananisht'haayogyataapraaptidvaarena jnyaanotpattihetutvena cha nih'shreyasahetutvamapi pratipadyate . Tathaa chemamevaarthamabhisandhaaya vakshyati brahmanyaadhaaya karmaani [geetaa 5.10], yoginah' karma kurvanti sangam' tyaktvaatmashuddhaye [geetaa 5.11] iti .
Imam' dviprakaaram' dharmam' nih'shreyasaprayojanam . Paramaarthatattvam' cha vaasudevaakhyam' parabrahmaabhidheyabhootam' visheshatah' abhivyanjayadvishisht'aprayojanasambandhaabhidheyavadgeetaashaastram . Yatastadarthavijnyaanena samastapurushaarthasiddhih' . Atah' tadvivarane yatnah' kriyate mayaa ..
Bhagavadgeetaa 1
Dharmakshetre kurukshetre samavetaa yuyutsavah' .
Maamakaah' paand'avaashchaiva kimakurvata sanjaya ..1.1..
Sanjaya uvaacha
Dri'sht'vaa tu paand'avaaneekam' vyood'ham' duryodhanastadaa .
Aachaaryamupasangamya raajaa vachanamabraveet ..1.2..
Pashyaitaam' paand'uputraanaamaachaarya mahateem' chamoom .
Vyood'haam' drupadaputrena tava shishyena dheemataa ..1.3..
Atra shooraa maheshvaasaa bheemaarjunasamaa yudhi .
Yuyudhaano viraat'ashcha drupadashcha mahaarathah' ..1.4..
Dhri'sht'aketushchekitaanah' kaashiraajashcha veeryavaan .
Purujitkuntibhojashcha shaibyashcha narapungavah' ..1.5..
Yudhaamanyushcha vikraanta uttamaujaashcha veeryavaan .
Saubhadro draupadeyaashcha sarva eva mahaarathaah' ..1.6..
Asmaakam' tu vishisht'aa ye taannibodha dvijottama .
Naayakaa mama sainyasya sanjnyaartham' taan braveemi te ..1.7..
Bhavaan bheeshmashcha karnashcha kri'pashcha samitinjayah' .
Ashvatthaamaa vikarnashcha saumadattirjayadrathah' ..1.8..
Anye cha bahavah' shooraa madarthe tyaktajeevitaah' .
Naanaashastrapraharanaah' sarve yuddhavishaaradaah' ..1.9..
Aparyaaptam' tadasmaakam' balam' bheeshmaabhirakshitam .
Paryaaptam' tvidameteshaam' balam' bheemaabhirakshitam ..1.10..
Ayaneshu cha sarveshu yathaabhaagamavasthitaah' .
Bheeshmamevaabhirakshantu bhavantah' sarva eva hi ..1.11..
Tasya sanjanayan harsham' kuruvri'ddhah' pitaamahah' .
Sim'hanaadam' vinadyochchaih' shankham' dadhmau prataapavaan ..1.12..
Tatah' shankhaashcha bheryashcha panavaanakagomukhaah' .
Sahasaivaabhyahanyanta sa shabdastumulo'bhavat ..1.13..
Tatah' shvetairhayairyukte mahati syandane sthitau .
Maadhavah' paand'avashchaiva divyau shankhau pradadhmatuh' ..1.14..
Paanchajanyam' hri'sheekesho devadattam' dhananjayah' .
Paund'ram' dadhmau mahaashankham' bheemakarmaa vri'kodarah' ..1.15..
Anantavijayam' raajaa kunteeputro yudhisht'hirah' .
Nakulah' sahadevashcha sughoshamanipushpakau ..1.16..
Kaashyashcha parameshvaasah' shikhand'ee cha mahaarathah' .
Dhri'sht'adyumno viraat'ashcha saatyakishchaaparaajitah' ..1.17..
Drupado draupadeyaashcha sarvashah' pri'thiveepate .
Saubhadrashcha mahaabaahuh' shankhaan dadhmuh' pri'thakpri'thak ..1.18..
Sa ghosho dhaartaraasht'raanaam' hri'dayaani vyadaarayat .
Nabhashcha pri'thiveem' chaiva tumulo vyanunaadayan ..1.19..
Atha vyavasthitaan dri'sht'vaa dhaartaraasht'raan kapidhvajah' .
Pravri'tte shastrasampaate dhanurudyamya paand'avah' ..1.20..
Hri'sheekesham' tadaa vaakyamidamaaha maheepate .
Senayorubhayormadhye ratham' sthaapaya me'chyuta ..1.21..
Yaavadetaannireekshe'ham' yoddhukaamaanavasthitaan .
Kairmayaa saha yoddhavyamasmin ranasamudyame ..1.22..
Yotsyamaanaanavekshe'ham' ya ete'tra samaagataah' .
Dhaartaraasht'rasya durbuddheryuddhe priyachikeershavah' ..1.23..
Evamukto hri'sheekesho gud'aakeshena bhaarata .
Senayorubhayormadhye sthaapayitvaa rathottamam ..1.24..
Bheeshmadronapramukhatah' sarveshaam' cha maheekshitaam .
Uvaacha paartha pashyaitaan samavetaan kurooniti ..1.25..
Tatraapashyatsthitaan paarthah' pitree'natha pitaamahaan .
Aachaaryaanmaatulaan bhraatree'n putraan pautraan sakheem'stathaa ..1.26..
Shvashuraan suhri'dashchaiva senayorubhayorapi .
Taan sameekshya sa kaunteyah' sarvaan bandhoonavasthitaan ..1.27..
Kri'payaa parayaavisht'o visheedannidamabraveet .
Dri'sht'vemam' svajanam' kri'shna yuyutsum' samupasthitam ..1.28..
Seedanti mama gaatraani mukham' cha parishushyati .
Vepathushcha shareere me romaharshashcha jaayate ..1.29..
Gaand'eevam' sram'sate hastaattvakchaiva paridahyate .
Na cha shaknomyavasthaatum' bhramateeva cha me manah' ..1.30..
Nimittaani cha pashyaami vipareetaani keshava .
Na cha shreyo'nupashyaami hatvaa svajanamaahave ..1.31..
Na kaankshe vijayam' kri'shna na cha raajyam' sukhaani cha .
Kim' no raajyena govinda kim' bhogairjeevitena vaa ..1.32..
Yeshaamarthe kaankshitam' no raajyam' bhogaah' sukhaani cha .
Ta ime'vasthitaa yuddhe praanaam'styaktvaa dhanaani cha ..1.33..
Aachaaryaah' pitarah' putraastathaiva cha pitaamahaah' .
Maatulaah' shvashuraah' pautraah' shyaalaah' sambandhinastathaa ..1.34..
Etaanna hantumichchhaami ghnato'pi madhusoodana .
Api trailokyaraajyasya hetoh' kim' nu maheekri'te ..1.35..
Nihatya dhaartaraasht'raannah' kaa preetih' syaajjanaardana .
Paapamevaashrayedasmaan hatvaitaanaatataayinah' ..1.36..
Tasmaannaarhaa vayam' hantum' dhaartaraasht'raan svabaandhavaan .
Svajanam' hi katham' hatvaa sukhinah' syaama maadhava ..1.37..
Yadyapyete na pashyanti lobhopahatachetasah' .
Kulakshayakri'tam' dosham' mitradrohe cha paatakam ..1.38..
Katham' na jnyeyamasmaabhih' paapaadasmaannivartitum .
Kulakshayakri'tam' dosham' prapashyadbhirjanaardana ..1.39..
Kulakshaye pranashyanti kuladharmaah' sanaatanaah' .
Dharme nasht'e kulam' kri'tsnamadharmo'bhibhavatyuta ..1.40..
Adharmaabhibhavaatkri'shna pradushyanti kulastriyah' .
Streeshu dusht'aasu vaarshneya jaayate varnasankarah' ..1.41..
Sankaro narakaayaiva kulaghnaanaam' kulasya cha .
Patanti pitaro hyeshaam' luptapind'odakakriyaah' ..1.42..
Doshairetaih' kulaghnaanaam' varnasankarakaarakaih' .
Utsaadyante jaatidharmaah' kuladharmaashcha shaashvataah' ..1.43..
Utsannakuladharmaanaam' manushyaanaam' janaardana .
Narake niyatam' vaaso bhavateetyanushushruma ..1.44..
Aho bata mahatpaapam' kartum' vyavasitaa vayam .
Yadraajyasukhalobhena hantum' svajanamudyataah' ..1.45..
Yadi maamaprateekaaramashastram' shastrapaanayah' .
Dhaartaraasht'raa rane hanyustanme kshemataram' bhavet ..1.46..
Evamuktvaarjunah' sankhye rathopastha upaavishat .
Visri'jya sasharam' chaapam' shokasam'vignamaanasah' ..1.47..
Iti shankaraachaaryakri'te geetaabhaashye prathamo'dhyaayah'
..1..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 2
Dviteeyo'dhyaayah'
Sanjaya uvaacha
Tam' tathaa kri'payaavisht'amashrupoornaakulekshanam .
Visheedantamidam' vaakyamuvaacha madhusoodanah' ..2.1..
Kutastvaa kashmalamidam' vishame samupasthitam .
Anaaryajusht'amasvargyamakeertikaramarjuna ..2.2..
Klaibyam' maa sma gamah' paartha naitattvayyupapadyate .
Kshudram' hri'dayadaurbalyam' tyaktvottisht'ha parantapa ..2.3..
Katham' bheeshmamaham' sankhye dronam' cha madhusoodana .
Ishubhih' pratiyotsyaami poojaarhaavarisoodana ..2.4..
Guroonahatvaa hi mahaanubhaavaanj
Shreyo bhoktum' bhaikshyamapeeha loke .
Hatvaarthakaamaam'stu guroonihaiva
Bhunjeeya bhogaan rudhirapradigdhaan ..2.5..
Na chaitadvidmah' kataranno gareeyo
Yadvaa jayema yadi vaa no jayeyuh' .
Yaaneva hatvaa na jijeevishaamas
Te'vasthitaah' pramukhe dhaartaraasht'raah' ..2.6..
Kaarpanyadoshopahatasvabhaavah'
Pri'chchhaami tvaam' dharmasam'mood'hachetaah' .
Yachchhreyah' syaannishchitam' broohi tanme
Shishyaste'ham' shaadhi maam' tvaam' prapannam ..2.7..
Na hi prapashyaami mamaapanudyaad
Yachchhokamuchchhoshanamindriyaanaam .
Avaapya bhoomaavasapatnamri'ddham'
Raajyam' suraanaamapi chaadhipatyam ..2.8..
Sanjaya uvaacha
Evamuktvaa hri'sheekesham' gud'aakeshah' parantapah' .
Na yotsya iti govindamuktvaa tooshneem' babhoova ha ..2.9..
Tamuvaacha hri'sheekeshah' prahasanniva bhaarata .
Senayorubhayormadhye visheedantamidam' vachah' ..2.10..
Atra cha dri'sht'vaa tu paand'avaaneekamityaarabhya yaavatna yotsya iti govindamuktvaa tooshneem' babhoova ha ityetadantah' praaninaam' shokamohaadisam'saarabeejabhootadoshodbhavakaaranapradarshanaarthatvena vyaakhyeyo granthah' . Tathaa hi arjunena raajyaguruputramitrasuhri'tsvajanasambandhibaandhaveshu ahameteshaam' mamaite ityevam' bhraantipratyayanimittasnehavichchhedaadinimittau aatmanah' shokamohau pradarshitau . Katham' bheeshmamaham' sankhye ityaadinaa . Shokamohaabhyaam' hyabhibhootavivekavijnyaanah' svata eva kshatradharme yuddhe pravri'tto'pi tasmaadyuddhaadupararaama . Paradharmam' cha bhikshaajeevanaadikam'
Kartum' pravavri'te . Tathaa cha sarvapraaninaam' shokamohaadidoshaavisht'achetasaam' svabhaavata eva svadharmaparityaagah' pratishiddhasevaa cha syaat . Svadharme pravri'ttaanaamapi teshaam' vaangmanah'kaayaadeenaam' pravri'ttih' phalaabhisandhipoorvikaiva saahankaaraa cha bhavati . Tatraivam' sati dharmaadharmopachayaadisht'aanisht'ajanmasukhaduh'khaadipraaptilakshanah' sam'saaro'nuparato bhavati . Ityatah' sam'saarabeejabhootau shokamohau . Tayoshcha sarvakarmasam'nyaasapoorvakaadaatmajnyaanaatnaanyato nivri'ttiriti tadupadidikshuh' sarvalokaanugrahaarthamarjunam'
Nimitteekri'tya aaha bhagavaan vaasudevah' ashochyaanityaadi .
Atra kechidaahuh'sarvakarmasam'nyaasapoorvakaadaatmajnyaananisht'haamaatraadeva kevalaatkaivalyam' na praapyata eva . Kim' tarhi ? Agnihotraadishrautasmaartakarmasahitaatjnyaanaatkaivalyapraaptiriti sarvaasu geetaasu nishchito'rtha iti . Jnyaapakam' chaahurasyaarthasya
Atha chettvamimam' dharmyam' sangraamam' na karishyasi [geetaa 2.33] karmanyevaadhikaaraste [geetaa 2.47], kuru karmaiva tasmaattvam [geetaa 4.15] ityaadi . Him'saadiyuktatvaatvaidikam' karma adharmaaya iteeyamapyaashankaa na kaaryaa . Katham ? Kshaatram' karma yuddhalakshanam' gurubhraatri'putraadihim'saalakshanamatyantam' krooramapi svadharma iti kri'tvaa naadharmaaya . Tadakarane cha tatah' svadharmam' keertim' cha hitvaa paapamavaapsyasi [geetaa 2.33] iti bruvataa yaavajjeevaadishrutichoditaanaam' pashvaadihim'saalakshanaanaam' cha karmanaam' praageva naadharmatvamiti sunishchitamuktam' bhavati iti .
Tadasat . Jnyaanakarmanisht'hayorvibhaagavachanaadbuddhidvayaashrayayoh' . Ashochyaanityaadinaa bhagavataa yaavatsvadharmamapi chaavekshya ityetadantena granthena yatparamaarthaatmatattvaniroopanam' kri'tam, tatsaankhyam . Tadvishayaa buddhiraatmano janmaadishad'vikriyaabhaavaadakartaa aatmeti prakaranaarthaniroopanaadyaa jaayate, saa saankhyabuddhih' . Saa yeshaam' jnyaaninaamuchitaa bhavati, te saankhyaah' . Etasyaa buddherjanmanah' praakaatmano dehaadivyatiriktatvakartri'tvabhoktri'tvabhoktri'tvaadyapeksho dharmaadharmavivekapoorvako mokshasaadhanaanusht'haanalakshano yogah' . Tadvishayaa buddhih' yogabuddhih'
. Saa yeshaam' karminaamuchitaa bhavati te yoginah' . Tathaa cha bhagavataa vibhakte dve buddhee nirdisht'e eshaa te'bhihitaa saankhye buddhiryoge tvimaam' shri'nu iti . Tayoshcha saankhyabuddhyaashrayaam' jnyaanayogena nisht'haam' saankhyaanaam' vibhaktaam' vakshyati puraa vedaatmanaa mayaa proktaa iti . Tathaa cha yogabuddhyaashrayaam' karmayogena nisht'haam' vibhaktaam' vakshyati karmayogena yoginaamiti . Evam' saankhyabuddhim' yogabuddhim' cha aashritya dve nisht'he vibhakte bhagavataiva ukte jnyaanakarmanoh' kartri'tvaakartri'tvaikatvaanekatvabuddhyaashrayayoh'
Yugapadekapurushaashrayatvaasambhavam' pashyataa . Yathaa etadvibhaagavachanam' tathaiva darshitam' shaatapatheeye braahmane etameva pravraajino lokamichchhanto braahmanaah' pravrajanti [bri'hadaaranyakopanishad 4.4.22] iti sarvakarmasam'nyaasam' vidhaaya tachchheshena kim' prajayaa karishyaamo yeshaam' no'yamaatmaayam' lokah' [bri'hadaaranyakopanishad 4.4.22] iti . Tatraiva cha praagdaaraparigrahaatpurusha aatmo praakri'to dharmajijnyaasottarakaalam' lokatrayasaadhanam . Putram', dviprakaaram' cha vittam' maanusham' dviprakaaram' cha . Tatra maanusham' karmaroopam' pitri'lokapraaptisaadhanam' vidyaam'
Cha daivam' vittam' devalokapraaptisaadhanam . So'kaamayata [bri'hadaaranyakopanishad 1.4.17] iti avidyaakaamavata eva sarvaani karmaani shrautaadeeni darshitaani . Tebhyo vyutthaaya, pravrajanti [bri'hadaaranyakopanishad 4.4.22] iti vyutthaanamaatmaanameva lokamichchhato'kaamasya vihitam . Tadetadvibhaagavachanamanupapannam' syaadyadi shrautakarmajnyaanayoh' samuchchayo'bhipretah' syaadbhagavatah' .
Na chaarjunasya prashna upapanno bhavati jyaayasee chetkarmanaste [geetaa 3.1] ityaadih' . Ekapurushaanusht'heyatvaasambhavam' buddhikarmanoh' bhagavataa poorvamanuktam' kathamarjuno'shrutam' buddhaa cha karmano jyaayastvam' bhagavatyadhyaaropayenmri'shaiva jyaayasee chetkarmanaste mataa buddhih' iti .
Kim' cha yadi buddhikarmanoh' sarveshaam' samuchchaya uktah' syaatarjunasyaapi sa ukta eveti, yachchhraaya etayorekam' tanme broohi sunishchitamiti kathamubhayorupadeshe sati anyataravishaya eva prashnah' syaat? Na hi pittaprashamanaarthinah' vaidyena madhuram' sheetalam' cha bhoktavyamityupadisht'e tayoranyataratpittaprashamanakaaranam' broohi iti prashnah' sambhavati .
Athaarjunasya bhagavaduktavachanaarthavivekaanavadhaarananimittah' prashnah' kalpyeta, tathaapi bhagavataa prashnaanuroopam' prativachanam' deyam mayaa buddhikarmanoh' samuchchaya uktah' kimarthamittham' tvam' bhraanto'si iti . Na tu punah' prativachanamananuroopam' pri'sht'aadanyadeva dve nisht'haa mayaa puraa proktaa iti vaktum' yuktam .
Naapi smaartenaiva karmanaa buddheh' samuchchaye abhiprete vibhaagavachanaadi sarvamupapananam . Kim' cha kshatriyasya yuddham' smaartam' karma svadharma iti jaanatah' tatkim' karmani ghoro maam' niyojayasi ityupaalambho'nupapannah' .
Tasmaadgeetaashaastre eeshanmaatrenaapi shrautena smaartena vaa karmanaa aatmajnyaanasya samuchchayo na kenachiddarshayitum' shakyah' . Yasya tvajnyaanaatraagaadidoshato vaa karmani pravri'ttasya yajnyena daanena tapasaa vaa vishuddhasattvasya jnyaanamutpannam' paramaarthatattvavishayamekamevedam' sarvam' brahma akartri' cha iti, tasya karmani karmaprayojane cha nivri'tte'pi lokasangrahaartham' yatnapoorvam' yathaa pravri'ttih', tathaiva pravri'ttasya yatpravri'ttiroopam' dri'shyate na tatkarma yena buddheh' samuchchayah' syaat . Yathaa bhagavato vaasudevasya kshatradharmachesht'itam' na jnyaanena samuchcheeyate purushaarthasiddhaye, tadvattatphalaabhisandhyahankaaraabhaavasya
Tulyatvaadvidushah' . Tattvavinnaaham' karomeeti manyate, na cha tatphalamabhisandhatte . Yathaa cha svargaadikaamaarthino'gnihotraadikarmalakshanadharmaanusht'haanaaya aahitaagneh' kaamye eva agnihotraadau pravri'ttasya saami kri'te vinasht'aa'pi kaame tadeva agnihotraadyanutisht'hato'pi na tatkaamyamagnihotraadi bhavati . Tathaa cha darshayati bhagavaan kurvannapi na lipyate na karoti na lipyate iti tatra tatra ..
Yachcha poorvaih' poorvataram' kri'tam' karmanaiva hi sam'siddhimaasthitaa janakaadayah' iti, tattu pravibhajya vijnyeyam . Tatkatham ? Yadi taavatpoorve janakaadayah' tattvavido'pi pravri'ttakarmaanah' syuh', te lokasangrahaartham' gunaa guneshu vartante iti jnyaanenaiva sam'siddhimaasthitaah', karmasam'nyaase praapte'pi karmanaa sahaiva sam'siddhimaasthitaah', na karmasam'nyaasam' kri'tavanta ityarthah' .
Atha na te tattvavidah' . Eeshvarasamarpitena karmanaa saadhanabhootena sam'siddhim' sattvashuddhim, jnyaanotpattilakshanaam' vaa sam'siddhim, aasthitaa janakaadaya iti vyaakhyeyam . Etamevaartham' vakshyati bhagavaan sattvashuddhaye karma kurvanti iti . Svakarmanaa tamabhyarchya siddhim' vindati maanavah' ityuktvaa siddhim' praaptasya punarjnyaananisht'haam' vakshyati siddhim' praapto yathaa brahma ityaadinaa ..
Tasmaadgeetaashaastre kevalaadeva tattvajnyaanaanmokshapraaptih' na karmasamuchchitaatiti nishchito'rthah' . Yathaa chaayamarthah', tathaa prakaranasho vibhajya tatra tatra darshayishyaamah' ..
Tatraiva dharmasam'mood'hachetaso mithyaajnyaanavato mahati shokasaagare nimagnasya arjunasya anyatraatmajnyaanaaduddharanamapashyan bhagavaan vaasudevah' tatah' kri'payaa arjunamuddidhaarayishuh' aatmajnyaanaayaavataarayannaaha
Shreebhagavaanuvaacha
Ashochyaananvashochastvam' prajnyaavaadaam'shcha bhaashase .
Gataasoonagataasoom'shcha naanushochanti pand'itaah' ..2.11..
Na shochyaa ashochyaah' bheeshmadronaadayah' . Sadvri'ttatvaatparamaarthasvaroopena cha nityatvaat, taanashochyaananvashocho'nushochitavaanasi te mriyante mannimittam, aham' tairvinaabhootah' kim' karishyaami raajyasukhaadinaa iti . Tvam' prajnyaavaadaan prajnyaavataam' buddhimataam' vaadaam'shcha vachanaani cha bhaashase . Tadetatmaud'hyam' paand'ityam' cha viruddhamaatmani darshayasi unmatta iva ityabhipraayah' . Yasmaatgataasoon gatapraanaanmri'taan, agataasoonagatapraanaan jeevatashcha
Naanushochanti pand'itaah' aatmajnyaah' . Pand'aa aatmavishayaa buddhiryeshaam' te hi pand'itaah', paand'ityam' nirvidya [bri'hadaaranyakopanishad 3.5.1] iti shruteh' . Paramaarthatastu taannityaanashochyaananushochasi, ato mood'ho'si ityabhipraayah' ..2.11..
==============================
Kutaste ashochyaah' ? Yato nityaah' . Katham ?
Na tvevaaham' jaatu naasam' na tvam' neme janaadhipaah' .
Na chaiva na bhavishyaamah' sarve vayamatah' param ..2.12..
Na tveva jaatu kadaachidaham' naasam' kintvaasameva . Ateeteshu dehotpattivinaasheshu ghat'aadishu viyadiva nitya eva ahamaasamityabhipraayah' . Tathaa na tvam' naaseeh', kintvaaseereva . Tathaa neme janaadhipaa aasan kintvaasanneva . Tathaa na chaiva na bhavishyaamah', kintu bhavishyaama eva, sarve vayamato'smaaddehavinaashaatparamuttarakaale'pi . Trishvapi kaaleshu nityaa aatmasvaroopena ityarthah' . Dehaabhedaanuvri'ttyaa bahuvachanam, naatmabhedaabhipraayena ..2.12..
==============================
Tatra kathamiva nitya aatmeti dri'sht'aantamaaha
Dehino'smin yathaa dehe kaumaaram' yauvanam' jaraa .
Tathaa dehaantarapraaptirdheerastatra na muhyati ..2.13..
Deho'sya asteeti dehee, tasya dehino dehavatah' aatmano'smin vartamaane dehaa yathaa yena prakaarena kaumaaram' kumaarabhaavo baalyaavasthaa, yauvanam' yoono bhaavo madhyamaavasthaa, jaraa vayohaanih' jeernaavasthaa, ityetaah' tisro'vasthaah' anyonyavilakshanaah' . Taasaam' prathamaavasthaanaashe na naashah', dviteeyaavasthopajane na upajana aatmanah' . Kim' tarhi ?Avikriyasyaiva dviteeyatri'teeyaavasthaapraaptih' aatmano dri'sht'aa . Tathaa tadvadeva dehaadanyo deho dehaantaram, tasya praaptih' dehaantarapraaptih' avikriyasyaiva aatmana ityarthah' . Dheero dheemaan tatraivam' sati na muhyati na mohamaapadyate ..2.13..
==============================
Yadyapyaatmavinaashanimitto moho na sambhavati nitya aatmaa iti vijaanatah', tathaapi sheetoshnasukhaduh'khapraaptinimitto moho laukiko dri'shyate, sukhaviyoganimitto moho duh'khasam'yoganimitta cha shokah' . Ityetadarjunasya vachanamaashankaya bhagavaanaaha
Maatraasparshaastu kaunteya sheetoshnasukhaduh'khadaah' .
Aagamaapaayino'nityaastaam'stitikshasva bhaarata ..2.14..
Maatraa aabhih' meeyante shabdaadaya iti shrotraadeeni indriyaani . Maatraanaam' sparshaah' shabdaadibhih' sam'yogaah' . Te sheetoshnasukhaduh'khadaah' sheetamushnam' sukham' duh'kham' cha prayachchhanteeti . Athavaa spri'shyanta iti sparshaa vishayaah' shabdaadayah' . Maatraashcha sparshaashcha sheetoshnasukhaduh'khadaah' . Sheetam' kadaachitsukham' kadaachitduh'kham . Tathaa ushnamapi aniyatasvaroopam . Sukhaduh'khe punah' niyataroope yato na vyabhicharatah' . Atastaabhyaam' pri'thaksheetoshnayoh' grahanam . Yasmaatte maatraasparshaadayah'
Aagamaapaayinah' aagamaapaayasheelaah' tasmaatanityaah' . Atah' taan sheetoshnaadeen titikshasva prasahasva . Teshu harsham' vishaadam' vaa maa kaarsheeh' ityarthah' ..2.14..
==============================
Sheetoshnaadeen sahatah' kim' syaaditi shri'nu
Yam' hi na vyathayantyete purusham' purusharshabha .
Samaduh'khasukham' dheeram' so'mri'tatvaaya kalpate ..2.15..
Yam' hi purusham' same duh'khasukhe yasya tam' samaduh'khasukham' sukhaduh'khapraaptau harshavishaadarahitam' dheeram' dheemantam' na vyathayanti na chaalayanti nityaatmadarshanaatete yathoktaah' sheetoshnaadayah', sa nityaatmasvaroopadarshanisht'ho dvandvasahishnuh' amri'tatvaaya amri'tabhaavaaya mokshaayetyarthah' kalpate samartho bhavati ..2.15..
==============================
Itashcha shokamohau akri'tvaa sheetoshnaadisahanam' yuktam, yasmaat
Naasato vidyate bhaavo naabhaavo vidyate satah' .
Ubhayorapi dri'sht'o'ntastvanayostattvadarshibhih' ..2.16..
Na asato 'vidyamaanasya sheetoshnaadeh' sakaaranasya na vidyate naasti bhaavo bhavanamastitaa ..
Na hi sheetoshnaadi sakaaranam' pramaanairniroopyamaanam' vastu sambhavati . Vikaaro hi sah', vikaarashcha vyabhicharati . Yathaa ghat'aadisam'sthaanam' chakshushaa niroopyamaanam' mri'dvyatirekenaanupalabdherasat . Tathaa sarvo vikaarah' kaaranavyatirekenaanupalabdherasat . Janmapradhvam'saabhyaam' praagoordhvam' chaanupalabdheh' . Kaaryasya ghat'aadeh' mri'daadikaaranasya cha tatkaaranavyatirekenaanupalabdherasattvam ..
Tadasattve sarvaabhaavaprasanga iti chet, na . Sarvatra buddhidvayopalabdheh', sadbuddhirasadbuddhiriti . Yadvishayaa buddhirna vyabhicharati, tatsat . Yadvishayaa vyabhicharati, tadasat . Iti sadasadvibhaage buddhitantre sthite . Sarvatra dve buddhee sarvairupalabhyete samaanaadhikarane na neelotpalavat, san ghat'ah' san pat'ah', san hastee iti . Evam' sarvatra . Tayorbuddhyoh' ghat'aadibuddhirvyabhicharati . Tathaa cha darshitam . Na tu sadbuddhih' . Tasmaatghat'aadibuddhivishayo'san, vyabhichaaraat . Na tu sadbuddhivishayah', avyabhichaaraat ..
Ghat'e vinasht'e ghat'abuddhau vyabhicharantyaam' sadbuddhirapi vyabhicharateeti chetna . Pat'aadevapi sadbuddhidarshanaat . Visheshanavishayaiva saa sadbuddhih' .
Sadbuddhivatghat'abuddhirapi ghat'aantaraa dri'shyata iti chet, na . Pat'aadau adarshanaat ..
Sadbuddhirapi nasht'e ghat'e na dri'shyata iti chet, na . Visheshyaabhaavaat . Sadbuddhirvisheshanavishayaa satee visheshyaabhaave visheshanaanupapattau kim'vishayaa syaat? Na tu punah' sadbuddheh' vishayaabhaavaat ..
Ekaadhikaranatvam' ghat'aadivisheshyaabhaave na yuktamiti chet, na . Idamudakamiti mareechyaadau anyataraabhaave'pi saamaanaadhikaranyadarshanaat ..
Tasmaaddehaaderdvandvasya cha sakaaranasya asato na vidyate bhaava iti . Tathaa satashcha aatmano'bhaavo'vidyamaanataa na vidyate, sarvatraavyabhichaaraatityavochaama ..
Evamaatmaanaatmanoh' sadasatoh' ubhayorapi dri'sht'ah' upalabdho'nto nirnayah' satsadeva, asatasadeveti, tvanayoh' yathoktayoh' tattvadarshibhih' . Taditi sarvanaama sarvam' cha brahma, tasya naama taditi, tadbhaavastattvam, brahmano yaathaatmyam . Taddrasht'um' sheelam' yeshaam' te tattvadarshinah', taistattvadarshibhih' . Tvamapi tattvadarshinaam' dri'sht'imaashritya shokam' moham' cha hitvaa sheetoshnaadeeni niyataaniyataroopaani dvandvaani vikaaro'yamasanneva mareechijalavanmithyaavabhaasate iti manasi nishchitya titikshasva ityabhipraayah' ..2.16..
==============================
Kim' punastatyatsadeva sarvadaiva asteeti . Uchyate
Avinaashi tu tadviddhi yena sarvamidam' tatam .
Vinaashamavyayasyaasya na kashchitkartumarhati ..2.17..
Avinaashi na vinasht'um' sheelam' yasyeti . Tushabdo'sato visheshanaarthah' . Tatviddhi vijaaneehi . Kim ? Yena sarvamidam' jagattatam' vyaaptam' sadaakhyena brahmanaa saakaasham, aakaashenaiva ghat'aadayah' . Vinaashamadarshanamabhaavam . Avyayasya na vyeti upachayaapachayau na yaati iti avyayam' tasya avyayasya . Naitatsadaakhyam' brahma svena roopena vyeti vyabhicharati, niravayavatvaat, dehaadivat . Naapyaatmeeyena, aatmeeyaabhaavaat . Yathaa devadatto dhanahaanyaa vyeti, na tu evam' brahma vyeti . Ato'vyayasya asya brahmanah' vinaasham' na kashchitkartumarhati, na kashchitatmaanam' vinaashayitum' shaknoti eeshvaro'pi . Aatmaa hi brahma, svaatmani cha kriyaavirodhaat ..2.17..
==============================
Kim' punastadasatyatsvaatmasattaam' vyabhicharateeti, uchyate
Antavanta ime dehaa nityasyoktaah' shareerinah' .
Anaashino'prameyasya tasmaadyudhyasva bhaarata ..2.18..
Antah' vinaashah' vidyate yeshaam' te antavantah' . Yathaa mri'gatri'shnikaadau sadbuddhih' anuvri'ttaa pramaananiroopanaante vichchhidyate, sa tasya antah' . Tathaa ime dehaah' svapnamaayaadehaadivacha antavantah' nityasya shareerinah' shareeravato'naashino'prameyarya aatmano'ntavanta iti uktaah' vivekibhirityarthah' . Nityasya anaashinah' iti na punaruktam . Nityatvasya dvividhatvaatlokaa, naashasya cha . Yathaa deho bhasmeebhooto'darshanam' gato nasht'a uchyate . Vidyamaano'pi yathaa anyathaa parinato vyaadhyaadiyukto jaato nasht'a uchyate . Tatra nityasya t'hanaashinah' iti dvividhenaapi naashena asambandho'syetyarthah' . Anyathaa pri'thivyaadivadapi nityatvam' syaat
Aatmanah' . Tatmaa bhooditi nityasya anaashinah' ityaaha . Aprameyamya na prameyasya pratyakshaadipramaanaih' aparichchhaadyasyetyarthah' ..
Nanu aagamena aatmaa parichchhidyate, pratyakshaadinaa cha poorvam . Na . Aatmanah' svatah'siddhatvaat . Siraa hi aatmani pramaatari pramitsoh' pramaanaanveshanaa bhavati . Na hi poorvamitthamahamiti aatmaanamapramaaya pa chaatprameyaparichchhaadaaya pravartate . Na hi aatmaa naama kasyachitaprasiddho bhavati . Shaastram' tu antyam' pramaanamataddharmaadhyaaropanamaatranivartakatvena pramaanatvamaatmanah' pratipadyate, na hyajnyaataarthajnyaapakatvena . Tathaa cha shrutih' yatsaakshaadaparokshaadbrahma ya aatmaa sarvaantarah' [bri'hadaaranyakopanishad 3.4.1] iti . Yasmaadevam' nityo'vikriyashchaatmaa tasmaadyudhyasva, yuddhaaduparamam' maa kaarsheeh' ityarthah' .
Na hyatra yuddhakartavyataa vidheeyate, yuddhe pravri'tta eva hi asau shokamohapratibaddhah' tooshneemaaste . Atah' tasya pratibandhaapanayanamaatram' bhagavataa kriyate . Tasmaadyudhyasva iti anuvaadamaatram, na vidhih' ..2.18..
==============================
Shokamohaadisam'saarakaarananivri'ttyartham' geetaashaastram, na pravartakamityetasyaarthasya saakshibhoote ri'chau aaninaaya bhagavaan . Yattu manyase yuddhaa bheeshmaadayo mayaa hanyante ahameva teshaam' hantaa iti, eshaa buddhirmri'shaiva te . Katham ?
Ya enam' vetti hantaaram' yashchainam' manyate hatam .
Ubhau tau na vijaaneeto naayam' hanti na hanyate ..2.19..
Ya enam' prakri'tam' dehinam' vetti vijaanaati hantaaram' hananakriyaayaah' kartaaram' ya cha enamanyo manyate hatam' dehahananena hato'hamiti hananakriyaayaah' karmabhootam . Tau ubhau na vijaaneetah' na jnyaatavantau avivekena aatmaanam . Hantaa aham', hato'smyahamiti dehahananena aatmaanamaham' pratyayavishayam' yau vijaaneetah' tau aatmasvaroopaanabhijnyau ityarthah' . Yasmaatna ayamatmaa hanti na hananakriyaayaah' kartaa bhavati, na cha hanyate na cha karma bhavateetyarthah', avikriyatvaat ..2.19..
==============================
Kathamavikriya aatmeti dviteeyo mantrah'
Na jaayate mriyate vaa kadaachin
Naayam' bhootvaa bhavitaa vaa na bhooyah' .
Ajo nityah' shaashvato'yam' puraano
Na hanyate hanyamaane shareere ..2.20..
Na jaayate notpadyate, janilakshanaa vastuvikriyaa na aatmano vidyate ityarthah' . Tathaa na mriyate vaa . Vaashabdah' chaarthe . Na mriyate cha iti antyaa vinaashalakshanaa vikriyaa pratishidhyate . Kadaachichchhabdah' sarvavikriyaapratishedhaih' sambadhyate na kadaachitjaayate, na kadaachitmriyate, ityevam . Yasmaatayamaatmaa bhootvaa bhavanakriyaamanubhooya pashchaatabhavitaa abhaavam' gantaa na bhooyah' punah', tasmaatna mriyate . Yo hi bhootvaa na bhavitaa sa mriyata ityuchyate lokaa . Vaashabdaatnashabdaachcha ayamaatmaa abhootvaa vaa bhavitaa dehavatna bhooyah' . Tasmaatna jaayate . Yo hi abhootvaa bhavitaa sa jaayata ityuchyate . Naivamaatmaa . Ato na jaayate . Yasmaadevam' tasmaatajah', yasmaatna mriyate tasmaatnityashcha .
Yadyapi aadyantayorvikriyayoh' pratishedhe sarvaa vikriyaah' pratishiddhaa bhavanti, tathaapi madhyabhaavineenaam' vikriyaanaam' svashabdaireva pratishedhah' kartavyo'nuktaanaamapi yauvanaadisamastavikriyaanaam' pratishedho yathaa syaatityaaha shaashvata ityaadinaa . Shaashvata iti apakshayalakshanaa vikriyaa pratishidhyate . Shashvadbhavah' shaashvatah' . Na apaksheeyate svaroopena, niravayavatvaat . Naapi gunakshayena apakshayah', nirgunatvaat . Apakshayavipareetaapi vri'ddhilakshanaa vikriyaa pratishidhyate puraana iti . Yo hi avayavaagamena upacheeyate sa vardhate abhinava iti cha uchyate . Ayam' tu aatmaa niravayavatvaatpuraapi
Nava eveti puraanah' na vardhate ityarthah' . Tathaa na hanyate . Hantih' atra viparinaamaarthe drasht'avyo'punaruktataayai . Na viparinamyate ityarthah' .
Hanyamaane viparinamyamaane'pi shareeraah' . Asminmantre shad'bhaavavikaaraa laukikavastuvikriyaa aatmani pratishidhyante . Sarvaprakaaravikriyaarahita aatmaa iti vaakyaarthah' . Yasmaadevam' tasmaatubhau tau na vijaaneetah' iti poorvena mantrena asya sambandhah' ..2.20..
==============================
Ya enam' vetti hantaaramityanena mantrena hananakriyaayaah' kartaa karma cha na bhavati iti pratijnyaaya, na jaayate ityanena avikriyatvam' hetumuktvaa pratijnyaataarthamupasam'harati
Vedaavinaashinam' nityam' ya enamajamavyayam .
Katham' sa purushah' paartha kam' ghaatayati hanti kam ..2.21..
Veda vijaanaati avinaashinamantyabhaavavikaararahitam' nityam' viparinaamarahitam' yo veda iti sambandhah' . Enam' poorvena matrenoktalakshanamajam' janmarahitamavyayamapakshayarahitam' katham' kena prakaarena sa vidvaan purusho'dhikri'tah' hanti hananakriyaam' karoti, katham' vaa ghaatayati hantaaram' prayojayati . Na kathanchitkanchithanti, na kathanchitkanchitghaatayati iti ubhayatra aakshepah' evaarthah' prashnaarthaasambhavaat . Hetvarthasya cha avikriyatvasya tulyatvaatvidushah' sarvakarmapratishedha eva prakaranaartho'bhipreto bhagavataa . Hantes
Tu aakshepah' udaaharanaarthatvena kathitah' . Vidushah' kam' karmaasambhave hetuvishesham' pashyan karmaanyaakshipati bhagavaan katham' sa purushah' iti .
Nanu ukta evaatmano'vikriyatvam' sarvakarmaasambhavakaaranavisheshah' . Satyamuktah' . Na tu sa kaaranavisheshah', anyatvaatvidusho'vikriyaadaatmanah' . Na hi avikriyam' sthaanum' viditavatah' karma na sambhavati iti chet, na . Vidushah' aatmatvaat . Na dehaadisanghaatasya vidvattaa . Atah' paarisheshyaatasam'hata aatmaa vidvaanavikriyah' iti tasya vidushah' karmaasambhavaataakshepo yuktah' katham' sa purushah' iti . Yathaa buddhyaadyaahri'tasya shabdaadyarthasya avikriya eva san buddhivri'ttyavivekavijnyaanena avidyayaa upalabdhaa aatmaa kalpyate,
Evameva aatmaanaatmavivekajnyaanena buddhivri'ttyaa vidyaa asatyaroopayaiva paramaarthato'vikriya eva aatmaa vidvaanuchyate . Vidushah' karmaasambhavavachanaatyaani karmaani shaastrena vidheeyante taani avidusho vihitaani iti bhagavato nishchayo'vagamyate ..
Nanu vidyaapi avidusha eva vidheeyate, viditavidyasya pisht'apeshanavatvidyaavidhaanaanarthakyaat . Tatra avidushah' karmaani vidheeyante na vidushah' iti vishesho nopapadyate iti chet, na . Anusht'heyasya bhaavaabhaavavisheshopapatteh' . Agnihotraadividhyarthajnyaanottarakaalamagnihotraadikarma anekasaadhanopasam'haarapoorvakamanusht'heyam' kartaa aham, mama kartavyamityevam' prakaaravijnyaanavato'vidushah' yathaa anusht'heyam' bhavati, na tu tathaa na jaayate ityaadyaatmasvarupavidhyarthajnyaanottarakaalabhaavi kinchidanusht'heyam' bhavati . Kintu naaham' kartaa, naaham' bhoktaa ityaady
Aatmaikatvaakartri'tvaadivishayajnyaanaatnaanyadutpadyate iti esha vishesha upapadyate . Yah' punah' kartaa ahamiti vetti aatmaanam, tasya mama idam' kartavyamiti avashyambhaavinee buddhih' syaat . Tadapekshayaa so'dhikriyate iti tam' prati karmaani sambhavanti . Sa cha avidvaanubhau tau na vijaaneetah' iti vachanaatvisheshitasya cha vidushah' karmaakshepavachanaatkatham' sa purushah' iti .
Tasmaatvisheshitasya avikriyaatmadarshinah' vidushah' mumuksho cha sarvakarmasam'nyaase eva adhikaarah' . Ata eva bhagavaannaaraayanah' saankhyaan vidusho'vidusha cha karminah' pravibhajya dve nisht'he graahayatijnyaanayogena saankhyaanaam' karmayogena yoginaamiti . Tathaa cha putraaya aaha bhagavaan vyaasah' dvaavimaavatha panthaanau [m'haashaa 241.6] ityaadi . Tathaa cha kriyaapathashchaiva purastaatpashchaatsam'nyaasashcha iti . Etameva vibhaagam' punah' punardarshayishyati bhagavaan atattvavitahankaaravimood'haatmaa kartaahamiti manyate, tattvavittu, naaham' karomi iti . Tathaa cha sarvakarmaani manasaa sam'nyasyaaste
Ityaadi ..
Tatra kechitpand'itam'manyaa vadanti janmaadishad'bhaavavikriyaarahito'vikriyo'kartaa eko'hamaatmaa iti na kasyachitjnyaanamutpadyate, yasmin sati sarvakarmasam'nyaasah' upadishyate iti . Tanna . Na jaayate ityaadi shaastropadeshaanarthakyaprasangaat . Yathaa cha shaastropadeshasaamarthyaatdharmaadharmaastitvavijnyaanam' kartushcha dehaantarasambandhavijnyaanamutpadyate, tathaa shaastraattasyaiva aatmano'vikriyatvaakartri'tvaikatvaadivijnyaanam' kasmaatnotpadyate iti prasht'avyaah' te . Karanaagocharatvaatiti chet, na . Manasaivaanudrasht'avyam [bri'hadaaranyakopanishad 4.4.19] iti shruteh' . Shaastraachaaryopadeshashamadamaadisam'skri'tam' mana aatmadarshane karanam . Tathaa cha tadadhigamaaya anumaane aagame cha sati jnyaanam' notpadyata iti saahasamaatrametat . Jnyaanam'
Cha utpadyamaanam' tadvipareetamajnyaanamavashyam' baadhate ityabhyupagantavyam . Tachcha ajnyaanam' darshitam' hantaa aham, hato'smi iti ubhau tau na vijaaneeta iti . Atra cha aatmanah' hananakriyaayaah' kartri'tvam' karmatvam' hetukartri'tvam' cha ajnyaanakri'tam' darshitam . Tachcha sarvakriyaasvapi samaanam' kartri'tvaadeh' avidyaakri'tatvamavikriyatvaataatmanah' . Vikriyaavaan hi kartaa aatmanah' karmabhootamanyam' prayojayati kuru iti .
Tadetatavisheshena vidushah' sarvakriyaasu kartri'tvam' hetukartri'tvam' cha pratishedhati bhagavaan vaasudevo vidushah' karmaadhikaaraabhaavapradarshanaartham' vedaavinaashinam', katham' sa purushah' ityaadinaa . Kva punah' vidusho'dhikaara iti etaduktam' poorvameva jnyaanayogena saankhyaanaamiti . Tathaa cha sarvakarmasam'nyaasam' vakshyati sarvakarmaani manasaa ityaadinaa ..
Nanu manasaa iti vachanaatna vaachikaanaam' kaayikaanaa cha sam'nyaasah' iti chet, na . Sarvakarmaani iti visheshitatvaat . Maanasaanaameva sarvakarmanaamiti chet, na . Manovyaapaarapoorvakatvaadvaakkaayavyaapaaraanaam' manovyaapaaraabhaave tadanupapatteh' . Shaastreeyaanaam' vaakkaayakarmanaam' kaaranaani maanasaani karmaani varjayitvaa anyaani sarvakarmaani manasaa sam'nyasyediti chet, na . Naiva kurvanna kaarayaniti visheshanaat . Sarvakarmasam'nyaaso'yam' bhagavataa uktah' marishyato na jeevata iti chet, na . Navadvaare pure dehee aaste iti vishenaanupapatteh' . Na hi sarvakarmasam'nyaasena mri'tasya taddehe aasanam' sambhavati .
Akurvato'kaarayata cha dehe sam'nyasya iti sambandho na dehe aaste iti chet, na . Sarvatra aatmano'vikriyatvaavadhaaranaat . Aasanakriyaayaashchaadhikaranaapekshatvaat . Tadanapekshatvaachcha sam'nyaasasya . Sampoorvastu nyaasashabdo'tra tyaagaarthah', na nikshepaarthah' . Tasmaatgeetaashaastre aatmajnyaanavatah' sam'nyaasa eva adhikaaro na karmaneeti tatra tatra uparisht'aataatmajnyaanaprakarane darshayishyaamah' ..2.21..
==============================
Prakri'tam' tu vakshyaamah' . Tatra aatmano'vinaashitvam' pratijnyaatam . Tatkimiveti, uchyate
Vaasaam'si jeernaani yathaa vihaaya
Navaani gri'hnaati naro'paraani .
Tathaa shareeraani vihaaya jeernaani
Anyaani sam'yaati navaani dehee ..2.22..
Vaasaam'si vastraani jeernaani durbalataam' gataani yathaa loke vihaaya parityajya navaani abhinavaani gri'hnaati upaadatte narah' purusho'paraani anyaani, tathaa tadvadeva shareeraani vihaaya jeernaani anyaani sam'yaati sangachchhati navaani dehee aatmaa purushavatavikriya evetyarthah' ..2.22..
==============================
Kasmaatavikriya eveti, aaha
Nainam' chhindanti shastraani nainam' dahati paavakah' .
Na chainam' kledayantyaapo na shoshayati maarutah' ..2.23..
Enam' prakri'tam' dehinam' na chhindanti shastraani, niravayavatvaatnaavayavavibhaagam' kurvanti . Shastraani asyaadeeni . Tathaa nainam' dahati paavakah', agnirapi na bhasmeekaroti . Tathaa na chainam' kledayanti aapah' . Apaam' hi saavayavasya vastuna aadreebhaavakaranena avayavavishleshaapaadane saamarthyam . Tanna niravayave aatmani sambhavati . Tathaa snehavatdravyam' snehashoshanena naashayati vaayuh' . Enam' tvaatmaanam' na shoshayati maaruto'pi ..2.23..
==============================
Yata evam' tasmaat
Achchhedyo'yamadaahyo'yamakledyo'shoshya eva cha .
Nityah' sarvagatah' sthaanurachalo'yam' sanaatanah' ..2.24..
Yasmaatanyonyanaashahetubhootaani enamaatmaanam' naashayitum' notsahante asyaadeeni tasmaatnityah' . Nityatvaatsarvagatah' . Sarvagatatvaatsthaanuriva, sthira ityetat . Sthiratvaatachalo'yamaatmaa . Atah' sanaatanashchirantanah', na kaaranaatkutashchinnishpannah', abhinava ityarthah' .
Naiteshaam' lokaanaam' paunaruktyam' chodaneeyam, yatah' ekenaiva lokaanaatmanah' nityatvamavikriyatvam' choktam' na jaayate mriyate vaa ityaadinaa . Tatra yadeva aatmavishayam' kinchiduchyate, tadetasmaatlokaarthaannaatirichyate . Kinchichchhabdatah' punaruktam, kinchidarthatah' iti . Durbodhatvaataatmavastunah' punah' punah' prasangamaapaadya shabdaantarena tadeva vastu niroopayati bhagavaan vaasudevah' katham' nu naama sam'saarinaamasam'saaritvabuddhigocharataamaapannam' satavyaktam' tattvam' sam'saaranivri'ttaye syaatiti ..2.24..
==============================
Kim' cha
Avyakto'yamachintyo'yamavikaaryo'yamuchyate .
Tasmaadevam' viditvainam' naanushochitumarhasi ..2.25..
Avyaktah' sarvakaranaavishayatvaatna vyajyata iti avyakto'yamaatmaa . Ataeva achintyo'yam . Yaddhi indriyagocharastachchintaavishayatvamaapadyate . Ayam' tvaatmaa anindriyagocharatvaatachintyah' . Ataeva avikaaryah', yathaa ksheeram' dadhyaatanchanaadinaa vikaari na tathaa ayamaatmaa . Niravayavatvaachchaavikriyah' . Na hi niravayavam' kinchitvikriyaatmakam' dri'sht'aam . Avikriyatvaatavikaaryo'yamaatmaa uchyate . Tasmaatevam' yathoktaprakaarena enamaatmaanam' viditvaa tvam' na anushochitumarhasi hantaahameshaam, mayaite hanyanta iti ..2.25..
==============================
Aatmano'nityatvamabhyupagamya idamuchyate
Atha chainam' nityajaatam' nityam' vaa manyase mri'tam .
Tathaapi tvam' mahaabaaho naivam' shochitumarhasi ..2.26..
Atha cha iti abhyupagamaarthah' . Enam' prakri'tamaatmaanam' nityajaatam' lokaprasiddhayaa pratyanekashareerotpatti jaato jaata iti manyase . Tathaa pratitattadvinaasham' nityam' vaa manyase mri'tam' mri'to mri'ta iti . Tathaapi tathaabhaave'pyaatmani tvam' mahaabaaho, na evam' shochitumarhasi, janmavato naasho naashavato janma chetyetaavavashyambhaavinaaviti ..2.26..
==============================
Tathaa cha sati
Jaatasya hi dhruvo mri'tyurdhruvam' janma mri'tasya cha .
Tasmaadaparihaarye'rthe na tvam' shochitumarhasi ..2.27..
Jaatasya hi labdhajanmanah' dhruvo'vyabhichaaree mri'tyurmaranam' dhruva janma mri'tasya cha . Tasmaadaparihaaryo'yam' janmamaranalakshano'rthah' . Tasminnaparihaarye'rthe na tvam' shochitumarhasi ..2.27..
==============================
Kaaryakaranasanghaataatmakaanyapi bhootaanyuddishya shoko na yuktah' kartum, yatah'
Avyaktaadeeni bhootaani vyaktamadhyaani bhaarata .
Avyaktanidhanaanyeva tatra kaa paridevanaa ..2.28..
Avyaktaadeenyavyaktamadarshanamanupalabdhih' aadiryeshaam' bhootaanaam' putramitraadikaaryakaranasanghaataatmakaanaam' taani avyaktadeeni bhootaani praagutpatteh', utpannaani cha praangmaranaatvyaktamadhyaani . Avyaktanidhanaanyeva punaravyaktamadarshanam' nidhanam' maranam' yeshaam' taani avyaktanidhanaani . Maranaadoordhvamapyavyaktataameva pratipadyante ityarthah' . Tathaa choktam
Adarshanaadaapatitah' punashchaadarshanam' gatah' .
Naasau tava na tasya tvam' vri'thaa kaa paridevanaa .. [m'haa. Shtree. 2.13] iti .
Tatra kaa paridevanaa ko vaa pralaapo'dri'sht'adri'sht'apranasht'abhraantibhooteshu bhooteshvityarthah' ..2.28..
==============================
Durvijnyeyo'tham' prakri'ta aatmaa . Kim' tvaamevaikamupaalabhe saadhaarane bhraantinimitte . Katham' durvijnyeyo'yamaatmaa ityata aaha
Aashcharyavatpashyati kashchidenam
Aashcharyavadvadati tathaiva chaanyah' .
Aashcharyavachchainamanyah' shri'noti
Shrutvaapyenam' veda na chaiva kashchit ..2.29..
Aashcharyavataashcharyamadri'sht'apoorvamadbhutamakasmaaddri'shyamaanam' tena tulyamaashcharyavataashcharyamiva enamaatmaanam' pashyati kashchit . Aashcharyavadenam' vadati tathaiva chaanyah' . Aashcharyavachcha enamanyah' sri'noti . Shrutvaa dri'sht'vaa uktvaapi enamaatmaanam' veda na chaiva kashchit . Athavaa yo'yamaatmaanam' pashyati sa aashcharyatulyah', yo vadati ya cha sri'noti so'nekasahasreshu kashchideva bhavati . Ato durbodha aatmaa ityabhipraayah' ..2.29..
==============================
Athedaaneem' prakaranaarthamupasam'haran broote
Dehee nityamavadhyo'yam' dehe sarvasya bhaarata .
Tasmaatsarvaani bhootaani na tvam' shochitumarhasi ..2.30..
Dehee shareeree nityam' sarvadaa sarvaavasthaasu avadhyah' niravayavatvaannityatvaachcha . Tatra avadhyo'yam' dehe shareere sarvasya sarvagatatvaatsthaavaraadishu sthito'pi sarvasya praanijaatasya dehe vadhyamaane'pyayam' dehee na vadhyo yasmaat, tasmaadbheeshmaadeeni sarvaani bhootaani uddishya na tvam' shochitumarhasi ..2.30..
==============================
Iha paramaarthatattvaapekshaayaam' shoko moho vaa na sambhavateetyuktam . Na kevalam' paramaarthatattvaapekshaayaameva, kim' tu
Svadharmamapi chaavekshya na vikampitumarhasi .
Dharmyaaddhi yuddhaachchhreyo'nyatkshatriyasya na vidyate ..2.31..
Svadharmamapi svo dharmah' kshatriyasya yuddham' tamapi avekshya tvam' na vikampitum' prachalitum' naarhasi kshatriyasya svaabhaavikaaddharmaadaatmasvaabhaavyaadityabhipraayah' . Tachcha yuddham' pri'thiveejayadvaarena dharmaartham' prajaarakshanaartham' cheti dharmaadanapetam' param' dharmyam . Tasmaaddharmyaadyuddhaachchhreyo'nyatkshatriyasya na vidyate hi yasmaat ..2.31..
==============================
Kutashcha tatyuddham' kartavyamiti, uchyate
Yadri'chchhayaa chopapannam' svargadvaaramapaavri'tam .
Sukhinah' kshatriyaah' paartha labhante yuddhameedri'sham ..2.32..
Yadri'chchhayaa cha apraarthitatayaa upapannamaagatam' svargadvaaramapaavri'tamudghaat'itam' ya etadeedri'sham' yuddham' labhante kshatriyaah' he paartha, kim' na sukhinaste ? ..2.32..
==============================
Etam' kartavyataapraaptamapi
Atha chettvamimam' dharmyam' sangraamam' na karishyasi .
Tatah' svadharmam' keertim' cha hitvaa paapamavaapsyasi ..2.33..
Atha chettvamimam' dharmyam' dharmaadanapetam' vihitam' sangraamam' yuddham' na karishyasi chet, tatah' tadakaranaatsvadharmam' keertim' cha mahaadevaadisamaagamanimittaam' hitvaa kevalam' paapamavaapsyasi ..2.33..
==============================
Na kevalam' svadharmakeertiparityaagah'
Akeertim' chaapi bhootaani kathayishyanti te'vyayaam .
Sambhaavitasya chaakeertirmaranaadatirichyate ..2.34..
Akeertim' chaapi yuddhaa bhootaani kathayishyanti te tava avyayaam' deerghakaalaam . Dharmaatmaa shoora ityevamaadibhih' gunaih' sambhaavitasya cha akeertih' maranaatatirichyate, sambhaavitasya cha akeerteh' varam' maranamityarthah' ..2.34..
==============================
Kim' cha
Bhayaadranaaduparatam' mam'syante tvaam' mahaarathaah' .
Yeshaam' cha tvam' bahumato bhootvaa yaasyasi laaghavam ..2.35..
Bhayaatkarnaadibhyah' ranaatyuddhaatuparatam' nivri'ttam' mam'syante chintayishyanti na kri'payeti tvaam' mahaarathaah' duryodhanaprabhri'tayah' . Yeshaam' cha tvam' duryodhanaadeenaam' bahumato bahubhirgunairyuktah' ityevam' matah' bahumato bhootvaa punaryaasyasi laaghavam' laghubhaavam ..2.35..
==============================
Kim' cha
Avaachyavaadaam'shcha bahoon vadishyanti tavaahitaah' .
Nindantastava saamarthyam' tato duh'khataram' nu kim ..2.36..
Avaachyavaadaanavaktavyavaadaam'shcha bahoonanekaprakaaraan vadishyanti tavaahitaah' shatravah' nindantah' kutsayantah' tava tvadeeyam' saamarthyam' nivaatakavachaadiyuddhanimittam . Tatastasmaatnindaapraapterduh'khaatduh'khataram' nu kim ? Tatah' kasht'ataram' duh'kham' naasteetyarthah' ..2.36..
==============================
Yuraa punah' kriyamaane karnaadibhih'
Hato vaa praapsyasi svargam' jitvaa vaa bhokshyase maheem .
Tasmaaduttisht'ha kaunteya yuddhaaya kri'tanishchayah' ..2.37..
Hato vaa praapsyasi svargam, hatah' san svargam' praapsyasi . Jitvaa vaa karnaadeen shooraan bhokshyase maheem . Ubhayathaapi tava laabha evetyabhipraayah' . Yata evam' tasmaatuttisht'ha kaunteya yuddhaaya kri'taani cha yah' jeshyaami shatroon, marishyaami vaa iti nishchayam' kri'tvetyarthah' ..2.37..
==============================
Tatra yuddham' svadharma ityevam' yudhyamaanasyopadeshamimam' sri'nu
Sukhaduh'khe same kri'tvaa laabhaalaabhau jayaajayau .
Tato yuddhaaya yujyasva naivam' paapamavaapsyasi ..2.38..
Sukhaduh'khe same tulye kri'tvaa, raagadveshaavapyakri'tvetyetat . Tathaa laabhaalaabhau jayaajayau cha samau kri'tvaa tato yuddhaaya yujyasva ghat'aasva . Na evam' yuddham' kurvan paapamavaapsyasi . Ityesha upadeshah' praasangikah' ..2.38..
==============================
Shokamohaapanayanaaya laukiko nyaayah' svadharmamapi chaavekshya ityaadyaih' lokairuktah', na tu taatparyena . Paramaarthadarshanamiha prakri'tam . Tachchoktamupasam'hriyate eshaa te'bhihitaa iti shaastravishayavibhaagapradarshanaaya . Iha hi pradarshite punah' shaastravishayavibhaage uparisht'aatjnyaanayogena saankhyaanaam' karmayogena yoginaamiti nisht'haadvayavishayam' shaastram' sukham' pravartishyate, shrotaarashcha vishayavibhaagena sukham' graheeshyanti ityata aaha
Eshaa te'bhihitaa saankhye buddhiryoge tvimaam' shri'nu .
Buddhyaa yukto yayaa paartha karmabandham' prahaasyasi ..2.39..
Eshaa te tubhyamabhihitaa uktaa saankhye paramaarthavastuvivekavishaye buddhirjnyaanam' saakshaatshokamohaadisam'saarahetudoshanivri'ttikaaranam . Yoge tu tatpraaptyupaaye nih'sangatayaa dvandvaprahaanapoorvakameeshvaraaraadhanaarthe karmayoge karmaanusht'haane samaadhiyoge chemaamanantaramevochyamaanaam' buddhim' shri'nu . Taam' cha buddhim' stauti prarochanaartham buddhyaa yayaa yogavishayayaa yuktah' . He paartha, karmabandham' karmaiva dharmaadharmaakhyo bandhah' karmabandhastam' prahaasyasi eeshvaraprasaadanimittajnyaanapraapterityabhipraayah' ..2.39..
==============================
Kim' chaanyat
Nehaabhikramanaasho'sti pratyavaayo na vidyate .
Svalpamapyasya dharmasya traayate mahato bhayaat ..2.40..
Neha mokshamaarge karmayoge abhikramanaasho'bhikramanamabhikramah' praarambhastasya naasho naasti yathaa kri'shyaadeh' . Yogavishaye praarambhasya na anaikaantikaphalatvamityarthah' . Kim' cha naapi chikitsaavatpratyavaayo vidyate bhavati . Kim' tu svalpamapi asya dharmasya yogadharmasya anusht'hitam' traayate rakshati mahatah' bhayaatsam'saarabhayaatjanmamaranaadilakshanaat ..2.40..
==============================
Yeyam' saankhye buddhiruktaa yoge cha, vakshyamaanalakshanaa saa
Vyavasaayaatmikaa buddhirekeha kurunandana .
Bahushaakhaa hyanantaashcha buddhayo'vyavasaayinaam ..2.41..
Vyavasaayaatmikaa nishchayasvabhaavaa ekaa eva buddhiritaravipareetabuddhishaakhaabhedasya vaadhikaa, samyakpramaanajanitatvaat, iha shreyomaarge . He kurunandana ! Yaah' punaritaraa vipareetabuddhayah', yaasaam' shaakhaabhedaprachaaravashaatananto'paaro'nuparatah'
Sam'saaro nityapratato visteerno bhavati, pramaanajanitavivekabuddhinimittavashaachcha uparataasvanantabhedabuddhishu sam'saaro'pyuparamate taa buddhayo bahushaakhaah' bahvvayah' shaakhaah' yaasaam' taah' bahushaakhaah', bahubhedaa ityetat . Pratishaakhaabhedena hyanantaa cha buddhayah' . Keshaam ? Avyavasaayinaam' pramaanajanitavivekabuddhirahitaanaamityarthah' ..2.41..
==============================
Yeshaam' vyavasaayaatmikaa buddhirnaasti te
Yaamimaam' pushpitaam' vaacham' pravadantyavipashchitah' .
Vedavaadarataah' paartha naanyadasteeti vaadinah' ..2.42..
Yaamimaam' vakshyamaanaam' pushpitaam' pushpita iva vri'kshah' shobhamaanaam' shrooyamaanaramaneeyaam' vaacham' vaakyalakshanaam' pravadanti . Ke ? Avipashchito'medhaso'vivekina ityarthah' . Vedavaadarataah' bahvyarthavaadaphalasaadhanaprakaashakeshu vedavaakyeshu rataah' he paartha, na anyatsvargapraaptyaadiphalasaadhanebhyah' karmabhyo'sti ityevam' vaadinah' vadanasheelaah' ..2.42..
==============================
Te cha
Kaamaatmaanah' svargaparaa janmakarmaphalapradaam .
Kriyaavisheshabahulaam' bhogaishvaryagatim' prati ..2.43..
Kaamaatmaanah' kaamasvabhaavaah', kaamaparaa ityarthah' . Svargaparaah' svargah' parah' purushaarthah' yeshaam' te svargaparaah' svargapradhaanaah' . Janmakarmaphalapradaam' karmanah' phalam' karmaphalam' janmaiva karmaphalam' janmakarmaphalam' tatpradadaateeti janmakarmaphalapradaa, taam' vaacham . Pravadanti ityanushajyate . Kriyaavisheshabahulaam' kriyaanaam' visheshaah' kriyaavisheshaah' te bahulaa yasyaam' vaachi taam' svargapashuputraadyarthaah' yayaa vaachaa baahulyena prakaashyante . Bhogaishvaryagatim'
Prati bhogashcha aishvaryam' cha bhogaishvarye, tayorgatih' praaptih' bhogaishvaryagatih', taam' prati saadhanabhootaah' ye kriyaavisheshaah' tadbahulaam' taam' vaacham' pravadantah' mood'haah' sam'saare parivartante ityabhipraayah' ..2.43..
==============================
Teshaam' cha
Bhogaishvaryaprasaktaanaam' tayaapahri'tachetasaam .
Vyavasaayaatmikaa buddhih' samaadhau na vidheeyate ..2.44..
Bhogaishvaryaprasaktaanaam' bhogah' kartavyah' chaishvaryam' cha iti bhogaishvaryayoreva pranayavataam' tadaatmabhootaanaam . Tayaa kriyaavisheshabahulayaa vaachaa apahri'tachetasaamaachchhaaditavivekaprajnyaanaam' vyavasaayaatmikaa saankhye yoge vaa buddhih' samaadhau samaadheeyate asmin purushopabhogaaya sarvamiti samaadhih' antah'karanam' buddhih' tasmin samaadhau, na vidheeyate na bhavati ityarthah' ..2.44..
==============================
Ya evam' vivekabuddhirahitaah' teshaam' kaamaatmanaam' yatphalam' tadaaha
Traigunyavishayaa vedaa nistraigunyo bhavaarjuna .
Nirdvandvo nityasattvastho niryogakshema aatmavaan ..2.45..
Traigunyavishayaah' traigunyam' sam'saaro vishayah' prakaashayitavyah' yeshaam' te vedaah' traigunyavishayaah' . Tvam' tu nistraigunyo bhava arjuna, nishkaamo bhava ityarthah' . Nirdvandvah' sukhaduh'khahetoo sapratipakshau padaarthau dvandvashabdavaachyau . Tatah' nirgatah' nirdvandvo bhava . Nityasattvasthah' sadaa sattvagunaashrito bhava . Tathaa niryogakshemo'nupaattasya upaadaanam' yogah', upaattasya rakshanam' kshemah', yogakshemapradhaanasya shreyasi pravri'ttirdushkaraa ityatah' niryogakshemo
Bhava . Aatmavaanapramattashcha bhava . Esha tava upadeshah' svadharmamanutisht'hatah' ..2.45..
==============================
Sarveshu vedokteshu karmasu yaanyuktaanyanantaani phalaani taani naapekshyante chet, kimartham' taani eeshvaraayetyanusht'heeyante ityuchyate . Sri'nu
Yaavaanartha udapaane sarvatah' samplutodake .
Taavaan sarveshu vedeshu braahmanasya vijaanatah' ..2.46..
Yathaa loke koopatad'aagaadyanekasminudapaane parichchhinnodake yaavaan yaavatparimaanah' snaanapaanaadirarthah' phalam' prayojanam' sa sarvo'rthah' sarvatah' samplutodake'pi yo'rthah' taavaaneva sampadyate, tatra antarbhavateetyarthah' . Evam' taavaan taavatparimaana eva sampadyate sarveshu vedeshu vedokteshu karmasu yo'rthah' yatkarmaphalam' so'rthah' braahmanasya sam'nyaasinah' paramaarthatattvam' vijaanatah' yo'rthah' yatvijnyaanaphalam' sarvatah' samplutodakasthaaneeyam' tasmin taavaaneva sampadyate tatraivaantarbhavateetyarthah'
. Yathaa kri'taaya vijitaayaadhareyaah' sam'yantyevamenam' sarvam' tadabhisameti yatkinchitprajaah' saadhu kurvanti yastadveda yatsa veda [Chaaoo 4.1.2] iti shruteh' . Sarvam' karmaakhilamiti cha vakshyati . Tasmaatpraakjnyaananisht'haadhikaarapraapteh' karmanyadhikri'tena koopatad'aagaadyarthasthaaneeyamapi karma kartavyam ..2.46..
==============================
Tava cha
Karmanyevaadhikaaraste maa phaleshu kadaachana .
Maa karmaphalaheturbhoormaa te sango'stvakarmani ..2.47..
Karmanyevaadhikaaro na jnyaananisht'haayaam' te tava . Tatra cha karma kurvatah' maa phaleshu adhikaaro'stu, karmaphalatri'shnaa maa bhootkadaachana kasyaanchidapyavasthaayaamityarthah' . Yadaa karmaphale tri'shnaa te syaattadaa karmaphalapraapterhetuh' syaah', evam' maa karmaphalahetuh' bhooh' . Yadaa hi karmaphalatri'shnaaprayuktah' karmani pravartate tadaa karmaphalasyaiva janmano heturbhavet . Yadi karmaphalam' neshyate, kim' karmanaa duh'kharoopena ? Iti maa te tava sango'stvakarmani akarane preetirmaa bhoot ..2.47..
==============================
Yadi karmaphalaprayuktena na kartavyam' karma, katham' tarhi kartavyamiti . Uchyate
Yogasthah' kuru karmaani sangam' tyaktvaa dhananjaya .
Siddhyasiddhyoh' samo bhootvaa samatvam' yoga uchyate ..2.48..
Yogasthah' san kuru karmaani kevalameeshvaraartham . Tatraapeeshvaro me tushyatu iti sangam' tyaktvaa dhananjaya . Phalatri'shnaashoonyena kriyamaane karmani sattvashuddhijaa jnyaanapraaptilakshanaa siddhih', tadviparyayajaa asiddhih', tayoh' siddhyasiddhyorapi samah' tulyo bhootvaa kuru karmaani . Ko'sau yogo yatrasthah' kuru ityuktam ? Idameva tat siddhyasiddhyoh' samatvam' yoga uchyate ..2.48..
==============================
Yatpunah' samatvabuddhiyuktameeshvaraaraadhanaartham' karmoktam, etasmaatkarmanah'
Doorena hyavaram' karma buddhiyogaaddhananjaya .
Buddhau sharanamanvichchha kri'panaah' phalahetavah' ..2.49..
Doorena ativiprakarshena atyantameva hyavaramadhamam' nikri'sht'am' karma phalaarthinaa kriyamaanam' buddhiyogaatsamatvabuddhiyuktaatkarmanah', janmamaranaadihetutvaat . He dhananjaya, yata evam' tatah' yogavishayaayaam' buddhau tatparipaakajaayaam' vaa saankhyabuddhau sharanamaashrayamabhayapraaptikaaranamanvichchha praarthayasva, paramaarthajnyaanasharano bhavetyarthah' . Yato'varam' karma kurvaanaah' kri'panaah' deenaah' phalahetavah' phalatri'shnaaprayuktaah' santah', yo vaa etadaksharam' gaargyaviditvaasmaallokaatpraiti sa kri'panah' [bri'hadaaranyakopanishad 3.8.10] iti shruteh'
..2.49..
==============================
Samatvabuddhiyuktah' san svadharmamanutisht'han yatphalam' praapnoti tachchhri'nu
Buddhiyukto jahaateeha ubhe sukri'tadushkri'te .
Tasmaadyogaaya yujyasva yogah' karmasu kaushalam ..2.50..
Buddhiyuktah' karmasamatvavishayayaa buddhyaa yukto buddhiyuktah' sah' jahaati parityajati iha asmin loke ubhe sukri'tadushkri'te punyapaape sattvashuddhijnyaanapraaptidvaarena yatah', tasmaatsamatvabuddhiyogaaya yujyasva ghat'aasva . Yogo hi karmasu kaushalam' svadharmaakhyeshu karmasu vartamaanasya yaa siddhyasiddhyoh' samatvabuddhireeshvaraarpitachetastayaa tatkaushalam' kushalabhaavah' . Taddhi kaushalam' yadbandhanasvabhaavaanyapi karmaani samatvabuddhyaa svabhaavaannivartante . Tasmaatsamatvabuddhiyukto bhava tvam ..2.50..
==============================
Yasmaat
Karmajam' buddhiyuktaa hi phalam' tyaktvaa maneeshinah' .
Janmabandhavinirmuktaah' padam' gachchhantyanaamayam ..2.51..
Karmajam' phalam' tyaktvaa iti vyavahitena sambandhah' . Isht'aanisht'adehapraaptih' karmajam' phalam' karmabhyo jaatam' buddhiyuktaah' samatvabuddhiyuktaah' santah' hi yasmaatphalam' tyaktvaa parityajya maneeshinah' jnyaanino bhootvaa, janmabandhavinirmuktaah' janmaiva bandhah' janmabandhah' tena vinirmuktaah' jeevanta eva janmabandhaatvinirmuktaah' santah', padam' paramam' vishnoh' mokshaakhyam' gachchhanti anaamayam' sarvopadravarahitamityarthah' . Athavaa buddhiyogaaddhananjaya ityaarabhya
Paramaarthadarshanalakshanaiva sarvatah' samplutodakasthaaneeyaa karmayogajasattvashuddhajanitaa buddhirdarshitaa, saakshaatsukri'tadushkri'taprahaanaadihetutvashravanaat ..2.51..
==============================
Yogaanusht'haanajanitasattvashuddhajaa buddhih' kadaa praapsyate ityuchyate
Yadaa te mohakalilam' buddhirvyatitarishyati .
Tadaa gantaasi nirvedam' shrotavyasya shrutasya cha ..2.52..
Yadaa yasmin kaale te tava mohakalilam' mohaatmakamavivekaroopam' kaalushyam' yena aatmaanaatmavivekabodham' kalusheekri'tya vishayam' pratyantah'karanam' pravartate, tattava buddhih' vyatitarishyati vyatikramishyati, atishuddhabhaavamaapaatryate ityarthah' . Tadaa tasmin kaale gantaasi praapsyasi nirvedam' vairaagyam' shrotavyasya shrutasya cha, tadaa shrotavyam' shrutam' cha te nishphalam' pratibhaateetyabhipraayah' ..2.52..
==============================
Mohakalilaatyayadvaarena labdhaatmavivekajaprajnyah' kadaa karmayogajam' phalam' paramaarthayogamavaapsyaameeti chet, tatsri'nu
Shrutivipratipannaa te yadaa sthaasyati nishchalaa .
Samaadhaavachalaa buddhistadaa yogamavaapsyasyi ..2.53..
Shrutivipratinnaa anekasaadhyasaadhanasambandhaprakaashanashrutibhih' shravanaih' pravri'ttinivri'ttilakshanaih' vipratipannaa naanaapratinnaa vikshiptaa satee te tava buddhiryadaa yasmin kaale sthaasyati sthireebhootaa bhavishyati nishchalaa vikshepachalanavarjitaa satee samaadhau, samaadheeyate chittamasminniti samaadhiraatmaa, tasminaatmani ityetat . Achalaa tatraapi vikalpavarjitaa ityetat . Buddhirantah'karanam . Tadaa tasmin kaale yogamavaapsyasi vivekaprajnyaam' samaadhim' praapsyasi ..2.53..
==============================
Prashnabeejam' pratilabhya arjuna uvaachalabdhasamaadhiprajnyasya lakshanabubhutsayaa
Arjuna uvaacha
Arjuna uvaacha
Sthitaprajnyasya kaa bhaashaa samaadhisthasya keshava .
Sthitadheeh' kim' prabhaasheta kimaaseeta vrajeta kim ..2.54..
Sthitaa pratisht'hitaa ahamasmi param' brahma iti prajnyaa yasya sah' sthitaprajnyastasya sthitaprajnyasya kaa bhaashaa kim' bhaashanam' vachanam' kathamasau parairbhaashyate samaadhisthasya samaadhau sthitasya he keshava . Sthitadheeh' sthitaprajnyah' svayam' vaa kim' prabhaasheta . Kimaaseeta vrajeta kimaasanam' vrajanam' vaa tasya kathamityarthah' . Sthitaprajnyasya lakshanamanena lokena pri'chchhayate ..2.54..
==============================
Yo hyaadita eva sam'nyasya karmaani jnyaanayoganisht'haayaam' pravri'ttah', yashcha karmayogena, tayoh' prajahaati ityaarabhya aa adhyaayaparisamaapteh' sthitaprajnyalakshanam' saadhanam' chopadishyate . Sarvatraiva hi adhyaatmashaastre kri'taarthalakshanaani yaani taanyeva saadhanaani upadishyante, yatnasaadhyatvaat . Yaani yatnasaadhyaani saadhanaani lakshanaani cha bhavanti taani shreebhagavaanuvaacha
Prajahaati yadaa kaamaan sarvaan paartha manogataan .
Aatmanyevaatmanaa tusht'ah' sthitaprajnyastadochyate ..2.55..
Prajahaati prakarshena jahaati parityajati yadaa yasmin kaale sarvaan samastaan kaamaanichchhaabhedaan he paartha, manogataanmanasi pravisht'aaan hri'di pravisht'aan . Sarvakaamaparityaage tusht'ikaaranaabhaavaatshareeradhaarananimittasheshe cha sati unmattapramattasyeva pravri'ttih' praaptaa, ityata uchyate aatmanyeva pratyagaatmasvaroope eva aatmanaa svenaiva baahyalaabhanirapekshastusht'aah' paramaarthadarshanaamri'tarasalaabhena anyasmaadalampratyayavaan sthitaprajnyah' sthitaa pratisht'hitaa aatmaanaatmavivekajaa prajnyaa yasya sah' sthitaprajnyah' vidvaan tadaa uchyate . Tyaktaputravittalokaishanah' sam'nyaasee aatmaaraama aatmakreed'aah' sthitaprajnya ityarthah' ..2.55..
==============================
Kim' cha
Duh'kheshvanudvignamanaah' sukheshu vigataspri'hah' .
Veetaraagabhayakrodhah' sthitadheermuniruchyate ..2.56..
Duh'kheshvaadhyaatmikaadishu praapteshu na udvignam' na prakshubhitam' duh'khapraaptau mano yasya so'yamanudvignamanaah' . Tathaa sukheshu praapteshu vigataa spri'haa tri'shnaa yasya, na agniriva indhanaadyaadhaane sukhaanyanu vivardhate sa vigataspri'hah' . Veetaraagabhayakrodhah' raaga cha bhayam' cha krodha cha veetaa vigataa yasmaatsa veetaraagabhayakrodhah' . Sthitadheeh' sthitaprajnyo munih' sam'nyaasee tadaa uchyate ..2.56..
==============================
Kim' cha
Yah' sarvatraanabhisnehastattatpraapya shubhaashubham .
Naabhinandati na dvesht'i tasya prajnyaa pratisht'hitaa ..2.57..
Yah' munih' sarvatra dehajeevitaadishvapi anabhisneho'bhisnehavarjitastattatpraapya shubhaashubham' tattatshubhamashubham' vaa labdhvaa naabhinandati na dvesht'i shubham' praapya na tushyati na hri'shyati, ashubham' cha praapya na dvesht'i ityarthah' . Tasya evam' harshavishaadavarjitasya vivekajaa prajnyaa pratisht'hitaa bhavati ..2.57..
==============================
Kim' cha
Yadaa sam'harate chaayam' koormo'ngaaneeva sarvashah' .
Indriyaaneendriyaarthebhyastasya prajnyaa pratisht'hitaa ..2.58..
Yadaa sam'harate samyagupasam'harate chaayam' jnyaananisht'haayaam' pravri'tto yatih' koormo'ngaani iva yathaa koormo bhayaatsvaanyangaani upasam'harati sarvashah' sarvatah', evam' jnyaananisht'hah' indriyaani indriyaarthebhyah' sarvavishayebhya upasam'harate . Tasya prajnyaa pratisht'hitaa ityuktaartham' vaakyam ..2.58..
==============================
Tatra vishayaananaaharatah' aaturasyaapi indriyaani koormaangaaneeva sam'hriyante na tu tadvishayo raagah' sa katham' sam'hriyate ityuchyate
Vishayaa vinivartante niraahaarasya dehinah' .
Rasavarjam' raso'pyasya param' dri'sht'vaa nivartate ..2.59..
Yadyapi vishayaah' vishayopalakshitaani vishayashabdavaachyaani indriyaani niraahaarasya anaahriyamaanavishayasya kasht'e tapasi sthitasya moorkhasyaapi vinivartante dehino dehavatah' rasavarjam' raso raago vishayeshu yastam' varjayitvaa . Rasashabdo raage prasiddhah', svarasena pravri'ttah' rasikah' rasajnyah', ityaadidarshanaat . So'pi raso ranjanaroopah' sookshmo'sya yateh' param' paramaarthatattvam' brahma dri'sht'vaa upalabhya ahameva tatiti vartamaanasya nivartate nirbeejam' vishayavijnyaanam' sampadyate ityarthah' . Naasati samyagdarshane rasasya uchchhedah'
. Tasmaatsamyagdarshanaatmikaayaah' prajnyaayaah' sthairyam' kartavyamityabhipraayah' ..2.59..
==============================
Samyagdarshanalakshanaprajnyaasthairyam' chikeershataa aadau indriyaani svavashe sthaapayitavyaani, yasmaattadanavasthaapane doshamaaha
Yatato hyapi kaunteya purushasya vipashchitah' .
Indriyaani pramaatheeni haranti prasabham' manah' ..2.60..
Yatatah' prayatnam' kurvatah' hi yasmaatkaunteya purushasya vipashchitah' medhaavino'pi iti vyavahitena sambandhah' . Indriyaani pramaatheeni pramathanasheelaani vishayaabhimukham' hi purusham' vikshobhayanti aakuleekurvanti, aakuleekri'tya cha haranti prasabham' prasahya prakaashameva pashyato vivekavijnyaanayuktam' manah' ..2.60..
==============================
Yatastasmaat
Taani sarvaani sam'yamya yukta aaseeta matparah' .
Vashe hi yasyendriyaani tasya prajnyaa pratisht'hitaa ..2.61..
Taani sarvaani sam'yamya sam'yamanam' vasheekaranam' kri'tvaa yuktah' samaahitah' sanaaseeta matparo'ham' vaasudevah' sarvapratyagaatmaa paro yasya sa matparah', naanyo'ham' tasmaatityaaseeta ityarthah' . Evamaaseenasya yatervashe hi yasyendriyaani vartante abhyaasabalaattasya prajnyaa pratisht'hitaa ..2.61..
==============================
Athedaaneem' paraabhavishyatah' sarvaanarthamoolamidamuchyate
Dhyaayato vishayaan pum'sah' sangasteshoopajaayate .
Sangaatsanjaayate kaamah' kaamaatkrodho'bhijaayate ..2.62..
Krodhaadbhavati sam'mohah' sam'mohaatsmri'tivibhramah' .
Smri'tibhram'shaadbuddhinaasho buddhinaashaatpranashyati ..2.63..
Dhyaayatashchintayato vishayaatshabdaadeen vishayavisheshaanaalochayatah' pum'sah' purushasya sangah' aasaktih' preetisteshu vishayeshu upajaayate utpadyate . Sangaatpreeteh' sanjaayate samutpadyate kaamastri'shnaa . Kaamaatkutashchitpratihataatkrodho'bhijaayate .
Krodhaadbhavati sam'moho'vivekah' kaaryaakaaryavishayah' . Kruddho hi sam'mood'hah' san gurumapyaakroshati . Sam'mohaatsmri'tivibhramah' shaastraachaaryopadeshaahitasam'skaarajanitaayaah' smri'te syaatvibhramo bhram'shah' smri'tyutpattinimittapraaptau anutpattih' . Tatah' smri'tibhram'shaatbuddhinaashah' buddhinaashah' . Kaaryaakaaryavishayavivekaayogyataa antah'karanasya buddhernaasha uchyate . Buddhernaashaatpranashyati . Taavadeva hi purushah' yaavadantah'karanam' tadeeyam' kaaryaakaaryavishayavivekayogyam . Tadayogyatve nasht'a eva purusho bhavati . Atah'
Tasyaantah'karanasya buddhernaashaatpranashyati purushaarthaayogyo bhavateetyarthah' ..2.6263..
==============================
Sarvaanarthasya moolamuktam' vishayaabhidhyaanam . Atha idaaneem' mokshakaaranamidamuchyate
Raagadveshaviyuktaistu vishayaanindriyaishcharan .
Aatmavashyairvidheyaatmaa prasaadamadhigachchhati ..2.64..
Raagadveshaviyuktai raagashcha dveshashcha raagadveshau, tatpurah'saraa hi indriyaanaam' pravri'ttih' svaabhaavikee, tatra yo mumukshuh' bhavati sah' taabhyaam' viyuktaih' shrotraadibhirindriyairvishayaanavarjaneeyaan charanupalabhamaanah' aatmavashyairaatmano vashyaani vasheebhootaani indriyaani tairaatmavashyairvidheyaatmaa ichchhaatah' vidheya aatmaa antah'karanam' yasya so'yam' prasaadamadhigachchhati . Prasaadah' prasannataa svaasthyam ..2.64..
==============================
Prasaade sati kim' syaatityuchyate
Prasaade sarvaduh'khaanaam' haanirasyopajaayate .
Prasannachetaso hyaashu buddhih' paryavatisht'hate ..2.65..
Prasaade sarvaduh'khaanaamaadhyaatmikaadeenaam' haanirvinaasho'sya yaterupajaayate . Kim' cha prasannachetasah' svasthaantah'karanasya hi yasmaataashu sheeghram' buddhih' paryavatisht'hate aakaashamiva pari samantaatavatisht'hate, aatmasvaroopenaiva nishchaleebhavateetyarthah' .
Evam' prasannachetaso'vasthitabuddhih' kri'takri'tyataa yatah', tasmaatraagadveshaviyuktairindriyaih' shaastraaviruddheshu avarjaneeyeshu yuktah' samaacharetiti vaakyaarthah' ..2.65..
==============================
Seyam' prasannataa stooyate
Naasti buddhirayuktasya na chaayuktasya bhaavanaa .
Na chaabhaavayatah' shaantirashaantasya kutah' sukham ..2.66..
Naasti na vidyate na bhavateetyarthah', buddhih' aatmasvaroopavishayaa ayuktasya asamaahitaantah'karanasya . Na cha asti ayuktasya bhaavanaa aatmajnyaanaabhiniveshah' . Tathaa na chaastyabhaavayata aatmajnyaanaabhiniveshamakurvatah' shaantirupashamah' . Ashaantasya kutah' sukham ? Indriyaanaam' hi vishayasevaatri'shnaatah' nivri'ttiryaa tatsukham, na vishayavishayaa tri'shnaa . Duh'khameva hi saa . Na tri'shnaayaam' satyaam' sukhasya gandhamaatramapyupapadyate ityarthah' ..2.66..
==============================
Ayuktasya kasmaadbuddhirnaasti ityuchyate
Indriyaanaam' hi charataam' yanmano'nuvidheeyate .
Tadasya harati prajnyaam' vaayurnaavamivaambhasi ..2.67..
Indriyaanaam' hi yasmaatcharataam' svasvavishayeshu pravartamaanaanaam' yatmano'nuvidheeyate anupravartate tatindriyavishayavikalpanena pravri'ttam' mano'sya yateh' harati prajnyaamaatmaanaatmavivekajaam' naashayati . Katham ? Vaayuh' naavamiva ambhasi udake jigamishataam' maargaaduddhri'tya unmaarge yathaa vaayuh' naavam' pravartayati, evamaatmavishayaam' prajnyaam' hri'tvaa mano vishayavishayaam' karoti ..2.67..
==============================
Yatato hi ityupanyastasyaarthasya anekadhaa upapattimuktvaa tam' chaarthamupapaadya upasam'harati
Tasmaadyasya mahaabaaho nigri'heetaani sarvashah' .
Indriyaaneendriyaarthebhyastasya prajnyaa pratisht'hitaa ..2.68..
Indriyaanaam' pravri'ttau dosha upapaadito yasmaattasmaatyasya yateh' he mahaabaaho, nigri'heetaani sarvashah' sarvaprakaaraih' maanasaadibhedaih' indriyaani indriyaarthebhyah' shabdaadibhyastasya prajnyaa pratisht'hitaa ..2.68..
==============================
Yo'yam' laukiko vaidika cha vyavahaarah' sa utpannavivekajnyaanasya sthitaprajnyasya avidyaakaaryatvaatavidyaanivri'ttau nivartate, avidyaayaa cha vidyaavirodhaatnivri'ttih', ityetamartham' sphut'eekurvannaaha
Yaa nishaa sarvabhootaanaam' tasyaam' jaagarti sam'yamee .
Yasyaam' jaagrati bhootaani saa nishaa pashyato muneh' ..2.69..
Yaa nishaa raatrih' sarvapadaarthaanaamavivekakaree tamah'svabhaavatvaatsarvabhootaanaam' sarveshaam' bhootaanaam . Kim' tatparamaarthatattvam' sthitaprajnyasya vishayah' . Yathaa naktancharaanaamahareva sadanyeshaam' nishaa bhavati, tadvatnaktancharasthaaneeyaanaamajnyaanaam' sarvabhootaanaam' nisheva nishaa paramaarthatattvam, agocharatvaadatadbuddheenaam . Tasyaam' paramaarthatattvalakshanaayaamajnyaananidraayaah' prabuddho jaagarti sam'yamee sam'yamavaan, jitendriyo yogeetyarthah' . Yasyaam' graahyagraahakabhedalakshanaayaamavidyaanishaayaam' prasuptaanyeva bhootaani jaagrati iti uchyante, yasyaam'
Nishaayaam' prasuptaa iva svapnadri'shah', saa nishaa avidyaaroopatvaatparamaarthatattvam' pashyato muneh' .
Atah' karmaani avidyaavasthaayaameva chodyante, na vidyaavasthaayaam . Vidyaayaam' hi satyaamudite savitari shaarvaramiva tamah' pranaashamupagachchhati avidyaa . Praakvidyotpatteh' avidyaa pramaanabuddhyaa gri'hyamaanaa kriyaakaarakaphalabhedaroopaa satee sarvakarmahetutvam' pratipadyate . Na apramaanabuddhyaa gri'hyamaanaayaah' karmahetutvopapattih', pramaanabhootena vedena mama choditam' kartavyam' karma iti hi karmani kartaa pravartate, na avidyaamaatramidam' sarvam' bhedajaatamiti jnyaanam' tasya aatmajnyasya sarvakarmasam'nyaase eva adhikaaro na pravri'ttau . Tathaa cha darshayishyati tadbuddhayastadaatmaanah' ityaadinaa jnyaananisht'haayaameva tasya adhikaaram .
Tatraapi pravartakapramaanaabhaave pravri'ttyanupapattih' iti chet, na . Svaatmavishayatvaadaatmavijnyaanasya . Na hyaatmanah' svaatmani pravartakapramaanaapekshataa, aatmatvaadeva . Tadantatvaachcha sarvapramaanaanaam' pramaanatvasya . Na hyaatmasvaroopaadhigame sati punah' pramaanaprameyavyavahaarah' sambhavati . Pramaatri'tvam' hyaatmanah' nivartayati antyam' pramaanam . Nivartayadeva chaapramaaneebhavati, svapnakaalapramaanamiva prabodhe . Loke cha vastvadhigame pravri'ttihetutvaadarshanaatpramaanasya . Tasmaannaatmavidah' karmanyadhikaara iti siddham ..2.69..
==============================
Vidushastyaktaishanasya sthitaprajnyasya yatereva mokshapraaptih', na tu asam'nyaasinah' kaamakaaminah' ityetamartham' dri'sht'aantena pratipaadayishyanaaha
Aapooryamaanamachalapratisht'ham'
Samudramaapah' pravishanti yadvat .
Tadvatkaamaa yam' pravishanti sarve
Sa shaantimaapnoti na kaamakaamee ..2.70..
Aapooryamaanamadbhirachalapratisht'hamachalatayaa pratisht'haa avasthitih' yasya tamachalapratisht'ham' samudramaapah' sarvato gataah' pravishanti svaatmasthamavikriyameva santam' yadvat, tadvatkaamaah' vishayasam'nidhaavapi sarvatah' ichchhaavisheshaah' yam' purusham samudramiva aapah' avikurvantah' pravishanti sarve aatmanyeva praleeyante na svaatmavasham' kurvanti, sa shaantirmokshamaapnoti, netarah' kaamakaamee, kaamyanta iti kaamaah' vishayaah' taan kaamayitum' sheelam' yasya sah' kaamakaamee, naiva praapnoteetyarthah' ..2.70..
==============================
Yasmaadevam' tasmaat
Vihaaya kaamaan yah' sarvaan pumaam'shcharati nih'spri'hah' .
Nirmamo nirahankaarah' sa shaantimadhigachchhati ..2.71..
Vihaaya parityajya kaamaan yah' sam'nyaasee pumaan sarvaanasheshatah' kaartsnyena charati, jeevanamaatrachesht'aasheshah' paryat'ateetyarthah' . Nih'spri'hah' shareerajeevanamaatre'pi nirgataa spri'haa yasya sah' nih'spri'hah' sannirmamah' shareerajeevanamaatraakshiptaparigrahe'pi mamedamityabhiniveshavarjitah', nirahankaarah' vidyaavattvaadinimittaatmasambhaavanaarahitah' ityetat . Sa evambhootah' sthitaprajnyah' brahmavitshaantim' sarvasam'saaraduh'khoparamalakshanaam' nirvaanaakhyaamadhigachchhati praapnoti brahmabhooto bhavati ityarthah'
..2.71..
==============================
Saishaa jnyaananisht'haa stooyate
Eshaa braahmee sthitih' paartha nainaam' praapya vimuhyati .
Sthitvaasyaamantakaale'pi brahmanirvaanamri'chchhati ..2.72..
Eshaa yathoktaa braahmee brahmani bhavaa iyam' sthitih' sarvam' karma sam'nyasya brahmaroopenaiva avasthaanamityetat . He paartha, nainaam' sthitim' praapya labdhvaa na vimuhyati na moham' praapnoti . Sthitvaasyaam' sthitau braahmyaam' yathoktaayaamantakaale'pi antye vayasyapi brahmanirvaanam' brahmanirvri'tim' mokshamri'chchhati gachchhati . Kimu vaktavyam' brahmacharyaadeva sam'nyasya yaavajjeevam' yo brahmanyeva avatisht'hate sa brahmanirvaanamri'chchhati iti ..2.72..
Iti shreematparamaham'saparivraajakaachaaryasya shreegovindabhagavatpoojyapaadashishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye dviteeyo'dhyaayah' ..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 3
Tri'teeyo'dhyaayah' shankarabhaashyam
Shaastrasya pravri'ttinivri'ttivishayabhoote dve buddhee bhagavataa nirdisht'e, saankhye buddhiryoge buddhiriti cha . Tatra prajahaati yadaa kaamaanityaarabhya aa adhyaayaparisamaapteh' saankhyabuddhyaashritaanaam' sam'nyaasam' kartavyamuktvaa teshaam' tannisht'hatayaiva cha kri'taarthataa uktaa eshaa braahmee sthitih' iti . Arjunaaya cha karmanyevaadhikaaraste, maa sango'stvakarmani iti karma eva kartavyamuktavaan yogabuddhimaashritya, na tata eva shreyah'praaptimuktavaan . Tadetadaalakshya paryaakuleebhootabuddhirarjuna uvaacha katham' bhaktaaya shreyo'rthine yatsaakshaatshreyah'saadhanam' saankhyabuddhinisht'haam' shraavayitvaa maam' karmani dri'sht'aanekaanarthayukte
Paaramparyenaapi anaikaantikashreyah'praaptiphale niyunjyaaditi yuktah' paryaakuleebhaavo'rjunasya . Tadanuroopaprashnah' jyaayasee chetityaadih' . Prashnaapaakaranavaakyam' cha bhagavataa uktam' yathoktavibhaagavishaye shaastre .
Kechittu arjunasya prashnaarthamanyathaa kalpayitvaa tatpratikoolam' bhagavatah' prativachanam' varnayanti . Yathaa cha aatmanaa sambandhagranthe geetaartho niroopitastatpratikoolam' cheha punah' prashnaprativachanayorartham' niroopayanti . Katham' ? Tatra sambandhagranthe taavatsarveshaamaashraminaam' jnyaanakarmanoh' samuchchayo geetaashaastre niroopito'rtha ityuktam . Punah' visheshitam' cha yaavajjeevashrutichoditaani karmaani parityajya kevalaadeva jnyaanaanmokshah' praapyata ityetadekaantenaiva pratishiddhamiti .
Iha tvaashramavikalpam' darshayataa yaavajjeevashrutichoditaanaameva karmanaam' parityaaga uktah' . Tatkathameedri'sham' viruddhamarthamarjunaaya brooyaadbhagavaan, shrotaa vaa katham' viruddhamarthamavadhaarayet . Tatraitatsyaadgri'hasthaanaameva shrautakarmaparityaagena kevalaadeva jnyaanaanmokshah' pratishidhyate na tvaashramaantaraanaamiti .
Etadapi poorvottarviruddhameva . Katham', sarvaashraminaam' jnyaanakarmanoh' samuchchayo geetaashaastre nishchito'rtha iti pratijnyaaya iha katham' tadviruddham' kevalaadeva jnyaanaanmoksham' brooyaadaashramaantaraanaam .
Atha matam' shrautakarmaapekshayaitadvachanam' kevalaadeva jnyaanaatshrautakarmarahitaadgri'hasthaanaam' mokshah' pratishidhyate iti . Tatra gri'hasthaanaam' vidyamaanamapi smaartam' karmaavidyamaanavadupekshya jnyaanaadeva kevalaanna moksha ityuchyata iti . Etadapi viruddham . Katham ? Gri'hasthasyaiva smaartakarmanaa samuchchitaadjnyaanaanmokshah' pratishidhyate na tu aashramaantaraanaamiti katham' vivekibhih' shakyamavadhaarayitum .
Kim' cha, yadi mokshasaadhanatvena smaartaani karmaani oordhvaretasaam' samuchcheeyante tathaa gri'hasthasyaapi ishyataam' smaartaireva samuchchayo na shrautaih' .
Atha shrautaih' smaartaishcha gri'hasthasyaiva samuchchayo mokshaaya oordhvaretasaam' tu smaartakarmamaatrasamuchchitaajjnyaanaanmoksha iti . Tatraivam' sati gri'hasthasyaayaasabaahulyam' shrautam' smaartam' cha bahuduh'kharoopam' karma shirasi aropitam' syaat .
Atha gri'hasthasyaivaayaasabaahulyakaaranaanmokshah' syaannaashramaantaraanaam' shrautanityakarmarahitatvaaditi . Tadapyasat . Sarvopanishatsu itihaasapuraanayogashaastre cha jnyaanaangatvena mumukshoh' sarvakarmasam'nyaasavidhaanaadaashramavikalpasamuchchayavidhaanaachcha shrutismri'tyoh' .
Siddhastarhi sarvaashraminaam' jnyaanakarmanoh' samuchchayah' ? Na, mumukshoh' sarvakarmasam'nyaasavidhaanaat . Vyutthaayaatha bhikshaacharyam' charanti [bri'hadaaranyakopanishad 3.5.1], tasmaatsam'nyaasameshaam' tapasaamatiriktamaahuh' [naaoo 2.79], nyaasa evaatyarechayet[naaoo 2.78], iti . Na karmanaa na prajayaa dhanena tyaagenaike'mri'tatvamaanashuh' [naaoo 2.12] iti cha . Brahmacharyaadeva pravrajet[nyaavaaoo 4] ityaadyaah' shrutayah' .
Tyaja dharmamadharmam' cha ubhe satyaanri'te tyaja .
Ubhe satyaanri'te tyaktvaa yena tyajasi tattyaja ..
Sam'saarameva nih'saaram' dri'sht'vaa saaradidri'kshayaa .
Pravrajantyakri'todvaahaah' param' vairaagyamaashritaah' .. Iti bri'haspatirapi kacham' prati .
Karmanaa badhyate janturvidyayaa cha vimuchyate .
Tasmaatkarma na kurvanti yatayah' paaradarshinah' .. [mA.Bhaa. 12.241.7] iti shukaanushaasanam .
Ihaapi sarvakarmaani manasaa sam'nyasya ityaadi . Mokshasya chaakaaryatvaanmumukshoh' karmaanarthakyam . Nityaani pratyavaayaparihaaraarthamanusht'heyaani iti chet, na . Asam'nyaasivishayatvaatpratyavaayapraapteh' . Na hi agnikaaryaadyakaranaatsam'nyaasinah' pratyavaayah' kalpayitum' shakyo yathaa brahmachaarinaamasam'nyaasinaamapi karminaam . Na tavannityaanaam' karmanaamabhaavaadeva bhaavaroopasya pratyavaayasya utpattih' kalpayitum' shakyaa kathamasatah' sajjaayate [Chaaoo 6.2.2] iti asatah' sajjanmaasambhavashruteh' .
Yadi vihitaakaranaadasambhaavyamapi pratyavaayam' brooyaadvedastadaa anarthakaro vedah' apramaanamityuktam' syaat . Vihitasya karanaakaranayoh' duh'khamaatraphalatvaat . Tathaa cha kaarakam' shaastram' na jnyaapakamiti anupapannaartham' kalpitam' syaat . Na chaitadisht'am . Tasmaanna sam'nyaasinaam' karmaani ato jnyaanakarmanoh' samuchchayaanupapattih' . Jyaayasee chetkarmanaste mataa buddhiriti . Arjunasya prashnaanupapatteshcha .
Yadi hi bhagavataa dviteeye adhyaaye jnyaanam' karma cha samuchchayena tvayaanusht'heyamityuktam' syaattato'rjunasya prashno'nupapanno jyaayasee chetkarmanaste mataa buddhirjanaardana iti . Arjunaaya chedbuddhikarmanee tvayaanusht'heye iti ukte yaa karmano jyaayasee buddhih' saa apyuktaa eveti tatkim' karmani ghore maam' niyojayasi keshava iti prashno na kathanchana upapadyate .
Na chaarjunasyaiva jyaayasee buddhirnaanusht'heyeti bhagavatoktam' poorvamiti kalpayitum' yuktam, yena jyaayasee chediti prashnah' syaat . Yadi punarekasya purushasya jnyaanakarmanorvirodhaadyugapadanusht'haanam' na sambhavateeti bhinnapurushaanusht'heyatvam' bhagavataa poorvamuktam' syaattato'yam' prashna upapannah' jyaayasee chedityaadih' .
Avivekatah' prashnakalpanaayaamapi bhinnapurushaanusht'heyatvena bhagavatah' prativachanam' nopapadyate . Na chaajnyaananimittam' bhagavatprativachanam' kalpyam . Asmaachcha bhinnapurushaanusht'heyatvena jnyaanakarmanisht'hayorbhagavatah' prativachanadarshanaat, jnyaanakarmanoh' samuchchayaanupapattih' . Tasmaatkevalaadeva jnyaanaanmoksha ityesho'rtho nishchito geetaasu sarvopanishatsu cha . Jnyaanakarmanorekam' vada nishchitya iti cha ekavishayaiva praarthanaanupapannobhayoh' samuchchayasambhave .
Kuru karmaiva tasmaattvamiti cha jnyaananisht'haasambhavamarjunasyaavadhaaranena darshayishyati .
Arjuna uvaacha
Jyaayasee chetkarmanaste mataa buddhirjanaardana .
Tatkim' karmani ghore maam' niyojayasi keshava ..3.1..
Jyaayasee shreyasee chetyadi karmanah' sakaashaatte tava mataa abhipretaa buddhirjnyaanam . He janaardana ! Yadi buddhikarmanee samuchchite isht'e tadaikam' shreyah'saadhanamiti karmano jyaayasee buddhiriti karmano'tiriktakaranam' buddheranupapannamarjunena kri'tam' syaat . Na hi tadeva tasmaatphalato'tiriktam' syaat . Tathaa cha, karmanah' shreyaskaree bhagavatoktaa buddhih' . Ashreyaskaram' cha karma kurviti maam' pratipaadayati, tatkim' nu kaaranamiti bhagavata upaalambhamiva kurvan tatkim' kasmaatkarmani ghore kroore him'saalakshane maam' niyojayasi keshava iti cha yadaaha, tachcha nopapadyate . Atha smaartenaiva karmanaa samuchchayah' sarveshaam' bhagavatokto'rjunena
Chaavadhaarita chet, tatkim' karmani ghore maam' niyojayasi ityaadi katham' yuktam' vachanam ..3.1..
==============================
Kim' cha
Vyaamishreneva vaakyena buddhim' mohayaseeva me .
Tadekam' vada nishchitya yena shreyo'hamaapnuyaam ..3.2..
Vyaamishreneva, yadyapi vivaktaabhidhaayee bhagavaan, tathaapi mama mandabuddhervyaamishramiva bhagavadvaakyam' pratibhaati . Tena mama buddhim' mohayaseeva, mama buddhivyaamohaapanayaaya hi pravri'ttastvam' tu katham' mohayasi ? Atah' braveemi . Buddhim' mohayasi iva me mama iti . Tvam' tu bhinnakartri'kayoh' jnyaanakarmanorekapurushaanusht'haanaasambhavam' yadi manyase, tatraivam' sati tattayorekam' buddhim' karma vaa idamevaarjunasya yogyam' buddhishaktyavasthaanuroopamiti nishchitya vada broohi, yena jnyaanena karmanaa vaa anyatarena shreyo'hamaapnuyaam' praapnuyaam .
Yadi hi karmanisht'haayaam' gunabhootamapi jnyaanam' bhagavatoktam' syaat . Tatkatham' tayorekam' vada ityekavishayaivaarjunasya shushrooshaa syaat . Na hi bhagavataa poorvamuktamanyataradeva jnyaanakarmanoh' vakshyaami, naiva dvayamiti, yena ubhayapraaptyasambhavamaatmano manyamaana ekameva praarthayet ..3.2..
==============================
Prashnaanuroopameva prativachanam'
Shreebhagavaanuvaacha
Loke'smin dvividhaa nisht'haa puraa proktaa mayaanagha .
Jnyaanayogena saankhyaanaam' karmayogena yoginaam ..3.3..
Loke'smin shaastraarthaanusht'haanaadhikri'taanaam' traivarnikaanaam' dvividhaa dviprakaaraa nisht'haa sthitih' anusht'heyataatparyam' puraa poorvam' sargaadau prajaah' sri'sht'vaa taasaamabhyudayanih'shreyasapraaptisaadhanam' vedaarthasampradaayamaavishkurvataa proktaa mayaa sarvajnyena eeshvarena he anaghaapaapa . Tatra kaa saa dvividhaa nisht'haa ityaaha tatra jnyaanayogena jnyaanameva yogastena saankhyaanaamaatmaanaatmavishayavivekavijnyaanavataam' brahmacharyaashramaadeva kri'tasam'nyaasaanaam' vedaantavijnyaanasunishchitaarthaanaam' paramaham'saparivraajakaanaam' brahmanyevaavasthitaanaam' nisht'haa
Proktaa . Karmayogena karma eva yogah' karmayogastena karmayogena yoginaam' karminaam' nisht'haa proktaa ityarthah' .
Yadi chaikena purushena ekasmai purushaarthaaya jnyaanam' karma cha samuchchityaanusht'heyam' bhagavataa isht'amuktam' vakshyamaanam' vaa geetaasu vedeshu choktam, kathamihaarjunaaya upasannaaya priyaaya vishisht'aabhinnapurushakartri'ke eva jnyaanakarmanisht'he brooyaat? Yadi punararjuno jnyaanam' karma cha dvayam' shrutvaa svayamevaanusht'haasyati anyeshaam' tu bhinnapurushaanusht'heyataam' vakshyaami iti matam' bhagavatah' kalpyeta, tadaa raagadveshavaanapramaanabhooto bhagavaan kalpitah' syaat . Tachchaayuktam . Tasmaatkayaapi yuktyaa na samuchchayo jnyaanakarmanoh'
..
Yadarjunenoktam' karmano jyaayastvam' buddhestachcha sthitamaniraakaranaat . Tasyaashcha jnyaananisht'haayaah' sam'nyaasinaamevaanusht'heyatvam , bhinnapurushaanusht'heyatvavachanaat . Bhagavata evamevaanumatamiti gamyate ..3.3..
==============================
Maam' cha bandhakaarane karmanyeva niyojayasi iti vishannamanasamarjunam' karma naarabhe ityevam' manvaanamaalakshya aaha bhagavaan na karmanaamanaarambhaaditi . Athavaa jnyaanakarmanisht'hayoh' parasparavirodhaadekena purushena yugapadanusht'haatumashakyatve sati itaretaraanapekshayoreva purushaarthahetutve praapte karmanisht'haayaa jnyaananisht'haapraaptihetutvena purushaarthahetutvam, na svaatantryena . Jnyaananisht'haa tu karmanisht'hopaayalabdhaatmikaa satee svaatantryena purushaarthahetuh' anyaanapekshaa, ityetamartham' pradarshayishyanaaha bhagavaan
Na karmanaamanaarambhaannaishkarmyam' purusho'shnute .
Na cha sam'nyasanaadeva siddhim' samadhigachchhati ..3.4 ..
Na karmanaa kriyaanaam' yajnyaadeenaamiha janmani janmaantare vaa anusht'hitaanaamupaattaduritakshayahetutvena sattvashuddhikaaranaanaam' tatkaaranatvena cha jnyaanotpattidvaarena jnyaananisht'haahetoonaam,
Jnyaanamutpadyate pum'saam' kshayaatpaapasya karmanah' .
Yathaadarshatalaprakhye pashyatyaatmaanamaatmani .. [mA.Bhaa. 12 208.8] ityaadi smaranaat .
Anaarambhaadananusht'haanaatnaishkarmyam' nishkarmabhaavam' karmashoonyataam' jnyaanayogena nisht'haam' nishkriyaatmasvaroopenaivaavasthaanamiti yaavat . Purusho naashnute na praapnoteetyarthah' .
Karmanaamanaarambhaannaishkarmyam' naashnuta iti vachanaattadviparyayaatteshaamaarambhaannaishkarmyamashnuta iti gamyate . Kasmaatpunah' kaaranaatkarmanaamanaarambhaannaishkarmyam' naashnute iti ? Uchyate, karmaarambhasyaiva naishkarmyopaayatvaat . Na hyupaayamantarena upeyapraaptirasti . Karmayogopaayatvam' cha naishkarmyalakshanasya jnyaanayogasya, shrutau iha cha pratipaadanaat . Shrutau taavatprakri'tasyaatmalokasya vedyasya vedanopaayatvena tametam' vedaanuvachanena braahmanaa vividishanti yajnyena [bri'hadaaranyakopanishad 4.4.22] ityaadinaa karmayogasya jnyaanayogopaayatvam' pratipaaditam . Ihaapi cha sam'nyaasastu mahaabaaho duh'khamaaptumayogatah' [kraeetaa 5.6], yoginah' karma
Kurvanti sangam' tyaktvaatmashuddhaye [kraeetaa 5.11], yajnyo daanam' tapashchaiva paavanaani maneeshinaam [kraeetaa 18.5] ityaadi pratipaadayishyati .
Nanu chaabhayam' sarvabhootebhyo dattvaa naishkarmyamaacharetityaadau kartavyakarmasam'nyaasaadapi naishkarmyapraaptim' darshayati . Loke cha karmanaamanaarambhaannaishkarmyamiti prasiddhataram . Atashcha naishkarmyaarthinah' kim' karmaarambhena ? Iti praaptam . Ata aaha na cha sam'nyasanaadeveti . Naapi sam'nyasanaadeva kevalaatkarmaparityaagamaatraadeva jnyaanarahitaatsiddhim' naishkarmyalakshanaam' jnyaanayogena nisht'haam' samadhigachchhati na praapnoti ..3.4..
==============================
Kasmaatpunah' kaaranaatkarmasam'nyaasamaatraadeva kevalaatjnyaanarahitaatsiddhim' naishkarmyalakshanaam' purusho naadhigachchhati iti hetvaakaankshaayaamaaha
Na hi kashchitkshanamapi jaatu tisht'hatyakarmakri't .
Kaaryate hyavashah' karma sarvah' prakri'tijairgunaih' ..3.5..
Na hi yasmaatkshanamapi kaalam' jaatu kadaachitkashchittisht'hatyakarmakri'tsan . Kasmaat? Kaaryate pravartyate hi yasmaadavasha evaasvatantra eva karma sarvah' praanee prakri'tijaih' prakri'tito jaataih' sattvarajastamobhih' gunaih' . Ajnya iti vaakyasheshah', yato vakshyati gunairyo na vichaalyate iti . Saankhyaanaam' pri'thakkaranaatajnyaanaameva hi karmayogah', na jnyaaninaam . Jnyaaninaam' tu gunairachaalyamaanaanaam' svatashchalanaabhaavaatkarmayogo nopapadyate . Tathaa cha vyaakhyaatam' vedaavinaashinam [kraeetaa 2.21] ityatra ..3.5..
==============================
Yattvanaatmajnyah' choditam' karma naarabhate iti tadasadevetyaaha
Karmendriyaani sam'yamya ya aaste manasaa smaran .
Indriyaarthaan vimood'haatmaa mithyaachaarah' sa uchyate ..3.6..
Karmendriyaani hastaadeeni sam'yamya sam'hri'tya ya aaste tisht'hati manasaa smaran chintayanindriyaarthaan vishayaan vimood'haatmaa vimood'haantah'rano mithyaachaaro mri'shaachaarah' paapaachaarah' sa uchyate ..3.6..
==============================
Yastvindriyaani manasaa niyamyaarabhate'rjuna .
Karmendriyaih' karmayogamasaktah' sa vishishyate ..3.7..
Yastu punah' karmanyadhikri'to'jnyah' buddheendriyaani manasaa niyamya aarabhate arjuna karmendriyaih' vaakpaanyaadibhih' . Kimaarabhate ityaahakarmayogamasaktah' san phalaabhisandhivarjitah' sa vishishyate itarasmaatmithyaachaaraat ..3.7..
==============================
Yatah' evamatah'
Niyatam' kuru karma tvam' karma jyaayo hyakarmanah' .
Shareerayaatraapi cha te na prasidhyedakarmanah' ..3.8..
Niyatam' nityam' shaastropadisht'am . Yo yasmin karmanyadhikri'tah' phalaaya chaashrutam' tanniyatam' karma, tatkuru tvam' he arjuna ! Yatah' karma jyaayo'dhikataram' phalatah' . Hi yasmaadakarmano'karanaatanaarambhaat . Katham ? Shareerayaatraa shareerasthitirapi cha te tava na prasidhyetprasiddhim' na gachchhetakarmano'karanaat . Ato dri'sht'ah' karmaakarmanorvishesho loke ..3.8..
==============================
Yachcha manyase bandhaarthatvaatkarma na kartavyamiti tadapyasat . Katham ?
Yajnyaarthaatkarmano'nyatra loko'yam' karmabandhanah' .
Tadartham' karma kaunteya muktasangah' samaachara ..3.9..
Yajnyo vai vishnuh' [t'aittsh1.7.4] iti shruteryajnya eeshvarah' . Tadartham' yatkriyate tatyajnyaartham' karma . Tasmaatkarmano'nyatraanyena karmanaa loko'yamadhikri'tah' karmakri'tkarmabandhanah' [t'aitT.Bhaa. 3.1.6] karma bandhanam' yasya so'yam' karmabandhano lokah', na tu yajnyaarthaat . Atastadartham' yajnyaartham' karma kaunteya, muktasangah' karmaphalasangavarjitah' san samaachaara nirvartaya ..3.9..
==============================
Itashchaadhikri'tena karma kartavyam
Sahayajnyaah' prajaah' sri'sht'vaa purovaacha prajaapatih' .
Anena prasavishyadhvamesha vo'stvisht'akaamadhuk ..3.10..
Sahayajnyaah' yajnyasahitaah' prajaastrayo varnaastaah' sri'sht'votpaadya puraa poorvam' sargaadaavuvaacha uktavaan prajaapatih' prajaanaam' sraasht'aa . Anena yajnyena prasavishyadhvam' prasavo vri'ddhirutpattistaam' kurudhvam . Esha yajnyo vo yushmaakamastu bhavatu isht'akaamadhuk . Isht'aanabhipretaan kaamaan phalavisheshaan dogdheeti isht'akaamadhuk ..3.10..
==============================
Katham ?
Devaan bhaavayataanena te devaa bhaavayantu vah' .
Parasparam' bhaavayantah' shreyah' paramavaapsyatha ..3.11..
Devaanindraadeen bhaavayata vardhayataanena yajnyena . Te devaa bhaavayantu aapyaayayantu vri'sht'yaadinaa vo yushmaan . Evam' parasparamanyonyam' bhaavayantah' shreyah' param' mokshalakshanam' vijnyaanapraaptikramenaavaapsyatha . Svargam' vaa param' shreyo'vaapsyatha ..3.11..
==============================
Kim' cha
Isht'aan bhogaan hi vo devaa daasyante yajnyabhaavitaah' .
Tairdattaanapradaayaibhyo yo bhunkte stena eva sah' ..3.12..
Isht'aanabhipretaan bhogaan hi vo yushmabhyam' devaa daasyante vitarishyanti . Streepashuputraadeen yajnyabhaavitaa yajnyairvardhitaastoshitaa ityarthah' . Tairdevairdattaan bhogaanapradaayaadattvaa, aanri'nyamakri'tvetyarthah' . Ebhyo devebhyah' . Yo bhunkte svadehendriyaanyeva tarpayati stena eva taskara eva sa devaadisvaapahaaree ..3.12..
==============================
Ye punah'
Yajnyashisht'aashinah' santo muchyante sarvakilbishaih' .
Bhunjate te tvagham' paapaa ye pachantyaatmakaaranaat ..3.13..
Devayajnyaadeennirvartya tachchhisht'amashanamamri'taakhyamashitum' sheelam' yeshaam' te yajnyashisht'aashinah' santo muchyante sarvakilbishaih' sarvapaapaishchullyaadipanchasoonaakri'taih' pramaadakri'tahim'saadijanitaishchaanyaih' . Ye tvaatmambharayo bhunjate te tvagham' paapam' svayamapi paapaa ye pachanti paakam' nirvartayanti aatmakaaranaataatmahetoh' ..3.13..
==============================
Itashchaadhikri'tena karma kartavyam . Jagachchakrapravri'ttiheturhi karma . Katham ? Ityuchyate
Annaadbhavanti bhootaani parjanyaadannasambhavah' .
Yajnyaadbhavati parjanyo yajnyah' karmasamudbhavah' ..3.14..
Annaadbhuktaallohitaretah'parinataatpratyaksham' bhavanti jaayante bhootaani . Parjanyaadvri'sht'erannasya sambhavo'nnasambhavah' . Yajnyaadbhavati parjanyah' .
Agnau praastaahutih' samyagaadityamupatisht'hate .
Aadityaajjaayate vri'sht'irvri'sht'erannam' tatah' prajaah' .. [m'nu 3.76] iti smri'teh' .
Yajnyo'poorvam . Sa cha yajnyah' karmasamudbhavah' . Ri'tvigyajamaanayoshcha vyaapaarah' karma, tadsamudbhavo yasya yajnyasyaapoorvasya sa yajnyah' karmasamudbhavah' ..3.14..
==============================
Tachchaivam'vidham' karma kuto jaatamityaaha
Karma brahmodbhavam' viddhi brahmaaksharasamudbhavam .
Tasmaatsarvagatam' brahma nityam' yajnye pratisht'hitam ..3.15..
Karma brahmodbhavam . Brahma vedah' . Sa udbhavah' kaaranam' prakaashako yasya tatkarma brahmodbhavam' viddhi vijaaneehi . Brahma punah' vedaakhyamaksharasamudbhavamaksharam' brahma paramaatmaa samudbhavo yasya tataksharasamudbhavam . Brahma veda ityarthah' . Yasmaatsaakshaatparamaatmaakhyaadaksharaatpurushanih'shvaasavatsamudbhootam' brahma tasmaatsarvaarthaprakaashakatvaatsarvagatam . Sarvagatamapi satnityam' sadaa yajnyavidhipradhaanatvaatyajnye pratisht'hitam ..3.15..
==============================
Evam' pravartitam' chakram' naanuvartayateeha yah' .
Aghaayurindriyaaraamo mogham' paartha sa jeevati ..3.16..
Evamitthameeshvarena vedayajnyapoorvakam' jagachchakram' pravartitam' naanuvartayateeha loke yah' karmanyadhikri'tah' sannaghaayuragham' paapamaayurjeevanam' yasya so'ghaayuh' paapajeevana iti yaavat . Indriyaaraamah' indriyairaaraamah' aaramanamaakreed'aa vishayeshu yasya sa indriyaaraamo mogham' vri'thaa he paartha, sa jeevati . Tasmaadajnyenaadhikri'tena kartavyameva karmeti prakaranaarthah' . Praagaatmajnyaananisht'haayogyataapraaptestaadarthyena karmayogaanusht'haanamadhikri'tenaanaatmajnyena kartavyamevetyetanna karmanaamanaarambhaad[geetaa 3.4] ityata aarabhya shareerayaatraapi cha te na prasidhyedakarmana [geetaa 3.8] ityevamantena pratipaadya, yajnyaarthaatkarmano'nyatra [geetaa 3.9] ityaadinaa mogham'
Paartha sa jeevati ityevamantenaapi granthena praasangikamadhikri'tasyaanaatmavidah' karmaanusht'haane bahu kaaranamuktam . Tadakarane cha doshasankeertanam' kri'tam ..3.16..
==============================
Evam' sthite kimevam' pravartitam' chaktram' sarvenaanuvartaneeyam ? Aaho svitpoorvoktakarmayogaanusht'haanopaayapraapyaamanaatmavidaa jnyaanayogenaiva nisht'haamaatmavidbhih' saankhyairanusht'heyaamapraaptenaiva ? Ityevamarthamarjunasya prashnamaashankaya svayameva vaa shaastraarthasya vivekapratipattyarthametam' vai tamaatmaanam' viditvaa nivri'ttamithyaajnyaanaah' santo braahmanaa mithyaajnyaanavadbhyo'vashyam' kartavyebhyah' putraishanaadibhyo vyutthaayaatha bhikshaacharyam' shareerasthitimaatraprayuktam' charanti . Na teshaamaatmajnyaananisht'haavyatirekenaanyatkaaryamasti [bri'hadaaranyakopanishad 3.5.1] ityevam' shrutyarthamiha geetaashaastre
Pratipipaadayishitamaavishkurvannaaha bhagavaan
Yastvaatmaratireva syaadaatmatri'ptashcha maanavah' .
Aatmanyeva cha santusht'astasya kaaryam' na vidyate ..3.17..
Yastu saankhya aatmajnyaananisht'ha aatmaratih' aatmanyeva ratirna vishayeshu yasya sa aatmaratireva syaadbhavedaatmatri'ptashchaatmanaiva tri'pto naannarasaadinaa sa maanavo manushyah' sam'nyaasee aatmanyeva cha santusht'ah' . Santosho hi baahyaarthalaabhe sarvasya bhavati, tamanapekshya aatmanyeva cha santusht'ah' sarvato veetatri'shna ityetat . Ya eedri'shah' aatmavittasya kaaryam' karaneeyam' na vidyate naasteetyarthah' ..3.17..
==============================
Kim' cha
Naiva tasya kri'tenaartho naakri'teneha kashchana .
Na chaasya sarvabhooteshu kashchidarthavyapaashrayah' ..3.18..
Naiva tasya paramaatmarateh' kri'tena karmanaarthah' prayojanamasti . Astu tarhyakri'tenaakaranena pratyavaayaakhyo'narthah' . Naakri'teneha loke kashchana kashchidapi pratyavaayapraaptiroopah' aatmahaanilakshano vaa naivaasti . Na chaasya sarvabhooteshu brahmaadisthaavaraanteshu bhooteshu kashchidarthavyapaashrayah' prayojananimittakriyaasaadhyo vyapaashrayah' . Vyapaashrayanamaalambanam' kanchitbhootavisheshamaashritya na saadhyah' kashchidartho'sti, yena tadarthaa kriyaa anusht'heyaa syaat . Na tvametasmin sarvatah' samplutodakasthaaneeye samyagdarshane vartase ..3.18..
==============================
Yatah' evam
Tasmaadasaktah' satatam' kaaryam' karma samaachara .
Asakto hyaacharan karma paramaapnoti poorushah' ..3.19..
Tasmaatasaktah' sangavarjitah' satatam' sarvadaa kaaryam' kartavyam' nityam' karma samaachara nirvartaya . Asakto hi yasmaatsamaacharaneeshvaraartham' karma kurvan param' mokshamaapnoti poorushah' sattvashuddhidvaarena ityarthah' ..3.19..
==============================
Yasmaachcha
Karmanaiva hi sam'siddhimaasthitaa janakaadayah' .
Lokasangrahamevaapi sampashyan kartumarhasi ..3.20..
Karmanaiva hi yasmaatpoorve kshatriyaah' vidvaam'sah' sam'siddhim' moksham' gantumaasthitaah' pravri'ttaah' . Ke ? Janakaadayah' janakaa vapatiprabhri'tayah' . Yadi te praaptasamyagdarshanaah', tatah' lokasangrahaartham' praarabdhakarmatvaatkarmanaa sahaivaasam'nyasyaiva karma sam'siddhimaasthitaa ityarthah' . Athaapraaptasamyagadarshanaah' janakaadayah', tadaa karmanaa sattvashuddhisaadhanabhootena ktramena sam'siddhimaasthitaa iti vyaakhyeyah' lokah' . Atha manyase poorverapi janakaadibhih' ajaanadbhireva kartavyam' karma kri'tam . Taavataa naavashyamanyena kartavyam'
Samyagdarshanavataa kri'taatheneti . Tathaapi praarabdhakarmaayattah' tvam' lokasangrahamevaapi lokasya unmaargapravri'ttinivaaranam' lokasangrahah', tamevaapi prayojanam' sampashyan kartumarhasi ..3.20..
==============================
Lokasangrahah' kimartham' kartavya ityuchyate
Yadyadaacharati shresht'hastattadevetaro janah' .
Sa yatpramaanam' kurute lokastadanuvartate ..3.21..
Yadyatkarma aacharati karoti shresht'hah' pradhaanah' tattadeva karma aacharati itaro'nyah' janah' tadanugatah' . Kim' cha sah' shresht'hah' yatpramaanam' kurute laukikam' vaidikam' vaa lokah' tatanuvartate tadeva pramaaneekaroti ityarthah' ..3.21..
==============================
Yadyatra te lokasangrahakartavyataayaam' vipratipattistarhi maam' kim' na pashyasi ?
Na me paarthaasti kartavyam' trishu lokeshu kinchana .
Naanavaaptamavaaptavyam' vartaiva cha karmani ..3.22..
Na me mama paartha naasti na vidyate kartavyam' trishvapi lokeshu kinchana kinchidapi . Kasmaat? Naanavaaptamapraaptamavaaptavyam' praapaneeyam . Tathaapi varta eva cha karmanyaham ..3.22..
==============================
Yadi hyaham' na varteyam' jaatu karmanyatandritah' .
Mama vartmaanuvartante manushyaah' paartha sarvashah' ..3.23..
Yadi hi punaraham' na varteya jaatu kadaachitkarmanyatandrito'nalasah' sanmama shresht'hasya sato vatrma maargamanuvartante manushyaah' . He paartha ! Sarvashah' sarvaprakaaraih' ..3.23..
==============================
Utseedeyurime lokaa na kuryaam' karma chedaham .
Sankarasya cha kartaa syaamupahanyaamimaah' prajaah' ..3.24..
Utseedeyurvinashyeyurime sarve lokaah' lokasthitinimittasya karmano'bhaavaatna kuryaam' karma chedaham . Kim' cha, sankarasya cha kartaa syaam . Tena kaaranena upahanyaamimaah' prajaah' . Prajaanaamanugrahaaya pravri'tta upahatimupahananam' kuryaamityarthah' . Mama eeshvarasyaananuroopamaapadyate ..3.24..
==============================
Yadi punarahamiva tvam' kri'taarthabuddhih', aatmavidanyo vaa, tasyaapi aatmanah' kartavyaabhaave'pi paraanugraha eva kartavya ityaaha
Saktaah' karmanyavidvaam'so yathaa kurvanti bhaarata .
Kuryaadvidvaam'stathaasaktashchikeershurlokasangraham ..3.25..
Saktaah' karmanyasya karmanah' phalam' mama bhavishyateeti kechidavidvaam'so yathaa kurvanti bhaarata, kuryaadvidvaanaatmavittathaasaktah' san . Tadvatkimartham' karoti ? Tatsri'nu chikeershuh' kartumichchhuh' lokasangraham ..3.25..
==============================
Evam' lokasangraham' chikeersherna mamaatmavidah' kartavyamasti anyasya vaa lokasangraham' muktvaa . Tatastasya aatmavidah' idamupadishyate
Na buddhibhedam' janayedajnyaanaam' karmasanginaam .
Joshayetsarvakarmaani vidvaan yuktah' samaacharan ..3.26..
Buddhibhedo buddhibhedo mayaa idam' kartavyam' bhoktavyam' chaasya karmanah' phalamiti nishchayaroopaayaa buddherbhedanam' chaalanam' buddhibhedastam' na janayennotpaadayedajnyaanaamavivekinaam' karmasanginaam' karmanyaasaktaanaamaasangavataam . Kim' nu kuryaat? Joshayetkaarayetsarvakarmaani vidvaan svayam' tadevaavidushaam' karma yukto'bhiyuktah' samaacharan ..3.26..
==============================
Avidvaanajnyah' katham' karmasu sajjate ? Ityaaha
Prakri'teh' kriyamaanaani gunaih' karmaani sarvashah' .
Ahankaaravimood'haatmaa kartaahamiti manyate ..3.27..
Prakri'teh' prakri'tih' pradhaanam' sattvarajastamasaam' gunaanaam' saamyaavasthaa . Tasyaah' prakri'teh' gunaih' vikaaraih' kaaryakaranaroopaih' kriyamaanaani karmaani laukikaani shaastreeyaani cha sarvashah' sarvaprakaarairahankaaravimood'haatmaa kaaryakaranasanghaataatmapratyayo'hankaarastena vividham' naanaavidham' mood'ha aatmaa antah'karanam' yasya so'yam' kaaryakaranadharmaa kaaryakaranaabhimaanee avidyayaa karmaani aatmani manyamaanah' tattatkarmanaamaham' karteti manyate ..3.27..
==============================
Yah' punarvidvaan
Tattvavittu mahaabaaho gunakarmavibhaagayoh' .
Gunaa guneshu vartanta iti matvaa na sajjate ..3.28..
Tattvavittu mahaabaaho . Kasya tattvavit? Gunakarmavibhaagayoh' gunavibhaagasya karmavibhaagasya cha tattvavitityarthah' . Gunaah' karanaatmakaah' guneshu vishayaatmakeshu vartante na aatmaa iti matvaa na sajjate saktim' na karoti ..3.28..
==============================
Ye punah'
Prakri'tergunasam'mood'haah' sajjante gunakarmasu .
Taanakri'tsnavido mandaan kri'tsnavinna vichaalayet ..3.29..
Prakri'teh' gunaih' samyakmood'haah' sam'mohitaah' santah' sajjante gunaanaam' karmasu gunakarmasu vayam' karma kurmah' phalaaya iti . Taan karmasangino'kri'tsnavidah' karmaphalamaatradarshino mandaanmandaprajnyaan kri'tsnavitaatmavitsvayam' na vichaalayetbuddhibhedakaranameva chaalanam' tanna kuryaatityarthah' ..3.29..
==============================
Katham' punah' karmanyadhikri'tenaajnyena mumukshunaa karma kartavyamiti, uchyate
Mayi sarvaani karmaani sam'nyasyaadhyaatmachetasaa .
Niraasheernirmamo bhootvaa yudhyasva vigatajvarah' ..3.30..
Mayi vaasudeve parameshvare sarvajnye sarvaatmani sarvaani karmaani sam'nyasya nikshipyaadhyaatmachetasaa vivekabuddhyaa, aham' kartaa eeshvaraaya bhri'tyavatkaromi ityanayaa buddhyaa . Kim' cha, niraasheestyaktaasheeh' nirmamo mamabhaavashcha nirgato yasya tava sa tvam' nirmamo bhootvaa yudhyasva vigatajvaro vigatasantaapo vigatashokah' sannityarthah' ..3.30..
==============================
Yadetanmama matam' karma kartavyamiti sapramaanamuktam' tattathaa
Ye me matamidam' nityamanutisht'hanti maanavaah' .
Shraddhaavanto'nasooyanto muchyante te'pi karmabhih' ..3.31..
Ye me madeeyamidam' matam' nityamanutisht'hanti anuvartante maanavaa manushyaah' shraddhaavantah' shraddadhaanaa anasooyanto'sooyaam' cha mayi paramagurau vaasudeve'kurvanto, muchyante te'pyevambhootaah' karmabhirdharmaadharmaakhyaih' ..3.31..
==============================
Ye tvetadabhyasooyanto naanutisht'hanti me matam .
Sarvajnyaanavimood'haam'staan viddhi nasht'aanachetasah' ..3.32..
Ye tu tadvipareetaa etanmama matamabhyasooyanto nindanto naanutisht'hanti naanuvartante me matam . Sarveshu jnyaaneshu vividham' mood'haaste . Sarvajnyaanavimood'haam'staan viddhi jaaneehi nasht'aannaasham' gataanachetaso'vivekinah' ..3.32..
==============================
Kasmaatpunah' kaaranaattvadeeyam' matam' naanutisht'hantah' paradharmaananutisht'hanti ? Svadharmam' cha naanuvartante ? Tvatpratikoolaah' katham' na bibhyati tvachchhaasanaatikramadoshaat? Tatraaha
Sadri'sham' chesht'ate svasyaah' prakri'terjnyaanavaanapi .
Prakri'tim' yaanti bhootaani nigrahah' kim' karishyati ..3.33..
Sadri'shamanuroopam' chesht'ate chesht'aam' karoti . Kasyaah' ? Svasyaah' svakeeyaayaah' prakri'teh' . Prakri'tirnaama poorvakri'tadharmaadharmaadisam'skaaraa vartamaanajanmaadaavabhivyaktaah' . Saa prakri'tih' . Tasyaah' sadri'shameva sarvo janturjnyaanavaanapi chesht'ate, kim' punarmoorkhah' ? Tasmaatprakri'tim' yaantyanugachchhanti bhootaani praaninah' . Nigraho nishedharoopah' kim' karishyati mama vaanyasya vaa ? Durnigrahaa prakri'tiriti vaakyasheshah' ..3.33..
==============================
Yadi sarvo janturaatmanah' prakri'tisadri'shameva chesht'ate, na cha prakri'tishoonyah' kashchidasti, tatah' purushakaarasya vishayaanupapatteh' shaastraanarthakyapraaptaavidamuchyate
Indriyasyendriyasyaarthe raagadveshau vyavasthitau .
Tayorna vashamaagachchhettau hyasya paripanthinau ..3.34..
Indriyasyendriyasyaarthe sarvendriyaanaamarthe shabdaadivishaye isht'e raago'nisht'e dvesha ityevam' prateendriyaartham' raagadveshaavavashyambhaavinau tatraayam' purushakaarasya shaastraarthasya cha vishaya uchyate . Shaastraarthe pravri'ttah' poorvameva raagadveshayorvasham' naagachchhet . Yaa hi purushasya prakri'tih' saa raagadveshapurah'saraiva svakaarye purusham' pravartayati . Tadaa svadharmaparityaagah' paradharmaanusht'haanam' cha bhavati . Yadaa punaa raagadveshau tatpratipakshena niyamayati tadaa shaastradri'sht'ireva purusho bhavati, na prakri'tivashah'
. Tasmaattayo raagadveshayorvasham' naagachchhet . Yatastau hyasya purushasya paripanthinau shreyomaargasya vighnakartaarau taskaraaviva patheetyarthah' ..3.34..
==============================
Tatra raagadveshaprayukto manyate shaasraarthamapyanyathaa paradharmo'pi dharmatvaadanusht'heya eva iti, tadasat
Shreyaan svadharmo vigunah' paradharmaatsvanusht'hitaat .
Svadharme nidhanam' shreyah' paradharmo bhayaavahah' ..3.35..
Shreyaan prashasyatarah' svo dharmah' svadharmo viguno'pi vigataguno'pi anusht'heeyamaanah' paradharmaatsvanusht'hitaatsaadgunyena sampaaditaadapi . Svadharme sthitasya nidhanam' maranamapi shreyah' paradharme sthitasya jeevitaat . Kasmaat? Paradharmah' bhayaavahah' narakaadilakshanam' bhayamaavahateeti yatah' ..3.35..
==============================
Yadyapi anarthamoolam' dhyaayato vishayaan pum'sa [geetaa 2.62] iti raagadveshau hyasya paripanthinau [geetaa 3.34] iti choktam . Vikshiptamanavadhaaritam' cha taduktam . Tatsankshiptam' nishchitam' cha idameveti jnyaatumichchhanarjuna uvaacha jnyaate hi tasmin taduchchhedaaya yatnam' kuryaamiti arjuna uvaacha
Atha kena prayukto'yam' paapam' charati poorushah' .
Anichchhannapi vaarshneya balaadiva niyojitah' ..3.36..
Atha kena hetubhootena prayuktah' san raajnyeva bhri'tyo'yam' paapam' karma charati aacharati poorushah' purushah' svayamanichchhannapi he vaarshneya vri'shnikulaprasoota ! Balaadiva niyojito raajnyevetyukto dri'sht'aantah' ..3.36..
==============================
Shri'nu tvam' tam' vairinam' sarvaanarthakaram' yam' tvam' pri'chchhaseeti bhagavaanuvaacha
Kaama esha krodha esha rajogunasamudbhavah' .
Mahaashano mahaapaapmaa viddhyenamiha vairinam ..3.37..
Aishvaryasya samagrasya dharmasya yashasah' shriyah' .
Vairaagyasyaatha mokshasya shannaam' bhaga iteenganaa .. [Viড় 6.5.74]
Ityaishvaryaadishat'kam' yasmin vaasudeve nityamapratibaddhatvena saamastyena cha vartate,
Utpattim' pralayam' chaiva bhootaanaamaagatim' gatim .
Vetti vidyaamavidyaam' cha sa vaachyo bhagavaaniti .. [Viড় 6.5.78]
Utpattyaadivishayam' cha vijnyaanam' yasya sa vaasudevo vaachyo bhagavaaniti .
Kaama iti . Kaama esha sarvalokashatruryannimittaa sarvaanarthapraaptih' praaninaam . Sa esha kaamah' pratihatah' kenachitkrodhatvena parinamate . Atah' krodho'pyesha eva rajogunasamudbhavo rajashcha tadgunashcha rajogunah' sa samudbhavo yasya sa kaamo rajogunasamudbhavah' . Rajogunasya vaa samudbhavah' . Kaamo hyudbhooto rajah' pravartayan purusham' pravartayati . Tri'shnayaa hyahankaarita iti duh'khinaam' rajah'kaarye sevaadau pravri'ttaanaam' pralaapah' shrooyate . Mahaashano mahadashanamasyeti mahaashanah' . Ataeva mahaapaapmaa . Kaamena hi prerito jantuh' paapam' karoti . Ato viddhy
Enam' kaamamiha sam'saare vairinam ..3.37..
==============================
Katham' vairee ? Iti dri'sht'aantaih' pratyaayayati
Dhoomenaavriyate vahniryathaadarsho malena cha .
Yatholbenaavri'to garbhastathaa tenedamaavri'tam ..3.38..
Dhoomena sahajenaavriyate vahnih' prakaashaatmako'prakaashaatmakena, yathaa vaa aadarsho malena cha, yatholbena cha jaraayunaa garbhavesht'anena chaavri'ta aachchhaadito garbhastathaa tenedamaavri'tam ..3.38..
==============================
Kim' punastadidam'shabdavaachyam' yatkaamenaavri'tamityuchyate
Aavri'tam' jnyaanametena jnyaanino nityavairinaa .
Kaamaroopena kaunteya dushpoorenaanalena cha ..3.39..
Aavri'tametena jnyaanam' jnyaanino nityavairinaa, jnyaanee hi jaanaatyanenaahamanarthe prayuktah' poorvameveti . Duh'khee cha bhavati nityameva . Ato'sau jnyaanino nityavairee, na tu moorkhasya . Sa hi kaamam' tri'shnaakaale mitramiva pashyan tatkaarye duh'khe praapte jaanaati tri'shnayaaham' duh'khitvamaapaadita iti, na poorvameva . Ato jnyaanina eva nityavairee . Kim'roopena ? Kaamaroopena kaama ichchhaiva roopamasyeti kaamaroopastena dushpoorena duh'khena pooranamasyeti dushpoorastenaanalena naasyaalam' paryaaptirvidyata ityanalastena cha ..3.39..
==============================
Kimadhisht'haanah' punah' kaamo jnyaanasyaavaranatvena vairee sarvasya lokasya ? Ityapekshaayaamaaha, jnyaate hi shatroradhisht'haane sukhena nibarhanam' kartum' shakyata iti
Indriyaani mano buddhirasyaadhisht'haanamuchyate .
Etairvimohayatyesha jnyaanamaavri'tya dehinam ..3.40..
Indriyaani mano buddhishchaasya kaamasyaadhisht'haanamaashraya uchyate . Etairindriyaadibhiraashrayairvimohayati vividham' mohayatyesha kaamo jnyaanamaavri'tya aachchhaadya dehinam' shareerinam ..3.40..
==============================
Yata evam
Tasmaattvamindriyaanyaadau niyamya bharatarshabha .
Paapmaanam' prajahi hyenam' jnyaanavijnyaananaashanam ..3.41..
Tasmaattvamindriyaanyaadau poorvameva niyamya vasheekri'tya bharatarshabha paapmaanam' paapaachaaram' kaamam' prajahihi parityaja enam' prakri'tam' vairinam' jnyaanavijnyaananaashanam' jnyaanam' shaastrata aachaaryatashchaatmaadeenaamavabodhah' . Vijnyaanam' visheshatastadanubhavastayorjnyaanavijnyaanayoh' shreyah'praaptihetvornaashanam' naashakaram' prajahihi aatmanah' parityajetyarthah' ..3.41..
==============================
Indriyaanyaadau niyamya kaamam' shatrum' jahihi ityuktam . Tatra kimaashrayah' kaamam' jahyaatityuchyate
Indriyaani paraanyaahurindriyebhyah' param' manah' .
Manasastu paraa buddhiryo buddheh' paratastu sah' ..3.42..
Indriyaani shrotraadeeni pancha . Deham' sthoolam' baahyam' parichchhinnam' chaapekshya saukshmyaantaratvavyaapitvaadyapekshayaa paraani prakri'sht'aanyaahuh' pand'itaah' . Tathaa indriyebhyah' param' manah' sankalpavikalpaatmakam . Tathaa manasastu paraa buddhirnishchayaatmikaa . Tathaa yah' sarvadri'shyebhyo buddhyantebhyo'bhyantaro yam' dehinamindriyaadibhiraashrayairyuktah' kaamo jnyaanaavaranadvaarena mohayateetyuktam . Buddheh' paratastu sa . Sa buddherdrasht'aa . Para aatmaa ..3.42..
==============================
Tatah' kim
Evam' buddheh' param' buddhvaa sam'stabhyaatmaanamaatmanaa .
Jahi shatrum' mahaabaaho kaamaroopam' duraasadam ..3.43..
Evam' buddheh' paramaatmaanam' buddhvaa jnyaatvaa sam'stabhya samyakstambhanam' kri'tvaatmaanam' svenaivaatmanaa sam'skri'tena manasaa samyaksamaadhaayetyarthah' . Jahyenam' shatrum' he mahaabaaho ! Kaamaroopam' duraasadam' duh'khenaasada aasaadanam' praaptiryasya tam' duraasadam' durvijnyeyaanekavisheshamiti ..3.43..
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Tri'teeyo'dhyaayah'
..3..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 4
Atha chaturtho'dhyaayah'
(shankarabhaashyah')
Yo'yam' yogo'dhyaayadvayenokto jnyaananisht'haalakshanah' sa sannyaasah' karmayogopaayah' . Yasmin vedaarthah' parisamaaptah' pravri'ttilakshano nivri'ttilakshanashcha geetaasu cha sarvaasvayameva yogo vivakshito bhagavataa . Ataeva parisamaaptah' pravri'ttim' vedaartham' manvaanastam' vam'shakathanena stauti shreebhagavaan .
Shreebhagavaanuvaacha
Imam' vivasvate yogam' proktavaanahamavyayam .
Vivasvaanmanave praaha manurikshvaakave'braveet ..4.1..
Imamadhyaayadvayenoktam' yogam' vivasvate aadityaaya sargaadau proktavaanaham . Jagatparipaalayitree'naam' kshatriyaanaam' balaadhaanaaya . Tena yogabalena yuktaah' samarthaa bhavanti brahma parirakshitum', brahmakshatre paripaalite jagatparipaalayitumalam . Avyayamavyayaphalatvaat . Na hyasya samyagdarshananisht'haalakshanasya mokshaakhyam' phalam' vyeti . Sa cha vivasvaanmanave praaha . Manurikshvaakave svaputraayaadiraajaayaabraveet ..4.1..
==============================
Evam' paramparaapraaptamimam' raajarshayo viduh' .
Sa kaaleneha mahataa yogo nasht'ah' parantapa ..4.2..
Evam' kshatriyaparamparaapraaptamimam' raajarshayo raajaanashcha te ri'shayashcha raajarshayo vidurimam' yogam . Sa yogah' kaaleneha mahataa deerghena nasht'o vichchhinnasampradaayah' sam'vri'tto he parantapa ! Aatmano vipakshabhootaah' para uchyante taan shauryatejogabhastibhirbhaanuriva taapayateeti parantapah' shatrutaapana ityarthah' ..4.2..
==============================
Durlabhaanajitendriyaan praapya nasht'am' yogamimamupalabhya lokam' chaapurushaarthasambandhinam
Sa evaayam' mayaa te'dya yogah' proktah' puraatanah' .
Bhakto'si me sakhaa cheti rahasyam' hyetaduttamam ..4.3..
Sa evaayam' mayaa te tubhyamadya idaaneem' yogah' proktah' puraatanah' . Bhakto'si me sakhaa chaaseeti . Rahasyam' hi yasmaadetaduttamam' yogo jnyaanamityarthah' ..4.3..
==============================
Bhagavataa vipratishiddhamuktamiti maa bhootkasyachidbuddhiriti parihaaraartham' chodyamiva kurvannarjuna uvaacha
Aparam' bhavato janma param' janma vivasvatah' .
Kathametadvijaaneeyaam' tvamaadau proktavaaniti ..4.4..
Aparamarvaagvasudevagri'he bhavato janma param' poorvam' sargaadau janma utpattih' vivasvata aadityasya . Tatkathametadvijaaneeyaamaviruddhaarthatayaa yastvamevaadau proktavaanimam' yogam . Sa eva tvamidaaneem' mahyam' proktavaanaseeti ..4.4..
==============================
Yaa vaasudeve aneeshvaraasarvajnyaashankaa moorkhaanaam' taam' pariharan shreebhagavaanuvaacha padartho hyarjunasya prashnah'
Bahooni me vyateetaani janmaani tava chaarjuna .
Taanyaham' veda sarvaani na tvam' vettha parantapa ..4.5..
Bahooni me mama vyateetaani atikraantaani janmaani tava cha he arjuna taanyaham' veda jaane sarvaani na tvam' vettha jaaneeshe . Dharmaadharmaadipratibaddhajnyaanashaktitvaat . Aham' punarnityashuddhabuddhamuktasvabhaavatvaadanaavaranajnyaanashaktiriti vedaaham . He parantapa ..4.5..
==============================
Katham' tarhi tava nityeshvarasya dharmaadharmaabhaave'pi janma ? Ityuchyate
Ajo'pi sannavyayaatmaa bhootaanaameeshvaro'pi san .
Prakri'tim' svaamadhisht'haaya sambhavaamyaatmamaayayaa ..4.6..
Ajo'pi janmarahito'pi san, tathaavyayaatmaaksheenajnyaanashaktisvabhaavo'pi san, tathaa bhootaanaam' brahmaadistambaparyantaanaameeshvara eeshanasheelo'pi san . Prakri'tim' svaam' mama vaishnaveem' maayaam' trigunaatmikaam' yasyaa vashe sarvamidam' jagadvartate . Yayaa mohitam' jagatsatsvamaatmaanam' vaasudevam' na jaanaati . Taam' prakri'tim' svaamadhisht'haaya vasheekri'tya sambhavaami dehavaaniva bhavaami jaata ivaatmamaayayaatmano maayayaa, na paramaarthato lokavat ..4.6..
==============================
Tachcha janma kadaa kimartham' cha ? Ityuchyate
Yadaa yadaa hi dharmasya glaanirbhavati bhaarata .
Abhyutthaanamadharmasya tadaatmaanam' sri'jaamyaham ..4.7..
Yadaa yadaa hi dharmasya glaanirhaanirvarnaashramaadilakshanasya praaninaamabhyudayanih'shreyasasaadhanasya bhavati . Bhaarata ! Abhyutthaanamudbhavo'dharmasya tadaatmaanam' sri'jaamyaham' maayayaa ..4.7..
==============================
Kimartham ?
Paritraanaaya saadhoonaam' vinaashaaya cha dushkri'taam .
Dharmasam'sthaapanaarthaaya sambhavaami yuge yuge ..4.8..
Paritraanaaya parirakshanaaya saadhoonaam' sanmaargasthaanaam . Vinaashaaya cha dushkri'taam' paapakaarinaam . Kim' cha dharmasam'sthaapanaarthaaya dharmasya samyaksthaapanam' tadartham' sambhavaami . Yuge yuge pratiyugam ..4.8..
==============================
Janma karma cha me divyamevam' yo vetti tattvatah' .
Tyaktvaa deham' punarjanma naiti maameti so'rjuna ..4.9..
Tajjanma maayaaroopam', karma cha saadhuparitraanaadi, me mama divyamapraakri'tamaishvaramevam' yathoktam' yo vetti tattvatastattvena yathaavattyaktvaa dehamimam' punarjanma punarutpattim' naiti na praapnoti, maametyaagachchhati, sa muchyate he'rjuna ..4.9..
==============================
Naisha mokshamaarga idaaneem' pravri'ttah' . Kim' tarhi ? Poorvamapi
Veetaraagabhayakrodhaa manmayaa maamupaashritaah' .
Bahavo jnyaanatapasaa pootaa madbhaavamaagataah' ..4.10..
Veetaraagabhayakrodhaah' raagashcha bhayam' cha krodhashcha raagabhayakrodhaah', veetaa vigataa raagabhayakrodhaa yebhyaste veetaraagabhayakrodhaah' . Manmayaa brahmavida eeshvaraabhedadarshinah' . Maameva parameshvaramupaashritaah' . Kevalajnyaananisht'haa ityarthah' . Bahavo'neke jnyaanatapasaa jnyaanameva cha paramaatmavishayam' tapah' . Tena jnyaanatapasaa . Pootaah' paraam' shuddhim' gataah' santah' . Madbhaavameeshvarabhaavam' mokshamaagataah' samanupraaptaah' . Itarataponirapekshaa jnyaananisht'haa ityasya lingam' jnyaanatapaseti visheshanam ..4.10..
==============================
Tava tarhi raagadveshau stah' . Yena kebhyashchitevaatmabhaavam' prayachchhasi, na sarvebhyah' . Ityuchyate
Ye yathaa maam' prapadyante taam'stathaiva bhajaamyaham .
Mama vartmaanuvartante manushyaah' paartha sarvashah' ..4.11..
Ye yathaa yena prakaarena yena prayojanena yatphalaarthitayaa maam' prapadyante taam'stathaiva tatphaladaanena bhajaamyanugri'hnaamyahamityetat . Teshaam' moksham' pratyanarthitvaat . Na hyekasya mumukshutvam' phalaarthitvam' cha yugapatsambhavati . Ato ye yatphalaarthinastaam'statphalapradaanena, ye yathoktakaarinastvaphalaarthino mumukshavashcha taan jnyaanapradaanena . Ye jnyaaninah' sannyaasino mumukshavashcha taanmokshapradaanena, tathaartaanaartiharanena ityevam' yathaa prapadyante ye taam'stathaiva bhajaameetyarthah' . Na punaarraagadveshanimittam' mohanimittam' vaa kanchidbhajaami . Sarvathaapi sarvaavasthasya mameshvarasya
Vartma maargamanuvartante manushyaah' . Yatphalaarthitayaa yasmin karmanyadhikri'taa ye prayatante te manushyaa atra uchyante he paartha sarvashah' sarvaprakaaraih' ..4.11..
==============================
Yadi taveshvarasya raagaadidoshaabhaavaatsarvapraanishvanujighri'kshaayaam' tulyaayaam' sarvaphalapradaanasamarthe cha tvayi sati vaasudevah' sarvam' [geetaa 7.19] iti jnyaanenaiva mumukshavah' santah' kasmaattvaameva sarve na pratipadyante ? Iti shri'nu tatra kaaranam
Kaankshantah' karmanaam' siddhim' yajanta iha devataah' .
Kshipram' hi maanushe loke siddhirbhavati karmajaa ..4.12..
Kaankshanto'bheepsantah' karmanaam' siddhim' phalanishpattim' praarthayanto yajanta ihaasmin loke devataa indraadgnyaadyaah' . Atha yo'nyaam' devataamupaaste'nyo'saavanyo'hamasmeeti na sa veda, yathaa pashuh' . Evam' sa devaanaam [bri'hadaaranyakopanishad 1.4.10] iti shruteh' . Teshaam' hi bhinnadevataayaajinaam' phalaakaankshinaam' kshipram' sheeghram' hi yasmaanmaanushe loke . Manushyaloke hi shaastraadhikaarah' . Kshipram' hi maanushe loke iti visheshanaat . Anyeshvapi karmaphalasiddhim' darshayati bhagavaan . Maanushe loke varnaashramaadikarmaadhikaara
Iti visheshah' . Teshaam' cha varnaashramaadhikaarinaam' karminaam' phalasiddhih' kshipram' bhavati karmajaa karmano jaataa ..4.12..
==============================
Maanusha eva loke varnaashramaadikarmaadhikaarah' . Naanyeshu lokeshviti niyamah' kim'nimittah' ? Iti . Athavaa varnaashramaadipravibhaagopetaa manushyaa mama vartmaanuvartante sarvasha [geetaa 4.11] ityuktam' kasmaatpunah' kaaranaanniyamena tavaiva vartmaanuvartante, naanyasya kim ? Uchyate
Chaaturvarnyam' mayaa sri'sht'am' gunakarmavibhaagashah' .
Tasya kartaaramapi maam' viddhyakartaaramavyayam ..4.13..
Chaaturvarnyam' chatvaara eva varnaashchaaturvarnyam' mayeshvarena sri'sht'amutpaaditam' braahmano'sya mukhamaaseet[ri'k8.4.19.2, yajuh' 32.11] ityaadi shruteh' . Gunakarmavibhaagasho gunavibhaagashah' karmavibhaagashashcha . Gunaah' sattvarajastamaam'si . Tatra saattvikasya sattvapradhaanasya braahmanasya shamo damastapah' [geetaa 18.42] ityaadeeni karmaani . Sattvopasarjanarajah'pradhaanasya kshatriyasya shauryatejah'prabhri'teeni karmaani . Tamaupasarjanarajah'pradhaanasya vaishyasya kri'shyaadeeni karmaani . Rajaupasarjanatamah'pradhaanasya shoodrasya shushrooshaiva karma . Ityevam' gunakarmavibhaagashashchaaturgunyam' mayaa sri'sht'amityarthah'
. Tachchedam' chaaturvarnyam' naanyeshu lokeshu . Ato maanushe loke iti visheshanam . Hanta tarhi chaaturvarnyasargaadeh' karmanah' kartri'tvaattatphalena yujyase'to na tvam' nityamukto nityeshvarashcheti . Uchyate yadyapi maayaasam'vyavahaarena tasya karmanah' kartaaramapi santam' maam' paramaarthato viddhyakartaaram', ataevaavyayamasam'saarinam' cha maam' viddhi ..4.13..
==============================
Yeshaam' tu karmanaam' kartaaram' maam' manyase paramaarthatasteshaamakartaivaaham . Yato
Na maam' karmaani limpanti na me karmaphale spri'haa .
Iti maam' yo'bhijaanaati karmabhirna sa badhyate ..4.14..
Na maam' taani karmaani limpanti dehaadyaarambhakatvenaahankaaraabhaavaat . Na cha teshaam' karmanaam' phale me mama spri'haa tri'shnaa . Yeshaam' tu sam'saarinaamaham' kartetyaabhimaanah' karmasu spri'haa tatphaleshu cha taan karmaani limpanteeti yuktam . Tadabhaavaanna maam' karmaani limpanteeti . Evam' yo'nye'pi maamaatmatvenaabhijaanaati naaham' kartaa na me karmaphale spri'heti na karmabhirna badhyate . Tasyaapi na dehaadyaarambhakaani karmaani bhavanteetyarthah' ..4.14..
==============================
Naaham' kartaa, na me karmaphale spri'heti
Evam' jnyaatvaa kri'tam' karma poorvairapi mumukshubhih' .
Kuru karmaiva tasmaattvam' poorvaih' poorvataram' kri'tam ..4.15..
Evam' jnyaatvaa kri'tam' karma poorvairapyatikraantairmumukshubhih' . Kuru tena karmaiva tvam . Na tushneemaasanam' naapi sam'nyaasah' kartavyah' . Tasmaattvatpoorvairapyanusht'hitatvaadyadyanaatmajnyastvam' tadaatmashuddhyartham . Tattvavichchetlokasangrahaartham . Poorve janakaadibhih' poorvataram' kri'tam . Naadhunaatanakri'tam' nivartitam ..4.15..
==============================
Tatra karma chetkartavyam' tvadvachanaadeva karomyaham . Kim' visheshitena ? Poorvaih' poorvataram' kri'tam [geetaa 4.15] iti . Uchyate yasmaanmahadvaishamyam' karmani . Katham ?
Kim' karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitaah' .
Tatte karma pravakshyaami yajjnyaatvaa mokshyase'shubhaat ..4.16..
Kim' karma kim' chaakarmeti kavayo medhaavino'pyatraasmin karmaadivishaye mohitaa moham' gataah' . Ataste tubhyamaham' karmaakarma cha pravakshyaami yajjnyaatvaa viditvaa karmaadi mokshyase'shubhaatsam'saaraat ..4.16..
==============================
Na chaitattvayaa mantavyam', karma naama dehaadichesht'aa lokaprasiddham', akarma naama tadakriyaa tooshneemaasanam . Kim' tatra boddhavyam ? Iti . Kasmaat? Uchyate
Karmano hyapi boddhavyam' boddhavyam' cha vikarmanah' .
Akarmanashcha boddhavyam' gahanaa karmano gatih' ..4.17..
Karmanah' shaastravihitasya hi yasmaadapyasti boddhavyam . Boddhavyam' chaastyeva vikarmanah' pratishiddhasya . Tathaakarmanashcha tooshneembhaavasya boddhavyamasteeti trishvapyadhyaahaarah' kartavyah' . Yasmaadgahanaa vishamaa durjnyaanaa karmana ityupalakshanaartham' karmaadeenaam' karmaakarmavikarmanaam' gatiryaathaatmyam' tattvamityarthah' ..4.17..
==============================
Kim' punastattvam' karmaaderyadboddhavyam' vakshyaameeti pratijnyaatam ? Uchyate
Karmanyakarma yah' pashyedakarmani cha karma yah' .
Sa buddhimaanmanushyeshu sa yuktah' kri'tsnakarmakri't ..4.18..
Karmani . Karma kriyata iti karma vyaapaaramaatram', tasmin karmanyakarma karmaabhaavam' yah' pashyet . Akarmani cha karmaabhaave kartri'tantratvaatpravri'ttinivri'ttyorvastvapraapyaiva hi sarva eva kriyaakaarakaadivyavahaaro'vidyaabhoomaaveva karma yah' pashyetpashyati . Sa buddhimaanmanushyeshu, sa yukto yogee cha kri'tsnakarmakri'tsamastakarmakri'chcha sa iti stooyate karmaakarmanoritaretaradarshee .
Nanu kimidam' viruddhamuchyate karmanyakarma yah' pashyediti . Akarmani cha karma iti . Na hi karmaakarma syaadakarma vaa karma, tatra viruddham' katham' pashyeddrasht'aa ? Na . Akarmaiva paramaarthatah' satkarmavadavabhaasate mood'hadri'sht'erlokasya, tathaa karmaivaakarmavat . Tatra yathaabhootadarshanaarthamaaha bhagavaan karmanyakarma yah' pashyedityaadi . Ato na viruddham' buddhimattvaadyupapatteshcha . Boddhavyamiti cha yathaabhootadarshanamuchyate . Na cha vipareetajnyaanaadashubhaanmokshanam' syaatyajjnyaatvaa mokshyase'shubhaat[geetaa 4.16] iti choktam . Tasmaatkarmaakarmanee viparyayena gri'heete praanibhistadviparyayagrahananivri'ttyartham' bhagavato vachanam' karmanyakarma yah' ityaadi .
Na chaatra karmaadhikaranakarmaasti, kund'e badaraaneeva . Naapyakarmaadhikaranam' karmaasti karmaabhaavatvaadakarmanah' . Ato vipareetagri'heete eva karmaakarmanee laukikaih', yathaa mri'gatri'shnikaayaamudakam' shuktikaayaam' vaa rajatam .
Nanu karma karmaiva sarveshaam' na kvachidvyabhicharati . Tanna nausthasya naavi gachchhantyaam' tat'asthesvagatishu nageshu pratikoolagatidarshanaat . Dooreshu chakshushaasannikri'sht'eshu gachchhatsu gatyabhaavadarshanaat . Evamihaapyakarmanyaham' karomeeti karmadarshanam' karmani chaakarmadarshanam' vipareetadarshanam' yena, tanniraakaranaarthamuchyate karmanyakarma yah' pashyetityaadi .
Tadetaduktaprativachanamapyasakri'datyantavipareetadarshanabhaavitatayaa momuhyamaano lokah' shrutamapyasakri'ttattvam' vismri'tya vismri'tya mithyaaprasangamavataaryaavataarya chodayateeti punah' punaruttaramaaha bhagavaan . Durvijnyeyatvam' chaalakshya vastunah' . Avyakto'yamachintyo'yam' [geetaa 2.25], na jaayate mriyate [geetaa 2.27] ityaadinaatmani karmaabhaavah' shrutismri'tinyaayaprasiddha ukto vakshyamaanashcha . Tasminnaatmani karmaabhaave'karmani karmavipareetadarshanamatyantanirood'ham . Yatah' kim' karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitaah' [geetaa 4.16] dehaadyaashrayam' karmaatmanyadhyaaropya . Aham' kartaa mamaitatkarma, mayaasya karmanah' phalam' bhoktavyamiti cha . Tathaa aham'
Tooshneem' bhavaami, yenaaham' niraayaaso'karmaa sukhee syaamiti kaaryakaranaashrayavyaapaaroparamam' tatkri'tam' chasukhitvamaatmanyadhyaaropya na karomi kinchittooshneem' sukhamaasamityabhimanyate lokah' . Tatredam' lokasya vipareetadarshanaapanayanaayaaha bhagavaan karmanyakarma yah' pashyedityaadi .
Atra cha karma karmaiva satkaaryakaranaashrayam' karmarahito'vikriya aatmani sarvairadhyastam . Yatah' pand'ito'pyaham' karomeeti manyate . Atha aatmasamavetatayaa sarvalokaprasiddhe karmani nadeekulastheshviva gatih' pratilaumyena . Ato'karma karmaabhaavam' yathaabhootam' gatyabhaavamiva vri'ksheshu yah' pashyet . Akarmani cha kaaryakaranavyaapaaroparame karmavadaatmanyadhyaaropite tooshneemakurvan sukhamaase ityahankaaraabhisandhihetutvaattasminnakarmani cha karma yah' pashyet . Ya evam' karmaakarmavibhaagajnyah' sa buddhimaan pand'ito manushyeshu . Sa yukto yogee kri'tsnakarmakri'chcha . So'shubhaanmokshitah' kri'takri'tyo bhavateetyarthah' .
Ayam' shloko'nyathaa vyaakhyaatah' kaishchit . Katham ? Nityaanaam' kila karmanaameeshvaraarthe'nusht'heeyamaanaanaam' tatphalaabhaavaadakarmaani taanyuchyante gaunyaa vri'ttyaa . Teshaam' chaakaranamakarma . Tachcha pratyavaayaphalatvaatkarmochyate gaunyaiva vri'ttyaa . Tatra nitye karmanyakarma yah' pashyetphalaabhaavaat . Yathaa dhenurapi gauragauruchyate ksheeraakhyam' phalam' na prayachchhateeti tadvat . Tathaa nityaakarane tvakarmani karmah' aashyennarakaadipratyavaayaphalam' prayachchhateeti . Naitadyuktam' vyaakhyaanam . Evanjnyaanaadashubhaanmokshaanupapatteh' . Yajjnyaatvaa mokshyase'shubhaat[geetaa 4.16] iti bhagavatoktam' vachanam' bodhyeta . Katham ? Nityaanaam
Anusht'haanaadashubhaatsyaannaama mokshanam . Na tu teshaam' phalaabhaavajnyaanaat . Na hi nityaanaam' phalaabhaavajnyaanamashubhamuktiphalatvena choditam' nityakarmajnyaanam' vaa . Na cha bhagavativehoktam .
Etenaakarmani karmadarshanam' pratyuktam . Na hyakarmani karmeti darshanam' kartavyatayeha chodyate, nityasya tu kartavyataamaatram . Na chaakaranaannityasya pratyavaayo bhavateeti vijnyaanaatkinchitphalam' syaat . Naapi nityaakaranam' jnyeyatvena choditam . Naapi karmaakarmeti mithaadarshanaadashubhaanmokshanam . Buddhimattvam', yuktataa, kri'tsnakarmakri'ttvaadi cha phalamupapadyate stutirvaa . Mithyaajnyaanameva hi saakshaadashubharoopam' kuto'nyasmaadashubhaanmokshanam ? Na hi tamastamaso nivartakam' bhavati .
Nanu karmani yadakarmadarshanamakarmani vaa karmadarshanam', na tanmithyaajnyaanam . Kim' tarhi gaunam' phalabhaavaabhaavanimittam ? Na, karmaakarmavijnyaanaadapi gaunaatphalasyaashravanaat . Naapi shrutahaanyashrutaparikalpanayaa kashchidvishesho labhyate . Svashabdenaapi shakyam' vaktum' nityakarmanaam' phalam' naastyakaranaachcha teshaam' narakapaatah' syaaditi . Tatra vyaajena paravyaamoharoopena karmanyakarma yah' pashyedityaadinaa kim ? Tatraiva vyaachakshaanena bhagavatoktam' vaakyam' lokavyaamohaarthamiti vyaktam' kalpitam' syaat . Na chaitachchhadmaroopena vaakyena rakshaneeyam' vastu, naapi shabdaantarena punah' punaruchyamaanam'
Subodham' syaadityevam' vaktum' yuktam . Karmanyevaadhikaaraste [geetaa 2.47] ityatra hi sphut'atara ukto'rtho na punarvaktavyo bhavati . Sarvatra cha prashastam' boddhavyam' cha kartavyameva, na nishprayojanam' boddhavyamityuchyate .
Na cha mithyaajnyaanam' boddhavyam' bhavati tatpratyupasthaapitam' vaa vastvaabhaasam . Naapi nityaanaamakaranaadabhaavaatprayavaayabhaavotpattih' . Naasato vidyate bhaavo [geetaa 2.16] iti vachanaat . Tatkathamasatah' sajjaayate [Chaaoo 6.2.2] iti cha darshitam . Asatah' sajjanmapratishedhaadasatah' sadutpattim' bruvataa'sadeva sadbhavet . Sachchaasadbhavedityuktam' syaat . Tachchaayuktam', sarvapramaanavirodhaat . Na cha nishphalam' vidadhyaatkarma shaastram' duh'khasvaroopatvaat . Duh'khasya cha buddhipoorvakatayaa kaaryatvaanupapatteh' . Tadakarane cha narakapaataabhyupagame'narthaayaiva . Ubhayathaapi karane'karane cha shaastram' nishphalam' kalpitam'
Syaat . Svaabhyupagamavirodhashcha nityam' nishphalam' karmetyabhyupagamya mokshaphalaayeti bruvatah' . Tasmaadyathaashruta evaarthah' karmanyakarma ya ityaadeh' . Tathaa cha vyaakhyaato'smaabhih' shlokah' ..4.18..
==============================
Tadetatkarmanyakarmaadidarshanam' stooyate
Yasya sarve samaarambhaah' kaamasankalpavarjitaah' .
Jnyaanaagnidagdhakarmaanam' tamaahuh' pand'itam' budhaah' ..4.19..
Yasya yathoktadarshinah' sarve yaavantah' samaarambhaah' karmaani samaarabhyanta iti samaarambhaah' . Kaamasankalpavarjitaah' kaamaistatkaaranaishcha sankalpavarjitaa mudhaiva chesht'aamaatraa anusht'heeyante . Pravri'ttena chellokasangrahaartham', nivri'ttena chejjeevanamaatraartham', tam' jnyaanaagnidagdhakarmaanam' karmaadaavakarmaadidarshanam' jnyaanam', tadevaagnistena jnyaanaagninaa dagdhaani shubhaashubhalakshanaani karmaani yasya . Tamaahuh' paramaarthatah' pand'itam' budhaah' brahmavidah' ..4.19..
==============================
Yastu karmaadaavakarmaadidarshee so'karmaadidarshanaadeva nishkarmaa sannyaasee jeevanamaatraarthachesht'ah' san karmani na pravartate, yadyapi praagvivekatah' pravri'ttah' . Yastu praarabdhakarmaa sannuttarakaalamutpannaatmasamyagdarshanah' syaat, sa sarvakarmani prayojanamapashyan sasaadhanam' karma pariyajatyeva . Sa kutashchinnimittaatkarmaparityaagaasambhave sati karmani tatphale cha sangarahitatayaa svaprayojanaabhaavaallokasangrahaartham' poorvavatkarmani pravri'tto'pi naiva kinchitkaroti jnyaanaagnidagdhakarmatvaattadeeyam' karmaakarmaiva sampadyata ityetamartham' darshayishyannaaha
Tyaktvaa karmaphalaasangam' nityatri'pto niraashrayah' .
Karmanyabhipravri'tto'pi naiva kinchitkaroti sah' ..4.20..
Tyaktvaa karmasvabhimaanam' phalaasangam' cha yathoktena jnyaanena nityatri'pto niraakaanksho vishayeshvityarthah' . Niraashraya aashrayarahitah' . Aashrayo naama yadaashritya purushaartham' sisaadhayishati . Dri'sht'aadri'sht'aphalasaadhanaashrayarahita ityarthah' . Vidushaa kriyamaanam' karma paramaarthato'karmaiva . Tasya nishkriyaatmadarshanasampannatvaat . Tenaivambhootena svaprayojanaabhaavaatsasaadhanam' karma parityaktavyameveti praapte, tato nirgamaasambhavaallokasangrahachikeershayaa shisht'avigarhanaaparijiheershayaa vaa poorvavatkarmanyabhipravri'tto'pi nishkryaatmadarshanasampannatvaannaiva kinchitkaroti sah'
..4.20..
==============================
Yah' punah' poorvoktavipareetah' praageva karmaambhaadbrahmani sarvaantare pratyagaatmani nishkriye sanjaataatmadarshanah', sa dri'sht'aadri'sht'esht'avishayaasheervivarjitatayaa dri'sht'aadri'sht'aarthe karmani prayojanamapyashyan sasaadhanam' karma sam'nyasya shareerayaatraamaatrachesht'o yatirjnyaananisht'ho muchyata iti . Etadartham' darshayitumaaha
Niraasheeryatachittaatmaa tyaktasarvaparigrahah' .
Shaareeram' kevalam' karma kurvannaapnoti kilbisham ..4.21..
Niraasheernirgataa aashisho yasmaatsa niraasheeh' . Yatachittaatmaa chittamantah'karanam . Aatmaa baahyah' kaaryakaranasanghaatah' . Taavubhaavapi yatau sam'yatau yasya sa yatachittaatmaa . Tyaktasarvaparigrahah' tyaktah' sarvah' parigraho yena sa tyaktasarvaparigrahah' . Shaareeram' shareerasthitimaatraprayojanam' kevalam' tatraapi abhimaanavarjitam' karma kurvan . Naapnoti na praapnoti kilbishamanisht'aroopam' paapam' dharmam' cha . Dharmo'pi mumukshoranisht'aroopam' kilbishameva . Bandhaapaadakatvaat . Tasmaattaabhyaam' mukto bhavati, sam'saaraanmukto bhavateetyarthah'
.
Kim' cha shaareeram' kevalam' karmetyatra kim' shareeranirvartyam' shaareeram' karmaabhipretam ? Aaho svichchhareerasthitimaatraprayojanam' shaareeram' karma ? Iti . Kim' chaato yadi shareeranirvartyam' shaareeram' karma yadi vaa shareerasthitimaatraprayojanam' shareeram ? Iti . Uchyate yadaa shareeranirvartyam' karma shaareeramabhipretam' syaattadaa dri'sht'aadri'sht'aprayojanam' karma pratishiddhamapi shareerena kurvannaapnoti kilbishamiti bruvato viruddhaabhidhaanam' prasajyeta . Shaastreeyam' cha karma dri'sht'aadri'sht'aprayojanam' shareerena kurvannaapnoti kilbishamityapi bruvato
'Praaptapratishedhaprasangah' . Shaareeram' karma kurvaniti visheshanaatkevalashabdaprayogaachcha vaangmanasanirvartyam' karma vidhipratishedhavishayam' dharmaadharmashabdavaachyam' kurvan praapnoti kilbishamityuktam' syaat .
Tatraapi vaangmanasaabhyaam' vihitaanusht'haanapakshe kilbishapraaptivachanam' viruddhamaapadyeta . Pratishiddhasevipakshe'pi bhootaarthaanuvaadamaatramanarthakam' syaat . Yadaa tu shareerasthitimaatraprayojanam' shaareeram' karmaabhipretam' bhavet, tadaa dri'sht'aadri'sht'aprayojanam' karma vidhipratishedhagamyam' shareeravaangmanasanirvartyamanyadakruvam'staireva shareeraadibhih' shareerasthitimaatraprayojanam' kevalashabdaprayogaataham' karomi ityabhimaanavarjitah' shareeraadichesht'aamaatram' lokadri'sht'yaa kurvannaapnoti kilbisham . Evambhootasya paapashabdavaachyakilbishapraaptyasambhavaat
Kilbisham' sam'saaram' naapnoti . Jnyaanaagnidagdhasarvakarmatvaadapratibandhena muchyate eveti poorvoktasamyagdarshanaphalaanuvaada evaishah' . Evam' shareeram' kevalam' karma ityasyaarthasya parigrahe niravadyam' bhavati ..4.21..
==============================
Tyaktasarvaparigrahasya yaterannaadeh' shareerasthitihetorh' parigrahasyaabhaavaadyaachanaadinaa shareerasthitau kartavyataayaam' praaptaayaamayaachitamasankptamupapannam' yadri'chchhayaa [mA.Bhaa. 14.46.19 Baudhayanadharmasootra 21.8.12] ityaadinaa vachanenaanujnyaatam' yateh' shareerasthitihetorannaadeh' praaptidvaaramaavishkurvannaaha
Yadri'chchhaalaabhasantusht'o dvandvaateeto vimatsarah' .
Samah' siddhaavasiddhau cha kri'tvaapi na nibadhyate ..4.22..
Yadri'chchhaalaabhasantusht'ah' praarthitopanato laabho yadri'chchhaalaabhah', tena santusht'ah' sanjaataalampratyayah' . Dvandvaateeto dvandvaih' sheetoshnaadibhirhanyamaano'pyavishannachitto dvandvaateeta uchyate . Vimatsaro vigatamatsaro nirvairabuddhih' . Samastulyo yadri'chchhaalaabhasya siddhaavasiddhau cha, ya evambhooto yatirannaadeh' shareerasthitihetorlaabhaalaabhayoh' samo harshavishaadavarjitah', karmaadaavakarmaadidarshee, yathaabhootaatmadarshananisht'hah' san shareerasthitimaatraprayojane bhikshaat'anaadikarmani shareeraadinirvartye naiva kinchitkaromeeti [geetaa 5.8] gunaa guneshu vartanta [geetaa 3.28] ityevam'
Sadaa samparichakshaana aatmanah' kartri'tvaabhaavam' pashyanneva kinchidbhikshaat'anaadikam' karma karoti . Lokavyavahaarasaamaanyadarshanena tu laukikairaaropitakartri'tve bhikshaat'anaadau karmani kartaa bhavati . Svaanubhavena tu shaastrapramaanaadijanitenaakartraiva . Sa evam' paraadhyaaropitakartri'tvam' shareerasthitimaatraprayojanam' bhikshaat'anaadikam' karma kri'tvaapi na nibadhyate, bandhahetoh' karmanah' sahetukasya jnyaanaagninaa dagdhatvaadityuktaanuvaada evaishah' ..4.22..
==============================
Tyaktvaa karmaphalaasangam' [geetaa 4.20] ityanena shlokena yah' praarabdhakarmaa san yadaa nishkriyabrahmaatmadarshanasampannah' syaattadaa tasyaatmanah' kartri'karmaprayojanaabhaavadarshinah' karmaparityaage praapte kutashchinnimittaattadasambhave sati poorvavattasmin karmanyabhipravri'ttasyaapi naiva kinchitkaroti sa [geetaa 4.20] itikarmaabhaavah' pradarshitah' . Yasyaivam' karmaabhaavo darshitastasyaiva
Gatasangasya muktasya jnyaanaavasthitachetasah' .
Yajnyaayaacharatah' karma samagram' pravileeyate ..4.23..
Gatasangasya sarvato nivri'ttaasaktermuktasya nivri'ttadharmaadharmaadibandhanasya, jnyaanaavasthitachetaso jnyaana evaavasthitam' cheto yasya so'yam' jnyaanaavasthitachetaah' . Tasya yajnyaaya yajnyanirvri'ttyarthamaacharato nirvartayatah' karma samagram' sahaagrena phalena vartata iti samagram' karma tatsamagram' pravileeyate vinashyateetyarthah' ..4.23..
==============================
Kasmaatpunah' kaaranaatkriyamaanam' karma svakaaryaarambhamakurvatsamagram' pravileeyata ityuchyate ? Yatah'
Brahmaarpanam' brahma havirbrahmaagnau brahmanaa hutam .
Brahmaiva tena gantavyam' brahmakarmasamaadhinaa ..4.24..
Brahmaarpanam' yena karanena brahmavidhaviragnaavarpayati . Tadbrahmaiveti pashyati tasyaatmavyatirekenaabhaavam' pashyati . Yathaa shuktikaayaam' rajataabhaavam' pashyati taduchyate brahmaivaarpanamiti . Yathaa yadrajatam' tachchhuktikaiveti . Brahma arpanamityasamaste pade yadarpanabuddhyaa gri'hyate loke tadasya brahmavido brahmaivetyarthah' .
Brahma havistathaa yaddhavirbuddhyaa gri'hyamaanam' tadbrahmaivaasay . Tathaa brahmaagnau iti samastam' padam . Agnirapi brahmaiva . Yatra hooyate brahmanaa kartraa brahmaiva kartetyarthah' . Yattena hutam' havanakriyaa tadbrahmaiva . Yattena gantavyam' phalam' tadapi brahmaiva . Brahmakarmasamaadhinaa brahmaiva karma brahmakarma tasmin samaadhiryasya sa brahmakarmasamaadhistena brahmakarmasamaadhinaa brahmaiva gantavyam .
Evam' lokasangraham' chikeershunaapi kriyamaanam' karam, paramaarthato'karma brahmabuddhyupamri'ditvaat . Evam' sati nivri'ttakarmano'pi sarvakarmasannyaasinah' samyagdarshanastutyartham' yajnyatvasampaadanam' jnyaanasya sutaraamupapadyate . Yadarpanaadyadhiyajnye prasiddham' tadasyaadhyaatmam' brahmaiva paramaarthadarshina iti . Anyathaa sarvasya brahmatve'rpanaadeenaameva visheshato brahmatvaabhidhaanamanarthakam' syaat . Tasmaadbrahmaivedam' sarvamityabhijaanato vidushah' sarvakarmaabhaavah' .
Kaarakabuddhyabhaavaachcha . Nahi kaarakabuddhirahitam' yajnyaakhyam' karma dri'sht'am . Sarvamevaagnihotraadikam' karma shabdasamarpitadevataavisheshasampradaanaadikaarakabuddhimatkartrabhimaanaphalaabhisandhimachcha dri'sht'am . Nopamri'ditakriyaakaarakaphalabhedabuddhimatkartri'tvaabhimaanaphalaabhisandhirahitam' vaa . Idam' tu brahmabuddhyupamri'ditaarpanaadikaarakakriyaaphalabhedabuddhi karmaato'karmaiva tat .
Tathaa cha darshitam' karmanyakarma yah' pashyet[geetaa 4.18], karmanyabhipravri'tto'pi naiva kinchitkaroti sah' [geetaa 4.20], gunaa guneshu vartante [geetaa 3.28], naiva kinchitkaromeeti yukto manyeta tattvavit[geetaa 5.8] ityaadibhih' . Tathaa cha darshayam'statra tatra kriyaakaarakaphalabhedabuddhyupamardam' karoti . Dri'sht'aa cha kaamyaagnihotraadau kaamopamardena kaamyaagnihotraadihaanih' . Tathaa matipoorvakaamatipoorvakaadeenaam' karmanaam' kaaryavisheshasyaarambhakatvam' dri'sht'am . Tathehaapi brahmabuddhyupamri'ditaarpanaadikaarakakriyaaphalabhedabuddherbaahyachesht'aamaatrena karmaapi vidusho'karma sampadyate . Ata uktam' samagram' pravileeyate
[geetaa 4.23] iti .
Atra kechidaahuh' yadbrahma tadarpanaadeeni . Brahmaiva kilaarpanaadinaa panchavidhena kaarakaatmanaa vyavasthitam' sattadeva karma karoti . Tatra naarpanaadibuddhirnivartyate . Kintvarpanaadishu brahmabuddhiraadheeyate . Yathaa pratimaadau vishnvaadibuddhih', yathaa vaa naamaadau brahmabuddhiriti . Satyamevamapi syaadyadi jnyaanayajnyastutyartham' prakaranam' na syaat . Atra tu samyagdarshanam' jnyaanayajnyashabditamanekaan yajnyashabditaan kriyaavisheshaanupanyasya shreyaan dravyamayaadyajnyaajjnyaanayajnyah' parantapa [geetaa 4.33] iti jnyaanam' stauti . Atra cha samarthamidam' vachanam' brahmaarpanamityaadi jnyaanasya yajnyatvasampaadane, anyathaa sarvasya brahmatve'rpanaadeenaameva visheshato brahmatvaabhidhaanamanarthakam'
Syaat . Ye tvarpanaadishu pratimaayaam' vishnudri'sht'ivadbrahmadri'sht'ih' kshipyate . Naamaadishviva cheti bruvate, na teshaam' brahmavidyokteha vivakshitaa syaat . Arpanaadivishayatvaajjnyaanasya . Na cha dri'sht'isampaadanajnyaanena mokshaphalam' praapyate . Brahmaiva tena gantavyamiti chochyate .
Viruddham' cha samyagdarshanamantarena mokshaphalam' praapyata iti . Prakri'tivirodhashcha . Samyagdarshanam' cha prakri'tam' karmanyakarma yah' pashyet[geetaa 4.18] ityatraante cha samyagdarshanam' tasyaivopasam'haaraat . Shreyaan dravyamayaadyajnyaajjnyaanayajnyah' parantapa [geetaa 4.33] jnyaanam' labdhvaa paraam' shaantim' [geetaa 4.39] ityaadinaa samyagdarshanastutimeva kurvannupaksheeno'dhyaayah' . Tatraakasmaadarpanaadau brahmadri'sht'iraprakarane pratimaayaamiva vishnudri'sht'iruchyata ityanupapannam . Tasmaadyathaavyaakhyaataartha evaayam' shlokah' ..4.24..
==============================
Tatraadhunaa samyagdarshanasya yajnyatvam' sampaadya tatstutyarthamanye'pi yajnyaa upakshipyante
Daivamevaapare yajnyam' yoginah' paryupaasate .
Brahmaagnaavapare yajnyam' yajnyenaivopajuhvati ..4.25..
Daivameva devaa ijyante yena yajnyenaasau daivo yajnyastamevaapare yajnyam' yoginah' karminah' paryupaasate, kurvanteetyarthah' . Brahmaagnau satyam' jnyaanamanantam' brahma [t'aittoo 2.1] vijnyaanamaanandam' brahma [bri'hadaaranyakopanishad 3.9.28], yatsaakshaadaparokshaadbrahma ya aatmaa sarvaantarah' [bri'hadaaranyakopanishad 3.4.1], ityaadi vachanoktamashanaayaapipaasaadisarvasam'saaradharmavarjitam' neti neti [bri'hadaaranyakopanishad 4.4.22] iti nirastaasheshavishesham' brahmashabdenochyate . Brahma cha tadagnishcha sa homaadhikaranatvavivakshayaa brahmaagnistasmin brahmaagnaavapare'nye brahmavido yajnyam' yajnyashabdavaachya aatmaa aatmanaamasu yajnyashabdasya paat'haat[nirukti 14.11] tamaatmaanam' yajnyam' paramaarthatah'
Parameva brahma santam' buddhyaadyupaadhisam'yuktamadhyastasarvopaadhidharmakamaahutiroopam' yajninaivaatmanaivoktalakshanopajuhvati prakshipanti, sopaadhikasyaatmano nirupaadhikena parabrahmasvaroopenaiva yaddarshanam', sa tasmin homastam' kurvanti, brahmaatmaikatvadarshananisht'haah' sannyaasina ityarthah' . So'yam' samyagdarshanalakshano yajnyo daivayajnyaadishu yajnyeshoopakshipyante brahmaarpanamityaadshlokaih' prastutah' shreyaan dravyamayaadyajnyaajjnyaanayajnyah' parantapa [geetaa 4.33] ityaadinaa stutyartham ..4.25..
==============================
Shrotraadeeneendriyaanyanye sam'yamaagnishu juhvati .
Shabdaadeen vishayaananya indriyaagnishu juhvati ..4.26..
Shrotraadeeneendriyaanyanye yoginah' sam'yamaagnishu prateendriyam' sam'yamo bhidyata iti bahuvachanam . Sam'yamaa evaagnayasteshu juhvati . Indriyasam'yamameva kurvanteetyarthah' . Shabdaadeen vishayaananya indriyaagnishu juhvati, indriyaanyevaagnayasteshvindriyaagnishu juhvati shrotraadibhiraviruddhavishayagrahanam' homam' manyante ..4.26..
==============================
Kim' cha
Sarvaaneendriyakarmaani praanakarmaani chaapare .
Aatmasam'yamayogaagnau juhvati jnyaanadeepite ..4.27..
Sarvaaneendriyakarmaani indriyaanaam' karmaaneendriyakarmaani . Tathaa praanakarmaani praano vaayuraadhyaatmikastatkarmaanyaakunchanaprasaaranaadeeni taani chaapara aatmasam'yamayogaagnau, aatmani sam'yama aatmasam'yamah' . Sa eva yogaagnistasminnaatmasam'yamayogaagnau juhvati prakshipanti . Jnyaanadeepite sneheneva pradeepite vivekavijnyaanenojjvalabhaavamaapaadite pravilaapayanteetyarthah' ..4.27..
==============================
Dravyayajnyaastapoyajnyaa yogayajnyaastathaapare .
Svaadhyaayajnyaanayajnyaashcha yatayah' sam'shitavrataah' ..4.28..
Dravyayajnyaasteertheshu dravyaviniyogam' yajnyabuddhyaa kurvanti ye te dravyayajnyaah' . Tapoyajnyaastapo yajnyo yeshaam' tapasvinaam' te tapoyajnyaah' . Yogayajnyaah' praanaayaamapratyaahaaraadilakshano yogo yajnyo yeshaam' te yogayajnyaah' . Tathaapare svaadhyaayajnyaanayajnyaashcha svaadhyaayo yathaavidhi ri'gaadyabhyaaso yajnyo yeshaam' te svaadhyaayayajnyaah' . Jnyaanayajnyaa jnyaanam' shaastraarthaparijnyaanam' yajnyo yeshaam' te jnyaanayajnyaah' . Svaadhyaayayajnyaa jnyaanayajnyaashcha yatayo yatanasheelaah' . Sham'sitavrataah' samyakshitaani tanookri'taani teekshneekri'taani vrataani yeshaam' te
Sam'shitavrataah' ..4.28..
==============================
Kim' cha
Apaane juhvati praanam' praane'paanam' tathaapare .
Praanaapaanagatee ruddhvaa praanaayaamaparaayanaah' ..4.29..
Apaane'paanavri'ttau juhvati pratikshipanti praanam' praanavri'ttim', poorakaakhyam' praanaayaamam' kurvanteetyarthah' . Praane'paanam' tathaapare juhvati . Rechakaakhyam' cha praanaayaamam' kurvanteetyetat . Praanaapaanagatee mukhyanaasikaabhyaam' vaayornirgamanam' praanasya gatistadviparyayenaadhogamanamapaanasya gatis, te praanaapaanagatee . Ete ruddhvaa nirudhya praanaayaamaparaayanaah' praanaayaamatatparaah' kumbhakaakhyam' praanaayaamam' kurvanteetyarthah' ..4.29..
==============================
Kim' cha
Apare niyataahaaraah' praanaan praaneshu juhvati .
Sarve'pyete yajnyavido yajnyakshapitakalmashaah' ..4.30..
Apare niyataahaaraa niyatah' parimita aahaaro yeshaam' te niyataahaaraah' santah', praanaan vaayubhedaan praaneshveva juhvati . Yasya yasya vaayorjayah' kriyata itaraan vaayubhedaan tasmin tasmin juhvati, te tatra pravisht'aa iva bhavanti . Sarve'pyete yajnyavido yajnyakshapitakalmashaa yajnyairyathoktaih' kshapito naashitah' kalmasho yeshaam' te yajnyakshapitakalmashaah' ..4.30..
==============================
Evam' yathoktaan yajnyaannirvatrya
Yajnyashisht'aamri'tabhujo yaanti brahma sanaatanam .
Naayam' loko'styayajnyasya kuto'nyah' kurusattama ..4.31..
Yajnyashisht'aamri'tabhujo yajnyaanaam' shisht'am' yajnyashisht'am' yajnyashisht'am' cha tadamri'tam' cha yajnyashisht'aamri'tam' tadbhunjata iti yajnyashisht'aamri'tabhujah' . Yathoktaan yajnyaan kri'tvaa tachchhisht'ena kaalena yathaavidhichoditamannamamri'taakhyam' bhunjate iti yajnyashisht'aamri'tabhujo yaanti gachchhanti brahma sanaatanam' chirantanam' mumukshavashchet . Kaalaatikramaapekshayeti saamarthyaadgamyate . Naayam' lokah' sarvapraanisaadhaarano'pyasti yathoktaanaam' yajnyaanaameko'pi yajnyo yasya naasti so'yajnyastasya . Kuto'nyo vishisht'asaadhanasaadhyah' kurusattama ..4.31..
==============================
Evam' bahuvidhaa yajnyaa vitataa brahmano mukhe .
Karmajaan viddhi taan sarvaanevam' jnyaatvaa vimokshyase ..4.32..
Evam' yathoktaa bahuvidhaa bahuprakaaraa yajnyaa vitataa visteernaa brahmano vedasya mukhe dvaare vedadvaarena avagamyamaanaa brahmano mukhe vitataa uchyante . Tadyathaa vaachi hi praanam' juhumah' ityaadayah' . Karmajaan kaayikavaachikamaanasakarmodbhavaan viddhi taan sarvaananaatmajaan, nirvyaapaaro hyaatmaa . Ata evam' jnyaatvaa vimokshyase'shubhaat . Na madvyaapaaraa ime, nirvyaapaaro'hamudaaseena ityevam' jnyaatvaasmaatsamyagdarshanaanmokshyase sam'saarabandhanaadityarthah' ..4.32..
==============================
Brahmaarpanam [geetaa 4.24] ityaadi lokena samyagdarshanasya yajnyatvam' sampaaditam . Yajnyaashchaaneka upadisht'aah' . Taih' siddhapurushaarthaprayojanairjnyaanam' stooyate . Katham ?
Shreyaan dravyamayaadyajnyaajjnyaanayajnyah' parantapa .
Sarvam' karmaakhilam' paartha jnyaane parisamaapyate ..4.33..
Shreyaan dravyamayaatdravyasaadhanasaadhyaadyajnyaajjnyaanayajnyo he parantapa . Dravyamayo hi yajnyah' phalasyaarambhakah', jnyaanayajnyo na phalaarambhakah', atah' shreyaan prashasyatarah' . Katham ? Yatah' sarvam' karma samastamakhilamapratibaddham' paartha jnyaane mokshasaadhane sarvatah' samplutodakasthaaneeye parisamaapyate antarbhavateetyarthah' . Yathaa kri'taaya vijitaayaadhareyaah' sam'yantyevamenam' sarvam' tadabhisameti yatkinchitprajaah' saadhu kurvanti yastadveda yatsa veda [Chaaoo 4.1.4] iti shruteh' ..4.33..
==============================
Tadetadvishisht'aam' jnyaanam' tarhi kena praapyata ityuchyate
Tadviddhi pranipaatena pariprashnena sevayaa .
Upadekshyanti te jnyaanam' jnyaaninastattvadarshinah' ..4.34..
Tatviddhi vijaaneehi yena vidhinaa praapyate iti . Aachaaryaanabhigamya, pranipaatena prakarshena neechaih' patanam' pranipaato deerghanamaskaarastena . Katham' bandhah' ? Katham' mokshah' ? Kaa vidyaa ? Kaa chaavidyaa ? Iti pariprashnena, sevayaa gurushushrooshayaa evamaadinaa . Prashrayenaavarjitaa aachaaryaa upadekshyanti kathayishyanti te jnyaanam' yathoktavisheshanam' jnyaaninah' . Jnyaanavanto'pi kechidyathaavattattvadarshanasheelaah', apare na . Ato vishinasht'i tattvadarshina iti . Ye samyagdarshinastairupadisht'am' jnyaanam' kaaryakshamam' bhavati . Netaraditi bhagavato matam ..4.34..
==============================
Tathaa cha sateedamapi samartham' vachanam
Yajjnyaatvaa na punarmohamevam' yaasyasi paand'ava .
Yena bhootaanyasheshena drakshyasyaatmanyatho mayi ..4.35..
Yajjnyaatvaa yajjnyaanam' tairupadisht'amadhigamya praapya punarbhooyo mohamevam' yathedaaneem' moham' gato'si punarevam' na yaasyasi he paand'aava . Kim' cha yena jnyaanena bhootaanyasheshena brahmaadeeni stambaparyantaani drakshyasi saakshaadaatmani pratyagaatmani matsam'sthaaneemaani bhootaaneetyatho api mayi vaasudeve parameshvare chemaaneeti . Kshetrajnyeshvaraikatvam' sarvopanishatprasiddham' drakshyaseetyarthah' ..4.35..
==============================
Kim' chaitasya jnyaanasya maahaatmyam
Api chedasi paapebhyah' sarvebhyah' paapakri'ttamah' .
Sarvam' jnyaanaplavenaiva vri'jinam' santarishyasi ..4.36..
Api chedasi paapebhyah' paapakri'dbhyah' sarvebhyo'tishayena paapakri'tpaapakri'ttamah' sarvam' jnyaanaplavenaiva jnyaanameva plavam' kri'tvaa vri'jinam' vri'jinaarnavam' paapasamudram' santarishyasi . Dharmo'peeha mumukshoh' paapamuchyate ..4.36..
==============================
Jnyaanam' katham' naashayati paapam ? Iti sadri'sht'aantamuchyate
Yathaidhaam'si samiddho'gnirbhasmasaatkurute'rjuna .
Jnyaanaagnih' sarvakarmaani bhasmasaatkurute tathaa ..4.37..
Yathaidhaam'si kaasht'haani samiddhah' samyagiddho deepto'gnirbhasmasaatbhasmeebhaavam' kurute he arjuna, jnyaanameva agnirjnyaanaagnih' sarvakarmaani bhasmasaatkurute tathaa nirbeejeekaroteetyarthah' . Na hi saakshaadeva jnyaanaagnih' karmaaneendhanavatbhasmeekartum' shaknoti . Tasmaatsamyagdarshanam' sarvakarmanaam' nirbeejatve kaaranamityabhipraayah' . Saamarthyaadyena karmanaa areeramaarabdham' tatpravri'ttaphalatvaadupabhogenaiva ksheeyate . Tasya taavadeva chiram' yaavanna vimokshye'tha sampatsye [Chaaoo 6.14.1] ato yaanyapravri'ttaphalaani jnyaanotpatteh' praakkri'taani jnyaanasahabhaaveeni chaateetaanekajanmakri'taani cha taanyeva sarvaani bhasmasaatkurute ..4.37..
==============================
Yatah' evamatah'
Na hi jnyaanena sadri'sham' pavitramiha vidyate .
Tatsvayam' yogasam'siddhah' kaalenaatmani vindati ..4.38..
Na hi jnyaanena sadri'sham' tulyam' pavitram' paavanam' shuddhikaramiha vidyate . Tajjnyaanam' svayameva yogasam'siddho yogena karmayogena samaadhiyogena cha sam'siddhah' sam'skri'to yogyataamaapannah' sanmumukshuh' kaalena mahataa aatmani vindati labhate ityarthah' ..4.38..
==============================
Yenaikaantena jnyaanapraaptirbhavati sa upaaya upadishyate
Shraddhaavaam'llabhate jnyaanam' tatparah' sam'yatendriyah' .
Jnyaanam' labdhvaa paraam' shaantimachirenaadhigachchhati ..4.39..
Shraddhaavaan shraddhaalurlabhate jnyaanam . Shraddhaalutve'pi bhavati kashchinmandaprasthaanah', ata aaha tatparah' . Guroopaasadanaadaavabhiyukto jnyaanalabdhyupaaye shraddhaavaan . Tatparo'pyajitendriyah' syaatityata aaha sam'yatendriyah' . Sam'yataani vishayebhyo nivartitaani yasyendriyaani sa sam'yatendriyah' . Ya evambhootah' shraddhaavaan tatparah' sam'yatendriyashcha so'vashyam' jnyaanam' labhate . Pranipaataadistu baahyo'naikaantiko'pi bhavati, maayaavitvaadisambhavaat . Na tu tatshraddhaavattvaadau ityekaantato jnyaanalabdhyupaayah' . Kim' punarjnyaanalaabhaatsyaadityuchyate jnyaanam' labdhvaa param' mokshaakhyaam' shaantim
Uparatimachirena kshipramevaadhigachchhati . Samyagdarshanaatkshiprameva moksho bhavateeti sarvashaastranyaayaprasiddhah' sunishchito'rthah' ..4.39..
==============================
Atra sam'shayo na kartavyah', paapisht'ho hi sam'shayah' . Kathamityuchyate
Ajnyashchaashraddadhaanashcha sam'shayaatmaa vinashyati .
Naayam' loko'sti na paro na sukham' sam'shayaatmanah' ..4.40..
Ajnyashchaanaatmajnyashchaashraddadhaanashcha guruvaakyashaastreshvavishvaasavaam'shcha sam'shayaatmaa cha sam'shayachittashcha vinashyati . Ajnyaashraddadhaanau yadyapi vinashyatah', na tathaa yathaa sam'shayaatmaa . Sam'shayaatmaa tu paapisht'hah' sarveshaam . Katham ? Naayam' saadhaarano'pi loko'sti . Tathaa na paro lokah' . Na sukham, tatraapi sam'shayotpatteh' sam'shayaatmanah' sam'shayachittasya . Tasmaatsam'shayo na kartavyah' ..4.40..
==============================
Kasmaat?
Yogasam'nyastakarmaanam' jnyaanasanchhinnasam'shayam .
Aatmavantam' na karmaani nibadhnanti dhananjaya ..4.41..
Yogasam'nyastakarmaanam' paramaarthadarshanalakshanena yogena sam'nyastaani karmaani yena paramaarthadarshinaa dharmaadharmaakhyaani tam' yogasam'nyastakarmaanam . Katham' yogasam'nyastakarmaa ? Ityaaha jnyaanasanchhinnasam'shayam' jnyaanenaatmeshvaraikatvadarshanalakshanena sanchhinnah' sam'shayo yasya yo jnyaanasanchhinnasam'shayah' . Ya evam' yogasam'nyastakarmaa tamaatmavantamapramattam' gunachesht'aaroopena dri'sht'aani karmaani na nibadhnantyanisht'aadiroopam' phalam' naarabhante . He dhananjaya ..4.41..
==============================
Yasmaatkarmayogaanusht'haanaadashuddhikshayahetukajnyaanasanchhinnasam'shayo na nibadhyate karmabhirjnyaanaagnidagdhakarmatvaadeva, yasmaachcha jnyaanakarmaanusht'haanavishaye sam'shayavaan vinashyati
Tasmaadajnyaanasambhootam' hri'tstham' jnyaanaasinaatmanah' .
Chhittvainam' sam'shayam' yogamaatisht'hottisht'ha bhaarata ..4.42..
Tasmaatpaapisht'hamajnyaanasambhootamajnyaanaadavivekaajjaatam' hri'tstham' hri'di buddhau sthitam' jnyaanaasinaa shokamohaadidoshaharam' samyagdarshanam' jnyaanam' tadevaasih' khad'gastena jnyaanaasinaa aatmanah' svasya, aatmavishayatvaatsam'shayasya . Na hi parasya sam'shayah' parena chchhettavyataam' praaptah', yena svasyeti visheshyeta . Ata aatmavishayo'pi svasyaiva bhavati . Chhittvaa enam' sam'shayam' svavinaashahetubhootam, yogam' samyagdarshanopaayam' karmaanusht'haanamaatisht'ha kurvityarthah' . Uttisht'ha chedaaneem' yuddhaaya bhaarata
Iti ..4.42..
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Chaturtho'dhyaayah'
..4..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 5
Atha panchamo'dhyaayah'
(shankarabhaashya)
Arjuna uvaacha
Sam'nyaasam' karmanaam' kri'shna punaryogam' cha sham'sasi .
Yachchhreya etayorekam' tanme broohi sunishchitam ..5.1..
Sam'nyaasam' parityaagam' karmanaamaastreeyaanaamanusht'heyavisheshaanaam' sham'sasi prasham'sasi kathayaseetyetat . Punaryogam' cha teshaameva anusht'haanamavashyakartavyam' sham'sasi . Ato me kataratshreyah' iti sam'shayah' kim' karmaanusht'haanam' shreyah', kim' vaa taddhaanamiti . Prashasyataram' chaanusht'heyam . Atashcha yatshreyah' prashasyatarametayoh' karmasam'nyaasakarmayogayoryadanusht'haanaatshreyo'vaaptirmama syaaditi manyase, tadekamanyataratsaha ekapurushaanusht'heyatvaasambhavaatme broohi sunishchitamabhipretam'
Taveti ..5.1..
O)O(o
Svaabhipraayamaachakshaano nirnayaaya shreebhagavaanuvaacha
Sam'nyaasah' karmayogashcha nih'shreyasakaraavubhau .
Tayostu karmasam'nyaasaatkarmayogo vishishyate ..5.2..
Sam'nyaasah' karmanaam' parityaagah' karmayogashcha teshaamanusht'haanam' taavubhaavapi nih'shreyasakarau moksham' kurvaate jnyaanotpattihetutvena . Ubhau yadyapi nih'shreyasakarau, tathaapi tayostu nih'shreyasahetvoh' karmasam'nyaasaatkevalaatkarmayogo vishishyata iti karmayogam' stauti ..5.2..
O)O(o
Kasmaatiti aaha
Jnyeyah' sa nityasam'nyaasee yo na dvesht'i na kaankshati .
Nirdvandvo hi mahaabaaho sukham' bandhaatpramuchyate ..5.3..
Jnyeyo jnyaatavyah' sa karmayogee nityasam'nyaasee iti yo na dvesht'i kinchitna kaankshati duh'khasukhe tatsaadhane cha . Evam'vidho yah', karmani vartamaano'pi sa nityasam'nyaasee iti jnyaatavya ityarthah' . Nirdvandvo dvandvavarjito hi yasmaatmahaabaaho sukham' bandhaadanaayaasena pramuchyate ..5.3..
O)O(o
Sam'nyaasakarmayogayorbhinnapurushaanusht'heyayorviruddhayoh' phale'pi virodho yuktah' . Na toobhayornih'shreyasakaratvameveti praapta idamuchyate
Saankhyayogau pri'thagbaalaah' pravadanti na pand'itaah' .
Ekamapyaasthitah' samyagubhayorvindate phalam ..5.4..
Saankhyayogau pri'thagviruddhabhinnaphalau baalaah' pravadanti na pand'itaah' . Pand'itaastu jnyaanina ekam' phalamaviruddhamichchhanti . Katham ? Ekamapi saankhyayogayoh' samyagaasthitah' samyaganusht'hitavaanityarthah', ubhayorvindate phalam . Ubhayostadeva hi nih'shreyasam' phalam . Ato na phale virodho'sti .
Nanu sam'nyaasakarmayogashabdena prastutya saankhyayogayoh' phalaikatvam' kathamihaaprakri'tam' braveeti ? Naisha doshah' yadyapyarjunena sam'nyaasam' karmayogam' cha kevalamabhipretya prashnah' kri'tah' . Bhagavaam'stu tadaparityaagenaiva svaabhipretam' cha vishesham' sam'yojya shabdaantaravaachyatayaa prativachanam' dadau saankhyayogaaviti . Taaveva sam'nyaasakarmayogau jnyaanatadupaayasamabuddhitvaadisam'yuktau saankhyayogashabdavaachyaaviti bhagavato matam . Ato na aprakri'taprakriyeti ..5.4..
O)O(o
Ekasyaapi samyaganusht'haanaatkathamubhayoh' phalam' vindate ? Ityuchyate
Yatsaankhyaih' praapyate sthaanam' tadyogairapi gamyate .
Ekam' saankhyam' cha yogam' cha yah' pashyati sa pashyati ..5.5..
Yatsaankhyairjnyaananisht'haih' sam'nyaasibhih' praapyate sthaanam' mokshaakhyam' tadyogairapi jnyaanapraaptyupaayatveneshvare samarpya karmaanyaatmanah' phalamanabhisandhaayaanutisht'hanti ye te yogaa yoginah' . Tairapi paramaarthajnyaanasam'nyaasapraaptidvaarena gamyata ityabhipraayah' . Ata ekam' saankhyam' cha yogam' cha yah' pashyati phalaikatvaatsa pashyati samyakpashyateetyarthah' ..5.5..
O)O(o
Evam' tarhi yogaatsam'nyaasa eva vishishyate . Katham' tarheedamuktam' tayostu karmasam'nyaasaatkarmayogo vishishyate [geetaa 5.2] iti ? Sri'nu tatra kaaranam tvayaa pri'sht'aam' kevalam' karmasam'nyaasam' karmayogam' chaabhipretya tayoranyatarah' kah' shreyaan ? Iti . Tadanuroopam' prativachanam' mayoktam' karmasam'nyaasaatkarmayogo vishishyate iti jnyaanamanapekshya . Jnyaanaapekshastu sam'nyaasah' saankhyamiti mayaabhipretah' . Paramaarthayogashcha sa eva . Yastu karmayogo vaidikah' sa cha taadarthyaatyogah' sam'nyaasa iti chopacharyate . Katham'
Taadarthyam ? Ityuchyate
Sam'nyaasastu mahaabaaho duh'khamaaptumayogatah' .
Yogayukto munirbrahma nachirenaadhigachchhati ..5.6..
Sam'nyaasastu paaramaarthiko duh'khamaaptum' praaptumayogato yogena vinaa . Yogayukto vaidikena karmayogena vaidikena karmayogeneshvarasamarpitaroopena phalanirapekshena yukto munih' . Mananaadeeshvarasvaroopasya munih' . Brahma paramaatmajnyaananisht'haalakshanatvaatprakri'tah' sam'nyaaso brahmochyate . Nyaasa iti brahmaa brahmaa hi parah' [m'haanaaroo 78] iti shruteh' . Brahma paramaarthasam'nyaasam' paramaarthajnyaananisht'haalakshanam' na chirena kshipramevaadhigachchhati praapnoti . Ato mayoktam' karmayogo vishishyata iti ..5.6..
O)O(o
Yadaa punarayam' samyagdarshanapraaptyupaayatvena
Yogayukto vishuddhaatmaa vijitaatmaa jitendriyah' .
Sarvabhootaatmabhootaatmaa kurvannapi na lipyate ..5.7..
Yogena yukto yogayukto vishuddhaatmaa vishuddhasattvo vijitaatmaa vijitadeho jitendriyashcha sarvabhootaatmabhootaatmaa sarveshaam' brahmaadeenaam' stambaparyantaanaam' bhootaanaamaatmabhoota aatmaa pratyakchetano yasya sa sarvabhootaatmabhootaatmaa samyagdarsheetyarthah' . Sa tatraivam' vartamaano lokasangrahaaya karma kurvannapi na lipyate na karmabhirbadhyate ityarthah' ..5.7..
O)O(o
Na chaasau paramaarthatah' karoteetyatah'
Naiva kim' chitkaromeeti yukto manyeta tattvavit .
Pashyanjshri'nvan spri'shanjighrannashnan gachchhan svapanjshvasan ..5.8..
Pralapan visri'jan gri'hnannunmishannimishannapi .
Indriyaaneendriyaartheshu vartanta iti dhaarayan ..5.9..
Yuktah' samaahitah' sanmanyeta chintayet . Tattvavidaatmano yaathaatmyam' tattvam' vetteeti tattvavitparamaarthadarsheetyarthah' . Kadaa katham' vaa tattvamavadhaarayanmanyeta ? Ityuchyate . Manyeteti poorvena sambandhah' . Yasyaivam' tattvavidah' sarvakaaryakaranachesht'aasu karmasvakarmaiva pashyatah' samyagdarshinastasya sarvakarmasam'nyaasa evaadhikaarah' karmano'bhaavadarshanaat . Na hi mri'gatri'shnikaayaamudakabuddhyaa paanaaya pravri'tta udakaabhaavajnyaane'pi tatraiva paanaprayojanaaya pravartate ..5.89..
O)O(o
Yastu punaratattvavitpravri'ttashcha karmayoge
Brahmanyaadhaaya karmaani sangam' tyaktvaa karoti yah' .
Lipyate na sa paapena padmapatramivaambhasaa ..5.10..
Brahmaneeshvara aadhaaya nikshipya tadartham' karma karomeeti bhri'tya iva svaamyartham' sarvaani karmaani . Mokshe'pi phale sangam' tyaktvaa karoti yah' sarvakarmaani, lipyate na sa paapena na sambadhyate padmapatramivaambhasodakena ..5.10..
O)O(o
Kevalam' sattvashuddhimaatrameva phalam' tasya karmanah' syaat, yasmaat
Kaayena manasaa buddhyaa kevalairindriyairapi .
Yoginah' karma kurvanti sangam' tyaktvaatmashuddhaye ..5.11..
Kaayena dehena manasaa buddhyaa cha kevalairmamatvavarjitaih' eeshvaraayaiva karma karomi, na mama phalaaya iti mamatvabuddhishoonyairindriyairapi kevalashabdah' kaayaadibhirapi pratyekam' sambadhyate, sarvavyaapaareshu mamataavarjanaaya . Yoginah' karminah' karma kurvanti sangam' tyaktvaa phalavishayamaatmashuddhaye sattvashuddhaya ityarthah' . Tasmaattatraiva tavaadhikaara iti kuru karmaiva ..5.11..
O)O(o
Yasmaachcha
Yuktah' karmaphalam' tyaktvaa shaantimaapnoti naisht'hikeem .
Ayuktah' kaamakaarena phale sakto nibadhyate ..5.12..
Yukta eeshvaraaya karmani karomi na mama phalaaya ityevam' samaahitah' san karmaphalam' tyaktvaa parityajya shaantim' mokshaakhyaamaapnoti naisht'hikeem' nisht'haayaam' bhavaam' sattvashuddhijnyaanapraaptisarvakarmasam'nyaasajnyaananisht'haakrameneti vaakyasheshah' . Yastu punarayukto'samaahitah' kaamakaarena . Karanam' kaarah' kaamasya kaarah' kaamakaarah' . Tena kaamakaarena kaamapreritatayetyarthah' . Mama phalaaya idam' karomi karma ityevam' phale sakto nibadhyate . Atastvam' yukto bhava ityarthah' ..5.12..
O)O(o
Yastu paramaarthadarshee sah'
Sarvakarmaani manasaa sam'nyasyaaste sukham' vashee .
Navadvaare pure dehee naiva kurvanna kaarayan ..5.13..
Sarvaani karmaani sarvakarmaani sam'nyasya parityajya nityam' naimittikam' kaamyam' pratishiddham' cha . Taani sarvaani karmaani manasaa vivekabuddhyaa, karmaadaavakarmasandarshanena santyajyetyarthah' . Aaste tisht'hati sukham . Tyaktavaangmanah'kaayachesht'o niraayaasah' prasannachitta aatmano'nyatra nivri'ttasarvabaahyaprayojana iti sukhamaaste ityuchyate . Vashee jitendriya ityarthah' . Kva kathamaaste ? Ityaaha navadvaare pure . Sapta sheershaanyaanyaatmana upalabdhidvaaraani, arvaakdve mootrapureeshavisargaarthe, tairdvaarairnavadvaaram' puramuchyate shareeram' puramiva puram . Aatmaikasvaamikam, tadarthaprayojanaishcha indriyamanobuddhivishayairanekaphalavijnyaanasyotpaadakaih'
Paurairivaadhisht'hitam . Tasminnavadvaare pure dehee sarvam' karma sam'nyasyaaste .
Kim' visheshanena ? Sarvo hi dehee sam'nyaasyasam'nyaasee vaa dehe evaaste . Tatraanarthakam' visheshanamiti . Uchyate yastvajnyo dehee dehendriyasanghaatamaatraatmadarshee sa sarvo'pi gehe bhoomaavaasane vaa''sa iti manyate . Na hi dehamaatraatmadarshino geha iva dehe aasa iti pratyayah' sambhavati . Dehaadisanghaatavyatiriktaatmadarshinastu dehe aase iti pratyaya upapadyate . Parakarmanaam' cha parasminnaatmanyavidyayayaadhyaaropitaanaam' vidyayaa vivekajnyaanena manasaa sam'nyaasa upapadyate . Utpannavivekajnyaanasya sarvakarmasam'nyaasino'pi geha iva deha eva navadvaare pura aasanam . Praarabdhaphalakarmasam'skaarasheshaanuvri'ttyaa deha eva visheshavijnyaanotpatteh' .
Dehe evaasta ityastyeva visheshanaphalam' vidvadavidvatpratyayabhedaapekshatvaat .
Yadyapi kaaryakaranakarmaanyavidyayaatmanyadhyaaropitaani sam'nyasyaaste ityuktam, tathaapi aatmasamavaayi tu kartri'tvam' kaarayitri'tvam' cha syaatityaashankyaaha naiva kurvan svayam' na kaaryakaranaani kaarayan kriyaasu pravartayan . Kim' ? Yattatkartri'tvam' kaarayitri'tvam' cha dehinah' svaatmasamavaayi satsam'nyaasaanna sambhavati ? Yathaa gachchhato gatirgamanavyaapaaraparityaage na syaattadvat? Kim' vaa svata eva aatmano naasti iti ? Atrochyate naastyaatmanah' svatah' kartri'tvam' kaarayitri'tvam' cha . Uktam' hi avikaaryo'yamuchyate [geetaa 2.55], shareerastho'pi kaunteya na karoti na lipyate [geetaa 3.26] iti . Dhyaayateeva lelaayateeva [bri'hadaaranyakopanishad 4.3.7] iti cha shruteh' ..5.13..
O)O(o
Kim' cha
Na kartri'tvam' na karmaani lokasya sri'jati prabhuh' .
Na karmaphalasam'yogam' svabhaavastu pravartate ..5.14..
Na kartri'tvam' svatah' kurviti naapi karmaani rathaghat'apraasaadaadeeneepsitatamaani lokasya sri'jatyutpaadayati prabhuraatmaa . Naapi rathaadi kri'tavatastatphalena sam'yogam' na karmaphalasam'yogam . Yadi kinchidapi svato na karoti na kaarayati cha dehee, kastarhi kurvan kaarayan cha pravartata iti, uchyate svabhaavastu svo bhaavah' svabhaavo'vidyaalakshanaa prakri'tirmaayaa pravartate daivee hi [geetaa 7.14] ityaadinaa vakshyamaanaa ..5.14..
O)O(o
Paramaarthatastu
Naadatte kasya chitpaapam' na chaiva sukri'tam' vibhuh' .
Ajnyaanenaavri'tam' jnyaanam' tena muhyanti jantavah' ..5.15..
Naadatte na cha gri'hnaati bhaktasyaapi kasyachitpaapam . Na chaivaadatte sukri'tam' bhaktaih' prayuktam' vibhuh' . Kimartham' tarhi bhaktaih' poojaadilakshanam' yaagadaanahomaadikam' cha sukri'tam' prayujyate ityaaha ajnyaanenaavri'tam' jnyaanam' vivekavijnyaanam, tena muhyanti karomi kaarayaami bhokshye bhojayaameetyevam' moham' gachchhantyavivekinah' sam'saarino jantavah' ..5.15..
O)O(o
Jnyaanena tu tadajnyaanam' yeshaam' naashitamaatmanah' .
Teshaamaadityavajjnyaanam' prakaashayati tatparam ..5.16..
Jnyaanena tu yena ajnyaanena aavri'taah' muhyanti jantavastatajnyaanam' yeshaam' jantoonaam' vivekajnyaanena aatmavishayena naashitamaatmano bhavati, teshaam' jantoonaamaadityavatyathaadityah' samastam' roopajaatamavabhaasayati tadvatjnyaanam' jnyeyam' vastu sarvam' prakaashayati tatparam' paramaarthatattvam ..5.16..
O)O(o
Yatparam' jnyaanam' prakaashitam
Tadbuddhayastadaatmaanastannisht'haastatparaayanaah' .
Gachchhantyapunaraavri'ttim' jnyaananirdhootakalmashaah' ..5.17..
Tasmin brahmani gataa buddhiryeshaam' te tadbuddhayah', tadaatmaanastadeva param' brahma aatmaa yeshaam' te tadaatmanaah', tannisht'haah' nisht'haa abhiniveshastaatparyam' sarvaani karmaani sam'nyasya tasmin brahmanyeva avasthaanam' yeshaam' te tannisht'haah', tatparaayanaa cha tadeva paramayanam' paraa gatiryeshaam' bhavati te tatparaayanaah' kevalaatmarataya ityarthah' . Yeshaam' jnyaanena naashitamaatmano'jnyaanam' te gachchhanti evam'vidyaah' apunaraavri'ttimapunardehasambandham' jnyaananirdhootakalmashaa yathoktena
Jnyaanena nirdhooto naashitah' kalmashah' paapaadisam'saarakaaranadosho yeshaam' te jnyaananirdhootakalmashaa yatayah' ityarthah' ..5.17..
O)O(o
Yeshaam' jnyaanena naashitamaatmano'jnyaanam' te pand'itaah' katham' tattvam' payanteetyuchyate
Vidyaavinayasampanne braahmane gavi hastini .
Shuni chaiva shvapaake cha pand'itaah' samadarshinah' ..5.18..
Vidyaavinayasampanne vidyaa cha vinayashcha vidyaavinayau, vinaya upaamah', taabhyaam' vidyaavinayaabhyaam' sampanno vidyaavinayasampanno vidvaan vineetashcha yo braahmanastasmin braahmane gavi hastini shuni chaiva shvapaake cha pand'itaah' samadarshinah' . Vidyaavinayasampanne uttamasam'skaaravati braahmane saattvike, madhyamaayaam' cha raajasyaam' gavi, sam'skaaraheenaayaamatyantameva kevalataamase hastyaadau cha, sattvaadigunaistajjaishcha sam'skaaraistathaa raajasaistathaa taamasaishcha sam'skaarairatyantamevaaspri'sht'aam' samamekamavikriyam' tadbrahma drasht'um' sheelam' yeshaam' te pand'itaah'
Samadarshinah' ..5.18..
O)O(o
Nanvabhojyaannaaste doshavantah', samaasamaabhyaam' vishamasame poojaatah' [ngautamadharmasootra 2.8.20] iti smri'teh' . Na te doshavantah' . Katham ?
Ihaiva tairjitah' sargo yeshaam' saamye sthitam' manah' .
Nirdosham' hi samam' brahma tasmaadbrahmani te sthitaah' ..5.19..
Ihaiva jeevadbhireva taih' samadarshibhih' pand'itairjito vaeekri'tah' sargo janma, yeshaam' saamye sarvabhooteshu brahmani samabhaave sthitam' ni chaleebhootam' mano'ntah'karanam . Nirdosham' yadyapi doshavatsu vapaakaadishu mood'haistaddoshairdoshavativa vibhaavyate, tathaapi taddoshairaspri'sht'aamiti nirdosham' doshavarjitam' hi yasmaat . Naapi svagunabhedabhinnam, nirgunatvaatchaitanyasya . Vakshyati cha bhagavaanichchhaadeenaam' kshetradharmatvam, anaaditvaannirgunatvaatiti cha . Naapyantyaa visheshaah' aatmano bhedakaah' santi, pratishareeram' teshaam'
Sattve pramaanaanupapatteh' . Atah' samam' brahma ekam' cha . Tasmaatbrahmani eva te sthitaah' . Tasmaatna doshagandhamaatramapi taan spri'ati, dehaadisanghaataatmadarshanaabhimaanaabhaavaatteshaam . Dehaadisanghaataatmadarshanaabhimaanavadvishayam' tu tatsootram' samaasamaabhyaam' vishamasame poojaatah' iti, poojaavishayatvena visheshanaat . Dri'shyate hi brahmavitshad'aangavitchaturvedavititi poojaadaanaadau gunavisheshasambandhah' kaaranam . Brahma tu sarvagunadoshasambandhavarjitamityatarbrahmani te sthitaah' iti yuktam . Karmavishayam' cha samaasamaabhyaamityaadi . Idam'
Tu sarvakarmasam'nyaasavishayam' prastutam, sarvakarmaani manasaa ityaarabhya aadhyaayaparisamaapteh' ..5.19..
O)O(o
Yasmaatnirdosham' samam' brahmaatmaa, tasmaat
Na prahri'shyetpriyam' praapya nodvijetpraapya chaapriyam .
Sthirabuddhirasam'mood'ho brahmavidbrahmani sthitah' ..5.20..
Na prahri'sheyetpraharsham' na kuryaatpriyamisht'aam' praapya labdhvaa . Nodvijetpraapya chaapriyamanisht'aam' labdhvaa . Dehamaatraatmadarshinaam' hi priyaapriyapraaptee harshavishaadau kurvaate, na kevalaatmadarshinah', tasya priyaapriyapraaptyasambhavaat . Kim' cha sarvabhooteshvekah' samo nirdosha aatmeti sthiraa nirvichikitsaa buddhiryasya sa sthirabuddhirasam'mood'hah' sam'mohavarjitashcha syaatyathoktabrahmavidbrahmani sthito'karmakri'tsarvakarmasam'nyaaseetyarthah' ..5.20..
O)O(o
Kim' cha, brahmani sthitah'
Baahyasparsheshvasaktaatmaa vindatyaatmani yatsukham .
Sa brahmayogayuktaatmaa sukhamakshayamashnute ..5.21..
Baahyasparsheshu baahyaa cha te sparshaashcha baahyasparshaah' . Spri'shyante iti sparshaah' shabdaadayo vishayaasteshu baahyasparsheshu . Asakta aatmaa antah'karanam' yasya so'yamasaktaatmaa vishayeshu preetivarjitah' san vindati labhate . Aatmani yatsukham' tadvindateetyetat . Sa brahmayogayuktaatmaa brahmani yogah' samaadhirbrahmayogastena brahmayogena yuktah' samaahitastasmin vyaapri'ta aatmaa antah'karanam' yasya sa brahmayogayuktaatmaa . Sukhamakshayamashnute vyaapnoti . Tasmaadbaahyavishayapreeteh' kshanikaayaa indriyaani nivartayedaatmanyakshayasukhaartheetyarthah' ..5.21..
O)O(o
Itashcha nivartayet
Ye hi sam'sparshajaa bhogaa duh'khayonaya eva te .
Aadyantavantah' kaunteya na teshu ramate budhah' ..5.22..
Ye hi yasmaatsam'ssparshajaa vishayendriyasam'sparshebhyo jaataa bhogaa bhuktayo duh'khayonaya eva te, avidyaakri'tatvaat . Dri'shyante hyaadhyaatmikaadeeni duh'khaani tannimittaanyeva . Yathaa ihaloke tathaa paraloke'peeti gamyate evashabdaat . Na sam'saare sukhasya gandhamaatramapyasteeti buddhvaa vishayamri'gatri'shnikaayaa indriyaani nivartayet . Na kevalam' duh'khayonaya eva, aadyantavantashcha, aadirvishayendriyasam'yogo bhogaanaamantashcha tadviyoga eva . Atah' aadyantavanto'nityaah', madhyakshanabhaavitvaatityarthah' . Kaunteya, na teshu bhogeshu ramate budho vivekyavagataparamaarthatattvah' . Atyantamood'haanaameva hi vishayeshu
Ratirdri'shyate, yathaa pashuprabhri'teenaam ..5.22..
O)O(o
Ayam' cha shreyomaargapratipakshee kasht'atamo doshah' sarvaanarthapraaptiheturdurnivaarashcheti tatparihaare yatnaadhikyam' kartavyamityaaha bhagavaan
Shaknoteehaiva yah' sod'hum' praakshareeravimokshanaat .
Kaamakrodhodbhavam' vegam' sa yuktah' sa sukhee narah' ..5.23..
Shaknotyutsahata ihaiva jeevanneva yah' sod'hum' prasahitum' praakpoorvam' shareeravimokshanaataa maranaatityarthah' . Maranaseemaakaranam' jeevato'vayambhaavi hi kaamakrodhodbhavo vegah', anantanimittavaan hi sah' iti yaavatmaranam' taavatna visraambhaneeya ityarthah' . Kaamah' indriyagocharapraapte isht'o vishaye shrooyamaane smaryamaane vaa anubhoote sukhahetau yaa gangdhastri'shnaa sa kaamah' . Krodhashchaatmanah' pratikooleshu duh'khahetushu dri'yamaaneshu shrooyamaaneshu smaryamaaneshu vaa yo dveshah' sa krodhah' . Tau kaamakrodhaavudbhavo yasya vegasya sa
Kaamakrodhodbhavo vegah' . Romaanchanaprahri'sht'anetravadanaadilingo'ntah'karanaprakshobharoopah' kaamodbhavo vegah' . Gaatraprakampaprasvedasandasht'ausht'haput'araktanetraadilingah' krodhodbhavo vegah' . Tam' kaamakrodhodbhavam' vegam' ya utsahate prasahate sod'hum' prasahitum, so yukto yogee sukhee cheha loke narah' .. ..5.23..
O)O(o
Kathambhootashcha brahmani sthito brahma praapnoti ? Ityaaha bhagavaan
Yo'ntah'sukho'ntaraaraamastathaantarjyotireva yah' .
Sa yogee brahmanirvaanam' brahmabhooto'dhigachchhati ..5.24..
Yo'ntah'sukho'ntaraatmani sukham' yasya so'ntah'sukhah', tathaantarevaatmanyaaraama aaramanamaakreed'aa yasya so'ntaraaraamah' . Tathaivaantareva aatmanyeva jyotih' prakaasho yasya so'ntarjyotireva, ya eedri'shah' so yogee brahmanirvaanam' brahmani nirvri'tim' mokshamiha jeevanneva brahmabhootah' sannadhigachchhati praapnoti ..5.24..
O)O(o
Kim' cha
Labhante brahmanirvaanamri'shayah' ksheenakalmashaah' .
Chhinnadvaidhaa yataatmaanah' sarvabhootahite rataah' ..5.25..
Labhante brahmanirvaanam' mokshamri'shayah' samyagdarshinah' sam'nyaasinah' ksheenakalmashaah' ksheenapaapaa nirdoshaashchhinnadvaidhaah' chhinnasam'shayaa yataatmaanah' sam'yatendriyaah' sarvabhootahite rataah' sarveshaam' bhootaanaam' hite aanukoolye rataa ahim'sakaa ityarthah' ..5.25..
O)O(o
Kim' cha
Kaamakrodhaviyuktaanaam' yateenaam' yatachetasaam .
Abhito brahmanirvaanam' vartate viditaatmanaam ..5.26..
Kaamakrodhaviyuktaanaam' kaamashcha krodhashcha kaamakrodhau taabhyaam' viyuktaanaam' yateenaam' sam'nyaasinaam' yatachetasaam' sam'yataantah'karanaanaamabhita ubhayato jeevataam' mri'taanaam' cha brahmanirvaanam' moksho vartate viditaatmanaam' vidito jnyaata aatmaa yeshaam' te viditaatmanaam' teshaam' viditaatmanaam' samyagdarshinaamityarthah' ..5.26..
O)O(o
Samyagdarshananisht'haanaam' sam'nyaasinaam' sadyomuktiruktaa . Karmayogashcha eeshvaraarpitasarvabhaaveneshvare brahmanyaadhaaya kriyamaanah' sattvashuddhijnyaanapraaptisarvakarmasam'nyaasakramena mokshaaya iti bhagavaan pade pade'braveet, vakshyati cha . Athedaaneem' dhyaanayogam' samyagdarshanasya antarangam' vistarena vakshyaameeti tasya sootrasthaaneeyaan shlokaanupadishati sma
Sparshaan kri'tvaa bahirbaahyaam'shchakshushchaivaantare bhruvoh' .
Praanaapaanau samau kri'tvaa naasaabhyantarachaarinau ..5.27..
Yatendriyamanobuddhirmunirmokshaparaayanah' .
Vigatechchhaabhayakrodho yah' sadaa mukta eva sah' ..5.28..
Sparshaan shabdaadeen kri'tvaa bahirbaahyaan shrotraadidvaarenaantarbuddhau praveshitaah' shabdaadayo vishayaastaanachintayato shabdaadayo baahyaa bahireva kri'taa bhavanti . Taanevam' bahih' kri'tvaa chakshushchaivaantare bhruvoh' kri'tvetyanushajyate . Tathaa praanaapaanau naasaabhyantarachaarinau samau kri'tvaa . Yatendriyamanobuddhiryataani sam'yataaneendriyaani mano buddhishcha yasya sa yatendriyamanobuddhih' . Mananaatmunih' sam'nyaasee . Mokshaparaayana evam' dehasam'sthaanaanmokshaparaayano moksha eva paramayanam' paraa gatiryasya so'yam' mokshaparaayano munirbhavet . Vigatechchhaabhayakrodha ichchhaa cha bhayam' cha krodhashchechchhaabhayakrodhaas
Te vigataah' yasmaatsa vigatechchhaabhayakrodhah' . Ya evam' vartate sadaa sam'nyaasee, mukta eva sah' . Na tasya moksho'nyah' kartavyo'sti ..
O)O(o
Bhoktaaram' yajnyatapasaam' sarvalokamaheshvaram .
Suhri'dam' sarvabhootaanaam' jnyaatvaa maam' shaantimri'chchhati ..5.29..
Evam' samaahitachittena kim' vijnyeyamityuchyate . Bhoktaaram' yajnyatapasaam' yajnyaanaam' tapasaam' cha kartri'roopena devataaroopena cha, sarvalokamaheshvaram' sarveshaam' lokaanaam' mahaantameeshvaram' suhri'dam' sarvabhootaanaam' sarvapraaninaam' pratyupakaaranirapekshatayaa upakaarinam' sarvabhootaanaam' hri'dayeshayam' sarvakarmaphalaadhyaksham' sarvapratyayasaakshinam' maam' naaraayanam' jnyaatvaa shaantim' sarvasam'saaroparatimri'chchhati praapnoti ..5.29..
Iti shreematparamaham'saparivraajakaachaaryasya shreegovindabhagavatpoojyapaadashishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye panchamo'dhyaayah' ..
..5..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 6
Atha shasht'ho'dhyaayah'
(shankaraachaaryabhaashyah')
Ateetaanantaraadhyaayaante dhyaanayogasya samyagdarshanam' pratyantarangasya sootrabhootaah' shlokaah' sparshaan kri'tvaa bahih' [geetaa 5.27] ityaadaya upadisht'ah' . Teshaam' vri'ttisthaaneeyo'yam' shasht'ho'dhyaaya aarabhyate . Tatra dhyaanayogasya bahirangam' karmeti yaavaddhyaanayogaarohanasamarthastaavadgri'hasthenaadhikri'tena kartavyam' karma ityatastatstauti .
Nanu kimartham' dhyaanayogaarohanaseemaakaranam, yaavataanusht'heyameva vihitam' karma yaavajjeevam . Na, aarurukshormuneryogam' karma kaaranamuchyate [geetaa 3.3] iti visheshanaat . Aarood'hasya cha shamenaiva sambandhakaranaat . Aarurukshoraarood'hasya cha shamah' karmashchobhayam' kartavyatvenaabhipretam' chetsyaattadaarurukshoraarood'hasya cheti shamakarmavishayabhedena visheshanam' vibhaagakaranam' chaanarthakam' syaat .
Tatraashraminaam' kashchidyogamaarurukshurbhavati . Aarood'hashcha kashchit . Anye naarurukshavah' . Na chaarood'haah' . Taanapekshyaarurukshoraarood'hasya cheti visheshanam' vibhaagakaranam' chopapadyata eveti chet, na . Tasyaiveti vachanaat . Punaryogagrahanaachcha yogaarood'hasyeti . Ya aaseetpoorvam' yogamaarurukshustasyaivaarood'hasya shama eva kartavyah' . Kaaranam' yogaphalam' pratyuchyateti . Ato na yaavajjeevam' kartavyatvapraaptih' kasyachidapi karmanah' . Yogavibhrasht'avachanaachcha .
Gri'hasthasya chetkarmino yogo vihitah' shasht'he'dhyaaye, sa yogavibhrasht'o'pi karmagatim' karmaphalam' praapnoteeti tasya naashaashankaanupapannaa syaat . Avashyam' hi kri'tam' karma kaamyam' nityam' vaa mokshasya nityatvaadanaarabhyatve svam' phalamaarabhata eva . Nityasya cha karmano vedapramaanaavabuddhatvaatphalena bhavitavyamityavochaama . Anyathaa vedasyaanarthaarthatvaprasangaaditi .
Na cha karmani satyubhayavibhrasht'avachanamarthavat . Karmano vibhram'shakaaranaanupapatteh' . Karma kri'tameeshvare sam'nyasyetyatah' kartari karma phalam' naarabhateti chen, na . Eeshvare sam'nyaasasyaadhikataraphalahetutvopapatteh' . Mokshaayaiveti chet, svakarmanaam' kri'taanaameeshvare nyaaso mokshaayaiva, na phalaantaraaya yogasahitah' .
Yogaachcha vibhrasht'a ityatastam' prati naashashankaa yuktaiveti chet, na . Ekaakee yatachittaatmaa niraasheeraparigrahah' [geetaa 6.10] brahmachaarivrate sthitah' [geetaa 6.14] iti karmasam'nyaasavidhaanaat . Na chaatra gri'hasthasya niraasheeraparigrahah' ityaadivachanamanukoolam . Ubhayavibhrasht'aprashnaanupapatteshcha .
Anaashrita ityanena karmina eva sam'nyaasitvam' yogitvam' choktam, pratishiddham' cha niragneh' akriyasya cha sam'nyaasitvam' yogitvam' cheti chet, na . Dhyaanayogam' prati bahirangasya satah' karmanah' phalaakaankshaasam'nyaasastutiparatvaat .
Na kevalam' niragnirakriya eva sam'nyaasee yogee cha . Kim' tarhi ? Karmyapi, karmaphalaasangam' sam'nyasya karmayogamanutisht'han sattvashuddhyartham', sa sam'nyaasee cha yogee cha bhavateeti stooyate . Na chaikena vaakyena karmaphalaasangasam'nyaasastutishchaturthaashramapratishedhashchopapadyate . Na cha prasiddham' niragnerakriyasya paramaarthasam'nyaasinah' shrutismri'tipuraanetihaasayogashaastreshu vihitam' sam'nyaasitvam' yogitvam' cha pratishedhati bhagavaan . Svavachanavirodhaachcha sarvakarmaani manasaa sam'nyasya... Naiva kurvanna kaarayanaaste [geetaa 5.13] maunee santusht'o yena kenachit... Aniketah' sthiramatih'
[geetaa 12.19] vihaaya kaamaan yah' sarvaan pumaam'shcharati nih'spri'hah' [geetaa 2.71] sarvaarambhaparityaagee [geetaa 12.16] iti cha tatra tatra bhagavataa svavachanaani darshitaani . Tairvirudhyetashchaturthaashramapratishedhah' . Tasmaanmuneryogamaarurukshoh' pratipannagaarhasthyasyaagnihotraadikarma phalanirapekshamanusht'heeyamaanam' dhyaanayogaarohanasaadhanatvam' sattvashuddhidvaarena pratipadyata iti sa sam'nyaasee cha yogee cheti stooyate
Anaashritah' karmaphalam' kaaryam' karma karoti yah' .
Sa sam'nyaasee cha yogee cha na niragnirna chaakriyah' ..6.1..
Anaashrito naashrito'naashritah' . Kim ? Karmaphalam' karmanaam' phalam' karmaphalam' yattadanaashritah', karmaphalatri'shnaarahita ityarthah' . Yo hi karmaphale tri'shnaavaan sa karmaphalamaashrito bhavati . Ayam' tu tadvipareetah', ato'naashritah' karmaphalam . Evambhootah' san kaaryam' kartavyam' nityam' kaamyavipareetamagnihotraadikam' karma karoti nirvartayati . Yah' kashchideedri'shah' karmee sa karmyantarebhyo vishishyate . Ityevamarthamaaha sa sam'nyaasee cha yogee cheti . Sam'nyaasah' parityaagah' sa yasyaasti sa sam'nyaasee cha yogee cha . Yogashchittasamaadhaanam'
Sa yasyaasti sa yogee cheti evangunasampanno'yam' mantavyah' . Na kevalam' niragnirakriya eva sam'nyaasee yogee cheti mantavyah' . Nirgataah' agnayah' karmaangabhootaa yasmaatsa niragnih' . Akriyashchaanagnisaadhanaapyavidyamaanaah' kriyaastapodaanaadikaa yasyaasaavakriyah' ..6.1..
==============================
Nanu cha niragneh' akriyasyaiva shrutismri'tiyogashaastreshu sam'nyaasitvam' yogitvam' cha prasiddham . Kathamiha saagneh' sakriyasya cha sam'nyaasitvam' yogitvam' chaaprasiddhamuchyata iti . Naisha doshah', kayaachidgunavri'ttyaa ubhayasya sampipaadayishitatvaat . Tatkatham ? Karmaphalasankalpasam'nyaasaatsam'nyaasitvam, yogaangatvena cha karmaanusht'haanaatkarmaphalasankalpasya cha chittavikshepahetoh' parityaagaadyogitvam' cheti gaunamubhayam . Na punarmukhyam' sam'nyaasitvam' yogitvam' chaabhipretamityetamartham' darshayitumaaha
Yam' sam'nyaasamiti praahuryogam' tam' viddhi paand'ava .
Na hyasam'nyastasankalpo yogee bhavati kashchana ..6.2..
Yam' sarvakarmatatphalaparityaagalakshanam' paramaarthasam'nyaasam' sam'nyaasamiti praahuh' shrutismri'tividah', yogam' karmaanusht'haanalakshanam' tam' paramaarthasam'nyaasam' viddhi jaaneehi he paand'aava . Karmayogasya pravri'ttilakshanasya tadvipareetena nivri'ttilakshanena paramaarthasam'nyaasena keedri'sham' saamaanyamangeekri'tya tadbhaava uchyate ityapekshaayaamidamuchyate asti hi paramaarthasam'nyaasena saadri'shyam' kartri'dvaarakam' karmayogasya . Yo hi paramaarthasam'nyaasee sa tyaktasarvakarmasaadhanatayaa sarvakarmatatphalavishayam' sankalpam'
Pravri'ttihetukaamakaaranam' sam'nyasyati . Ayamapi karmayogee karma kurvaana eva phalavishayam' sankalpam' sam'nyasyateeti . Etamartham' darshayishyannaaha na hi yasmaadasam'nyastasankalpo'sam'nyasto'parityaktah' sankalpo'bhisandhiryena so'sam'nyastasankalpah' kashchana kashchidapi karmee yogee samaadhaanavaan bhavati . Na sambhavateetyarthah' . Phalasankalpasya chittavikshepahetutvaat . Tasmaadyah' kashchana karmee sam'nyastaphalasankalpo bhavetsa yogee samaadhaanavaanavikshiptachitto bhavet . Chittavikshepahetoh' phalasankalpasya sam'nyastatvaad
Ityabhipraayah' . Yogaangatvena karmaanusht'haanaatkarmaphalasankalpasya vaa chittavikshepahetoh' parityaagaatyogitvam' cheti sam'nyaasitvam' chetyabhipretamuchyate .[*nOt'E t'hislastsentenche notfoundinalleditions.] ..6.2..
==============================
Evam' paramaarthasam'nyaasakarmayogayoh' kartri'dvaarakam' sam'nyaasasaamaanyamapekshya yam' sam'nyaasamiti praahuryogam' tam' viddhi paand'aava [geetaa 6.2] iti karmayogasya stutyartham' sam'nyaasatvamuktam . Dhyaanayogasya phalanirapekshah' karmayogo bahirangam' saadhanamiti tam' sam'nyaasatvena stutvaadhunaa karmayogasya dhyaanayogasaadhanatvam' darshayati
Aarurukshormuneryogam' karma kaaranamuchyate .
Yogaarood'hasya tasyaiva shamah' kaaranamuchyate ..6.3..
Aarurukshoraarod'humichchhatah', anaarood'hasya, dhyaanayoge'vasthaatumashaktasyaivetyarthah' . Kasya tasyaarurukshoh' ? Muneh', karmaphalasam'nyaasina ityarthah' . Kimaarurukshoh' ? Yogam . Karma kaaranam' saadhanamuchyate . Yogaarood'hasya punastasyaiva shamarupashamah' sarvakarmabhyo nivri'ttih' kaaranam' yogaarood'hasya saadhanamuchyate ityarthah' . Yaavadyaavatkarmabhya uparamate, taavattaavatniraayaasasya jitendriyasya chittam' samaadheeyate . Tathaa sati sa jhat'iti yogaarood'ho bhavati . Tathaa choktam' vyaasena
Naitaadri'sham' braahmanasyaasti vittam'
Yathaikataa samataa satyataa cha .
Sheelam' sthitirdand'anidhaanamaarjavam'
Tatastatashchoparamah' kriyaabhyah' .. [mA.Bhaa. 12.175.37] iti ..6.3..
==============================
Athedaaneem' kadaa yogaarood'ho bhavateetyuchyate
Yadaa hi nendriyaartheshu na karmasvanushajjate .
Sarvasankalpasam'nyaasee yogaarood'hastadochyate ..6.4..
Yadaa samaadheeyamaanachitto yogee heendriyaartheshvindriyaanaamarthaah' shabdaadayasteshvindriyaartheshu karmasu cha nityanaimittikakaamyapratishiddheshu prayojanaabhaavabuddhyaa naanushajjate'nushangam' kartavyataabuddhim' na karoteetyarthah' . Sarvasankalpasam'nyaasee sarvaan sankalpaanihaamutraarthakaamahetoona sam'nyasitum' sheelamasyeti sarvasankalpasam'nyaasee . Yogaarood'hah' praaptayoga ityetat, tadaa tasmin kaala uchyate . Sarvasankalpasam'nyaaseeti vachanaatsarvaam'shcha kaamaan sarvaani cha karmaani sam'nyasyedityarthah' . Sankalpamoolaa hi sarve kaamaah'
Sankalpamoolah' kaamo vai yajnyaah' sankalpasambhavaah' [m'nu 2.3]
Kaama jaanaami te moolam' sankalpaattvam' hi jaayase .
Na tvaam' sankalpayishyaami tena me na bhavishyasi .. [mA.Bhaa. 12.177.25] ityaadismri'teh' .
Sarvakaamaparityaage cha sarvakarmasam'nyaasah' siddho bhavati . Sa yathaakaamo bhavati tatkraturbhavati yatkraturbhavati tatkarma kurute [bri'hadaaranyakopanishad 4.4.5] ityaadi shrutibhyah' . Yadyaddhi kurute jantustattatkaamasya chesht'itam [m'nu 2.4] ityaadismri'tibhyashcha . Nyaayaachcha na hi sarvasankalpasam'nyaase kashchitspanditumapi shaktah' . Tasmaatsarvasankalpasam'nyaaseeti vachanaatsarvaan kaamaan sarvaani karmaani cha tyaajayati bhagavaan ..6.4..
==============================
Yadaivam' yogaarood'hah', tadaa tena aatmaa udbhri'to bhavati sam'saaraadanarthajaataat . Atah'
Uddharedaatmanaatmaanam' naatmaanamavasaadayet .
Aatmaiva hyaatmano bandhuraatmaiva ripuraatmanah' ..6.5..
Uddharetsam'saarasaagare nimagnamaatmanaatmaanam' tata utoordhvam' hareduddharet, yogaarood'hataamaapaadayedityarthah' . Naatmaanamavasaadayetnaadho nayeta, naadho gamayet . Aatmaiva hi yasmaadaatmano bandhuh' . Na hyanyah' kashchitbandhuh', yah' sam'saaramuktaye bhavati . Bandhurapi taavatmoksham' prati pratikoola eva, snehaadibandhanaayatanatvaat . Tasmaatyuktamavadhaaranamaatmaiva hyaatmano bandhuriti . Aatmaiva ripuh' shatruh' . Yo'nyo'pakaaree baahyah' shatruh' so'pi aatmaprayukta eveti yuktamevaavadhaaranamaatmaiva ripuraatmana iti ..6.5..
==============================
Aatmaiva bandhuraatmaiva ripuraatmana ityuktam . Tatra kim'lakshana aatmaa aatmano bandhuh', kim'lakshano vaa aatmaatmano ripurityuchyate
Bandhuraatmaatmanastasya yenaatmaivaatmanaa jitah' .
Anaatmanastu shatrutve vartetaatmaiva shatruvat ..6.6..
Bandhuraatmaatmanastasya, tasyaatmanah' sa aatmaa bandhuryenaatmanaatmaiva jitah' . Aatmaa kaaryakaranasanghaato yena vasheekri'tah', jitendriya ityarthah' . Anaatmanastvajitaatmanastu shatrutve shatrubhaave varteta aatmaiva shatruvat, yathaanaatmaa shatruraatmano'pakaaree, tathaatmaa aatmano'pakaare varteta ityarthah' ..6.6..
==============================
Jitaatmanah' prashaantasya paramaatmaa samaahitah' .
Sheetoshnasukhaduh'kheshu tathaa maanaapamaanayoh' ..6.7..
Jitaatmanah' kaaryakaranasanghaata aatmaa jito yena sa jitaatmaa tasya jitaatmanah', prashaantasya prasannaantah'karanasya satah' sam'nyaasinah' paramaatmaa samaahitah' saakshaadaatmabhaavena vartate ityarthah' . Kim' cha sheetoshnasukhaduh'kheshu tathaa maane'pamaane cha maanaapamaanayoh' poojaaparibhavayoh' samah' syaat ..6.7..
==============================
Jnyaanavijnyaanatri'ptaatmaa koot'astho vijitendriyah' .
Yukta ityuchyate yogee samalosht'aashmakaanchanah' ..6.8..
Jnyaanavijnyaanatri'ptaatmaa jnyaanam' shaastroktapadaarthaanaam' parijnyaanam, vijnyaanam' tu shaastrato jnyaataanaam' tathaiva svaanubhavakaranam, taabhyaam' jnyaanavijnyaanaabhyaam' tri'ptah' sanjaataalampratyayah' aatmaantah'karanam' yasya sa jnyaanavijnyaanatri'ptaatmaa, koot'aastho'prakampyah', bhavateetyarthah' . Vijitendriyashcha . Ya eedri'shah', yuktah' samaahita iti sa uchyate kathyate . Sa yogee samalosht'aashmakaanchanah' losht'aashmakaanchanaani samaani yasya sah' samalosht'aashmakaanchanah' ..6.8..
==============================
Kim' cha
Suhri'nmitraaryudaaseenamadhyasthadveshyabandhushu .
Saadhushvapi cha paapeshu samabuddhirvishishyate ..6.9..
Suhri'dityaadi lokaardhamekam' padam . Suhri'titi pratyupakaaramanapekshya upakartaa, mitram' snehavaan, arih' shatruh', udaaseeno na kasyachitpaksham' bhajate, madhyastho yo viruddhayorubhayoh' hitaishee, dveshya aatmano'priyah', bandhuh' sambandhee ityeteshu saadhushu shaastraanuvartishu api cha paapeshu pratishiddhakaarishu sarveshveteshu samabuddhih' . Kah' kinkarmaa ityavyaapri'tabuddhirityarthah' . Vishishyate, vimuchyate iti vaa paat'haantaram . Yogaarood'haanaam' sarveshaamayamuttama ityarthah' ..6.9..
==============================
Ata evamuttamaphalapraaptaye
Yogee yunjeeta satatamaatmaanam' rahasi sthitah' .
Ekaakee yatachittaatmaa niraasheeraparigrahah' ..6.10..
Yogee dhyaayee yunjeeta samaadadhyaatsatatam' sarvadaatmaanamantah'karanam' rahasi ekaante giriguhaadau sthitah' sanekaakee asahaayah' . Rahasi sthitah' ekaakee cheti visheshanaatsam'nyaasam' kri'tvaa ityarthah' . Yatachittaatmaa chittamantah'karanamaatmaa dehashcha sam'yatau yasya sa yatachittaatmaa, niraasheerveetatri'shno'parigrahah' parigraharahitashchetyarthah' . Sam'nyaasitve'pi tyaktasarvaparigrahah' san yunjeeta ityarthah' ..6.10..
==============================
Athedaaneem' yogam' yunjatah' aasanaahaaravihaaraadeenaam' yogasaadhanatvena niyamo vaktavyah', praaptayogasya lakshanam' tatphalaadi cha, ityata aarabhyate . Tatraasanameva taavatprathamamuchyate
Shuchau deshe pratisht'haapya sthiramaasanamaatmanah' .
Naatyuchchhritam' naatineecham' chailaajinakushottaram ..6.11..
Shuchau shuddhe vivikte svabhaavatah' sam'skaarato vaa, deshe sthaane pratisht'haapya sthiramachalamaatmana aasanam' naatyuchchhritam' naateeva uchchhritam' naapyatineecham, tachcha chailaajinakushottaram' chailamajinam' kushaashchottare yasminnaasane tadaasanam' chailaajinakushottaram . Paat'hakramaadvipareeto'tra kramashchailaadeenaam ..6.11..
==============================
Pratisht'haapya, kim ?
Tatraikaagram' manah' kri'tvaa yatachittendriyakriyah' .
Upavishyaasane yunjyaadyogamaatmavishuddhaye ..6.12..
Tatra tasminnaasana upavishya yogam' yunjyaat . Katham ? Sarvavishayebhya upasam'hri'tya ekaagram' manah' kri'tvaa yatachittendriyakriyashchittam' chendriyaani cha chittendriyaani teshaam' kriyaah' sam'yataa yasya sa yatachittendriyakriyah' . Sa kimartham' yogam' yunjyaadityaaha aatmavishuddhaye'ntah'karanasya vishuddhyarthamityetat ..6.12..
==============================
Baahyamaasanamuktam . Adhunaa shareeradhaaranam' kathamityuchyate
Samam' kaayashirogreevam' dhaarayannachalam' sthirah' .
Samprekshya naasikaagram' svam' dishashchaanavalokayan ..6.13..
Samam' kaayashirogreevam' kaayashcha shirashcha greevaa cha kaayashirogreevam' tatsamam' dhaarayanachalam' cha . Samam' dhaarayatashchalanam' sambhavati . Ato vishinasht'i achalamiti . Sthirah' sthiro bhootvaa ityarthah' . Svam' naasikaagram' samprekshya samyakprekshanam' darshanam' kri'tvaiveti . Ivashabdo lupto drasht'avyah' . Na hi svanaasikaagrasamprekshanamiha vidhitsitam . Kim' tarhi ? Chakshusho dri'sht'isam'nipaatah' . Sa chaantah'karanasamaadhaanaapeksho vivakshitah' . Svanaasikaagrasamprekshanam
Eva chedvivakshitam, manastatraiva samaadheeyeta, naatmani . Aatmani hi manasah' samaadhaanam' vakshyati aatmasam'stham' manah' kri'tveti . Tasmaadivashabdalopenaakshnordri'sht'isam'nipaata eva samprekshya ityuchyate . Dishashchaanavalokayan dishaam' chaavalokanamantaraa kurvanityetat ..6.13..
==============================
Kim' cha
Prashaantaatmaa vigatabheerbrahmachaarivrate sthitah' .
Manah' sam'yamya machchitto yukta aaseeta matparah' ..6.14..
Prashaantaatmaa prakarshena shaantah' aatmaantah'karanam' yasya so'yam' prashaantaatmaa, vigatabheeh' vigatabhayah', brahmachaarivrate sthitah' . Brahmachaarino vratam' brahmacharyam' gurushushrooshaabhikshaannabhuktyaadi tasmin sthitah' . Tadanusht'haataa bhavedityarthah' . Kim' cha, manah' sam'yamya manaso vri'tteerupasam'hri'tya ityetat, machchitto mayi parameshvare chittam' yasya so'yam' machchittah', yuktah' samaahitah' sannaaseeta upavishet . Matparo'ham' paro yasya so'yam' matparo bhavati . Kashchitraagee streechittah', na tu striyameva paratvena gri'hnaati . Kim'
Tarhi ? Raajaanam' mahaadevam' vaa . Ayam' tu machchitto matparashcha ..6.14..
==============================
Athedaaneem' yogaphalamuchyate
Yunjannevam' sadaatmaanam' yogee niyatamaanasah' .
Shaantim' nirvaanaparamaam' matsam'sthaamadhigachchhati ..6.15..
Yujan samaadhaanaam' kurvannevam' yathoktena vidhaanena sadaatmanaam' sarvadaa yogee niyatamaanaso niyatam' sam'yatam' maanasam' mano yasya so'yam' niyatamaanasah', shaantimuparatim' nirvaanaparamaam' nirvaanam' mokshastatparamaa nisht'haa yasyaah' shaanteh' saa nirvaanaparamaa taam' nirvaanaparamaam. Matsam'sthaam' madadheenaamadhigachchhati praapnoti ..6.15..
==============================
Idaaneem' yoginah' aahaaraadiniyama uchyate
Naatyashnatastu yogo'sti na chaikaantamanashnatah' .
Nashchaatisvapnasheelasya jaagrato naiva chaarjuna ..6.16..
Naatyashnata aatmasam'mitamannaparimaanamateetyaashnato'tyashnato na yogo'sti . Na chaikaantamanashnato yogo'sti . Yadu ha vaa aatmasam'mitamannam' tadavati tanna hinasti yadbhooyo hinasti tadyatkaneeyo'nnam' na tadavati [shatapathaB 9.2.1.2] iti shruteh' . Tasmaatyogee na aatmasam'mitaadannaadadhikam' nyoonam' vaashneeyaat . Athavaa, yogino yogashaastre paripat'hitaadannaparimaanaadatimaatramashnato yogo naasti . Uktam' hi
Ardham' savyanjanaannasya tri'teeyamudakasya cha .
Vaayoh' sancharanaartham' tu chaturthamavasheshayet .. Ityaadi parimaanam .
Tathaa na chaatisvapnasheelasya yogo bhavati naiva chaatimaatram' jaagrato bhavati chaarjuna ..
==============================
Katham' punaryogo bhavateetyuchyate
Yuktaahaaravihaarasya yuktachesht'asya karmasu .
Yuktasvapnaavabodhasya yogo bhavati duh'khahaa ..6.17..
Yuktaahaaravihaarasya aahriyata ityaahaaro'nnam, viharanam' vihaarah' paadakramah', tau yuktau niyataparimaanau yasya sa yuktaahaaravihaarastasya, tathaa yuktachesht'asya yuktaa niyataa chesht'aa yasya karmasu tasya . Tathaa yuktasvapnaavabodhasya yuktau svapnashchaavabodhashcha tau niyatakaalau yasya tasya, yuktaahaaravihaarasya yuktachesht'asya karmasu yuktasvapnaavabodhasya yogino yogo bhavati duh'khahaa duh'khaani sarvaani hanteeti duh'khahaa, sarvasam'saaraduh'khakshayakri'dyogo bhavateetyarthah' ..6.17..
==============================
Athaadhunaa kadaa yukto bhavati ? Ityuchyate
Yadaa viniyatam' chittamaatmanyevaavatisht'hate .
Nih'spri'hah' sarvakaamebhyo yukta ityuchyate tadaa ..6.18..
Yadaa viniyatam' visheshena niyatam' sam'yatamekaagrataamaapannam' chittam' hitvaa baahyaarthachintaamaatmanyeva kevale'vatisht'hate, svaatmani sthitim' labhate ityarthah' . Nih'spri'hah' sarvakaamebhyo nirgataa dri'sht'aadri'sht'avishayebhyah' spri'haa tri'shnaa yasya yoginah' sa yuktah' samaahita ityuchyate tadaa tasmin kaale ..6.18..
==============================
Tasya yoginah' samaahitam' yatchittam' tasyopamochyate
Yathaa deepo nivaatastho nengate sopamaa smri'taa .
Yogino yatachittasya yunjato yogamaatmanah' ..6.19..
Yathaa deepah' pradeepo nivaatastho nivaate vaatavarjite deshe sthito nengate na chalati, sopamaa upameeyate'nayetyupamaa yogajnyaishchittaprachaaradarshibhih' smri'taa chintitaa yogino yatachittasya sam'yataantah'karanasya yunjato yogamanutisht'hata aatmanah' samaadhimanutisht'hata ityarthah' ..6.19..
==============================
Evam' yogaabhyaasabalaadekaagreebhootam' nivaatapradeepakalpam' sat
Yatroparamate chittam' niruddham' yogasevayaa .
Yatra chaivaatmanaatmaanam' pashyannaatmani tushyati ..6.20..
Yatra yasmin kaale uparamate chittamuparatim' gachchhati niruddham' sarvato nivaaritaprachaaram' yogasevayaa yogaanusht'haanena, yatra chaiva yasmim'shcha kaala aatmanaa samaadhiparishuddhenaantah'karanenaatmaanam' param' chaitanyam' jyotih'svaroopam' pashyannupalabhamaanah' sva evaatmani tushyati tusht'im' bhajate ..6.20..
==============================
Kim' cha
Sukhamaatyantikam' yattadbuddhigraahyamateendriyam .
Vetti yatra na chaivaayam' sthitashchalati tattvatah' ..6.21..
Sukhamaatyantikamatyantameva bhavateetyaatyantikamanantamityarthah', yattatbuddhigraahyam' buddhyaiva indriyanirapekshayaa gri'hyate iti buddhigraahyamateendriyamindriyagocharaateetamavishayajanitamityarthah', vetti tadeedri'sham' sukhamanubhavati yatra yasmin kaale, na chaivaayam' vidvaanaatmasvaroope sthitastasmaannaiva chalati tattvatastattvasvaroopaanna prachyavata ityarthah' ..6.21..
==============================
Kim' cha
Yam' labdhvaa chaaparam' laabham' manyate naadhikam' tatah' .
Yasmin sthito na duh'khena gurunaapi vichaalyate ..6.22..
Yam' labdhvaa yamaatmalaabham' labdhvaa praapyashchaaparamanyallaabham' laabhaantaram' tato'dhikamasteeti na manyate na chintayati . Kim' cha, yasminaatmatattve sthito duh'khena shastranipaataadilakshanena gurunaa mahataapi na vichaalyate ..6.22..
==============================
Yatroparamate ityaadyaarabhya yaavadbhirvisheshanairvishisht'a aatmaavasthaavishesho yoga uktah'
Tam' vidyaadduh'khasam'yogaviyogam' yogasanjnyitam .
Sa nishchayena yoktavyo yogo'nirvinnachetasaa ..6.23..
Tam' vidyaadvijaaneeyaadduh'khasam'yogaviyogam' duh'khaih' sam'yogo duh'khasam'yogah', tena viyogo duh'khasam'yogaviyogah', tam' duh'khasam'yogaviyogam' yoga ityeva sanjnyitam' vipareetalakshanena vidyaadvijaaneeyaadityarthah' . Yogaphalamupasam'hri'tya punaranvaarambhena yogasya kartavyatochyate nishchayaanirvedayoryogasaadhanatvavidhaanaartham . Sa yathoktaphalo yogo nishchayenaadhyavasaayena yoktavyo'nirvinnachetasaa na nirvinnamanirvinnam . Kim' tat? Chetastena nirvedarahitena chetasaa chittenetyarthah' ..6.23..
==============================
Kim' cha
Sankalpaprabhavaan kaamaam'styaktvaa sarvaanasheshatah' .
Manasaivendriyagraamam' viniyamya samantatah' ..6.24..
Sankalpaprabhavaan sankalpah' prabhavo yeshaam' kaamaanaam' te sankalpaprabhavaah' kaamaastaan tyaktvaa parityajya sarvaanasheshato nirlepena . Kim' cha, manasaiva vivekayuktena indriyagraamamindriyasamudaayam' viniyamya niyamanam' kri'tvaa samantatah' samantaat ..6.24..
==============================
Shanaih' shanairuparamedbuddhyaa dhri'tigri'heetayaa .
Aatmasam'stham' manah' kri'tvaa na kinchidapi chintayet ..6.25..
Shanaih' shanairna sahasoparameduparatim' kuryaat . Kayaa ? Buddhyaa . Kim'vishisht'ayaa ? Dhri'tigri'heetayaa dhri'tyaa dhairyena gri'heetayaa dhri'tigri'heetayaa dhairyena yuktayaa ityarthah' . Aatmasam'sthamaatmani sam'sthitamaatmaiva sarvam' na tato'nyatkinchidasteetyevamaatmasam'stham' manah' kri'tvaa na kinchidapi chintayet . Esha yogasya paramo vidhih' ..6.25..
==============================
Tatra evamaatmasam'stham' manah' kartum' pravri'tto yogee
Yato yato nishcharati mana chanchalamasthiram .
Tatastato niyamyaitadaatmanyeva vasham' nayet ..6.26..
Yato yato yasmaadyasmaannimittaatshabdaadernishcharati nirgachchhati svabhaavadoshaanmanashchanchalamatyartham' chalam, ata evaasthiram, tatastatastasmaattasmaatshabdaadernimittaanniyamya tattannimittam' yaathaatmyaniroopanena shabdaadeh' nimittaanniyamya tattannamittam' yaathaatmyaniroopanena aabhaaseekri'tya vairaagyabhaavanayaa cha etatmana aatmanyeva vasham' nayetaatmavashyataamaapaadayet . Evam' yogaabhyaasabalaatyogina aatmanyeva prashaamyati manah' ..6.26..
==============================
Prashaantamanasam' hyenam' yoginam' sukhamuttamam .
Upaiti shaantarajasam' brahmabhootamakalmasham ..6.27..
Prashaantamanasam' prakarshena shaantam' mano yasya sah' prashaantamanaastam' prashaantamanasam' hi enam' yoginam' sukhamuttamam' nitishayamupaiti upagachchhati shaantarajasam' praksheenamohaadiklesharajasamityarthah', brahmabhootam' jeevanmuktam' brahmaiva sarvamityevam' nishchayavantam' brahmabhootamakalmasham' dharmaadharmaadivarjitam ..6.27..
==============================
Yunjannevam' sadaatmaanam' yogee vigatakalmashah' .
Sukhena brahmasam'sparshamatyantam' sukhamashnute ..6.28..
Yunjannevam' yathoktena kramena yogee yogaantaraayavarjitah' sadaa sarvadaatmaanam' vigatakalmasho vigatapaapah', sukhenaanaayaasena brahmasam'sparsham' brahmanaa parena sam'sparsho yasya tatbrahmasam'sparrsham' sukhamatyantamantamateetya vartata ityatyantamutkri'sht'am' niratishayamashnute vyaapnoti ..6.28..
==============================
Idaaneem' yogasya yatphalam' brahmaikatvadarshanam' sarvasam'saaravichchhedakaaranam' tatpradarshayate
Sarvabhootasthamaatmaanam' sarvabhootaani chaatmani .
Eekshate yogayuktaatmaa sarvatra samadarshanah' ..6.29..
Sarvabhootastham' sarveshu bhooteshu sthitam' svamaatmaanam' sarvabhootaani cha aatmani brahmaadeeni stambaparyantaani cha sarvabhootaani aatmanyekataam' gataani eekshate pashyati yogayuktaatmaa samaahitaantah'karanah' sarvatra samadarshanah' sarveshu brahmaadisthaavaraanteshu vishameshu sarvabhooteshu samam' nirvishesham' brahmaatmaikatvavishayam' darshanam' jnyaanam' yasya sa sarvatra samadarshanah' ..6.29..
==============================
Etasyaatmaikatvadarshanasya phalamuchyate
Yo maam' pashyati sarvatra sarvam' cha mayi pashyati .
Tasyaaham' na pranashyaami sa cha me na pranashyati ..6.30..
Yo maam' pashyati vaasudevam' sarvasyaatmaanam' sarvatra sarveshu bhooteshu sarvam' cha brahmaadibhootajaatam' mayi sarvaatmani pashyati, tasya evamaatmaikatvadarshino'hameeshvaro na pranashyaami na parokshataam' gamishyaami . Sa cha me na pranashyati sa cha vidvaanme mama vaasudevasya na pranashyati na paroksho bhavati, tasya cha mama chaikaatmakatvaat . Svaatmaa hi naamaatmanah' priya eva bhavati . Yasmaachchaahameva sarvaatmaikatvadarshee ..6.30..
==============================
Ityetatpoorvalokaartham' samyagdarshanamanoodya tatphalam' moksho'bhidheeyate
Sarvabhootasthitam' yo maam' bhajatyekatvamaasthitah' .
Sarvathaa vartamaano'pi sa yogee mayi vartate ..6.31..
Sarvathaa sarvaprakaaraih' vartamaano'pi samyagdarshee yogee mayi vaishnave parame pade vartate, nityamukta eva sah', na moksham' prati kenachitpratibadhyate ityarthah' ..6.31..
==============================
Kim' chaanyat
Aatmaupamyena sarvatra samam' pashyati yo'rjuna .
Sukham' vaa yadi vaa duh'kham' sa yogee paramo matah' ..6.32..
Aatmaupamyena aatmaa svayamevopameeyate'nayetyupamaa . Tasyaa upamaayaa bhaava aupamyam' tenaatmaupamyena, sarvatra sarvabhooteshu samam' tulyam' pashyati yo'rjuna, sa cha kim' samam' pashyateetyuchyate yathaa mama sukhamisht'am' tathaa sarvapraaninaam' sukhamanukoolam . Vaashabdashchaarthe . Yadi vaa yachcha duh'kham' mama pratikoolamanisht'am' yathaa tathaa sarvapraaninaam' duh'khamanisht'am' pratikoolamityevamaatmaupamyena sukhaduh'khe'nukoolapratikoole tulyatayaa sarvabhooteshu samam' pashyati, na kasyachitpratikoolamaacharati, ahim'saka ityarthah' . Yah' evamahim'sakah'
Samyagdarshananisht'hah', sa yogee parama utkri'sht'o mato'bhipretah' sarvayoginaam' madhye ..6.32..
==============================
Etasya yathoktasya samyagdarshanalakshanasya yogasya duh'khasampaadyataamaalakshya shushrushurdhruvam' tatpraaptyupaayamarjuna uvaacha
Yo'yam' yogastvayaa proktah' saamyena madhusoodana .
Etasyaaham' na pashyaami chanchalatvaatsthitim' sthiraam ..6.33..
Yo'yam' yogastvayaa proktah' saamyena samatvena he madhusoodana etasya yogasyaaham' na pashyaami nopalabhe, chanchalatvaanmanasah' . Kim ? Sthiraamachalaam' sthitim ..6.33..
==============================
Asiddham' tat
Chanchalam' hi manah' kri'shna pramaathi balavaddri'd'ham .
Tasyaaham' nigraham' manye vaayoriva sudushkaram ..6.34..
Chanchalam' hi manah' . Kri'shneti kri'shatervilekhanaarthasya roopam . Bhaktajanapaapaadidoshaakarshaanaatkri'shnah', tasya sambuddhih' he kri'shna . Hi yasmaatmanashchanchalam' na kevalamatyartham' chanchalam, pramaathi cha pramathanasheelam, pramathnaati shareeramindriyaani cha vikshipatsatparavasheekaroti . Kim' cha balavatprabalam, na kenachitniyantum' shakyam, durnivaaratvaat . Kim' cha dri'd'ham' tantunaagavadachchhedyam . Tasya evambhootasya manaso'ham' nigraham' nirodham' manye vaayoriva yathaa vaayordushkaro nigrahastato'pi dushkaram' manye ityabhipraayah' ..6.34..
==============================
Shreebhagavaanuvaacha, evametadyathaa braveeshi
Asam'shayam' mahaabaaho mano durnigraham' chalam .
Abhyaasena tu kaunteya vairaagyenashcha gri'hyate ..6.35..
Asam'shayam' naasti sam'shayo mano durnigraham' chalamityatra he mahaabaaho . Kintvabhyaasena tvabhyaaso naamashchittabhoomau kasyaanchitsamaanapratyayaavri'ttishchittasya . Vairaagyena vairaagyam' naama dri'sht'aadri'sht'esht'abhogeshu doshadarshanaabhyaasaadvaitri'shnyam . Tena cha vairaagyena gri'hyate viksheparoopah' prachaarashchittasya . Evam' tanmano gri'hyate nigri'hyate nirudhyata ityarthah' ..6.35..
==============================
Yah' punarasam'yataatmaa, tena
Asam'yataatmanaa yogo dushpraapeti me matih' .
Vashyaatmanaa tu yatataa shakyo'vaaptumupaayatah' ..6.36..
Asam'yataatmanaabhyaasavairaagyaabhyaamasam'yatah' aatmaantah'karanam' yasya so'yamasam'yataatmaa tenaasam'yataatmanaa yogo dushpraapo duh'khena praapyateti me matih' . Yastu punarvashyaatmaabhyaasavairaagyaabhyaam' vashyatvamaapaaditah' aatmaa mano yasya so'yam' vashyaatmaa tena vashyaatmanaa tu yatataa bhooyo'pi prayatnam' kurvataa shakyo'vaaptum' yogarupaayato yathoktaadupaayaat ..6.36..
==============================
Tatra yogaabhyaasaangeekaranena ihalokaparalokapraaptinimittaani karmaani sam'nyastaani, yogasiddhiphalam' cha mokshasaadhanam' samyagdarshanam' na praaptamiti, yogee yogamaargaatmaranakaale chalitachitta iti tasya naashamaashankayaarjuna uvaacha
Ayatih' shraddhayopeto yogaachchalitamaanasah' .
Apraapya yogasam'siddhim' kaam' gatim' kri'shna gachchhati ..6.37..
Ayatiraprayatnavaan yogamaarge shraddhayaastikyabuddhyaa chopeto yogaadantakaale cha chalitam' maanasam' mano yasya sa chalitamaanaso bhrasht'asmri'tih' so'praapya yogasam'siddhim' yogaphalam' samyagdarshanam' kaam' gatim' he kri'shna gachchhati ..6.37..
==============================
Kachchinnobhayavibhrasht'ashchhinnaabhramiva nashyati .
Apratisht'ho mahaabaaho vimood'ho brahmanah' pathi ..6.38..
Kashchitkim' na ubhayavibhrasht'ah' karmamaargaatyogamaargaachcha vibhrasht'ah' san chhinnaabhramiva nashyati, kim' vaa na nashyatyapratisht'ho niraashrayo he mahaabaaho vimood'hah' san brahmanah' pathi brahmapraaptimaarge ..6.38..
==============================
Etanme sam'shayam' kri'shnashchhettumarhasyasheshatah' .
Tvadanyah' sam'shayasyaasya chhettaa na hyupapadyate ..6.39..
Etanme mama sam'shayam' kri'shnashchhettumapanetumarhasyasheshatah' . Tvadanyastvatto'nyah' ri'shirdevo vaa chchhettaa naashayitaa sam'shayasyaasya na hi yasmaadupapadyate na sambhavati . Atastvameva chchhettumarhaseetyarthah' ..6.39..
==============================
Shreebhagavaanuvaacha
Paartha naiveha naamutra vinaashastasya vidyate .
Na hi kalyaanakri'tkashchiddurgatim' taata gachchhati ..6.40..
He paartha naiva iha loke naamutra parasmin vaa loke vinaashastasya vidyate naasti . Naasho naama poorvasmaatheenajanmapraaptih' sa yogabhrasht'asya naasti . Na hi yasmaatkalyaanakri'tshubhakri'tkashchitdurgatim' kutsitaam' gatim' he taata, tanoti aatmaanam' putraroopeneti pitaa taata uchyate . Pitaiva putreti putro'pi taata uchyate . Shishyo'pi putra uchyate . Yato na gachchhati ..6.40..
==============================
Kim' tvasya bhavati ?
Praapya punyakri'taam' lokaanushitvaa shaashvateeh' samaah' .
Shucheenaam' shreemataam' gehe yogabhrasht'o'bhijaayate ..6.41..
Yogamaarge pravri'ttah' sam'nyaasee saamarthyaatpraapya gatvaa punyakri'taamashvamedhaadiyaajinaam' lokaan, tatra choshitvaa vaasamanubhooya shaashvateernityaah' samaah' sam'vatsaraan, tadbhogakshaye shucheenaam' yathoktakaarinaam' shreemataam' vibhootimataam' gehe gri'he yogabhrasht'ah' abhijaayate ..6.41..
==============================
Atha vaa yoginaameva kule bhavati dheemataam .
Etaddhi durlabhataram' loke janma yadeedri'sham ..6.42..
Athavaa shreemataam' kulaatanyasmin yoginaameva daridraanaam' kule bhavati jaayate dheemataam' buddhimataam . Etathi janma, yatdaridraanaam' yoginaam' kule, durlabhataram' duh'khalabhyataram' poorvamapekshya loke janma yadeedri'sham' yathoktavisheshane kule ..6.42..
==============================
Yasmaat
Tatra tam' buddhisam'yogam' labhate paurvadehikam .
Yatate cha tato bhooyah' sam'siddhau kurunandana ..6.43..
Tatra yoginaam' kule tam' buddhisam'yogam' buddhyaa sam'yogam' buddhisam'yogam' labhate paurvadehikam' poorvasmin dehe bhavam' paurvadehikam . Yatate cha prayatnam' cha karoti tatastasmaatpoorvakri'taatsam'skaaraatbhooyo bahutaram' sam'siddhau sam'siddhinimittam' he kurunandana ..6.43..
==============================
Katham' poorvadehabuddhisam'yogeti taduchyate
Poorvaabhyaasena tenaiva hriyate hyavasho'pi sah' .
Jijnyaasurapi yogasya shabdabrahmaativartate ..6.44..
Yah' poorvajanmani kri'to'bhyaasah' sa poorvaabhyaasah', tenaiva balavataa hriyate sam'siddhau hi yasmaadavasho'pi sa yogabhrasht'ah' . Na kri'tam' chedyogaabhyaasajaatsam'skaaraatbalavattaramadharmaadilakshanam' karma, tadaa yogaabhyaasajanitena sam'skaarena hriyate . Adharmashchetbalavattarah' kri'tah', tena yogajo'pi sam'skaaro'bhibhooyata eva, tatkshaye tu yogajah' sam'skaarah' svayameva kaaryamaarabhate, na deerghakaalasthasyaapi vinaashastasyaasteetyarthah' . Ato jijnyaasurapi yogasya svaroopam' jnyaatumichchhannapi yogamaarge pravri'ttah' sam'nyaasee yogabhrasht'ah', saamarthyaatso'pi shabdabrahma
Vedoktakarmaanusht'haanaphalamativartate'tikraamatyapaakarishyati . Kimuta buddhvaa yo yogam' tannisht'ho'bhyaasam' kuryaat ..6.44..
==============================
Kutashcha yogitvam' shreya iti
Prayatnaadyatamaanastu yogee sam'shuddhakilbishah' .
Anekajanmasam'siddhastato yaati paraam' gatim ..6.45..
Prayatnaadyatamaanah', adhikam' yatamaana ityarthah' . Tatra yogee vidvaan sam'shuddhakilbisho vishuddhakilbishah' sam'shuddhapaapo'nekajanmasam'siddhiranekeshu janmasu kinchitkinchitsam'skaarajaatamupachitya tena upachitenaanekajanmakri'tena sam'siddho'nekajanmasam'siddhastatah' labdhasamyagdarshanah' san yaati paraam' prakri'sht'am' gatim ..6.45..
==============================
Yasmaadevam' tasmaat
Tapasvibhyo'dhiko yogee jnyaanibhyo'pi mato'dhikah' .
Karmibhyashchaadhiko yogee tasmaadyogee bhavaarjuna ..6.46..
Tapasvibhyo'dhiko yogee, jnyaanibhyo'pi jnyaanamatra shaastraarthapaand'ityam, tadvadbhyo'pi mato jnyaato'dhikah' shresht'ha iti . Karmibhyah', agnihotraadi karma, tadvadbhyo'dhiko yogee vishisht'o yasmaattasmaadyogee bhavaarjuna ..6.46..
==============================
Yoginaamapi sarveshaam' madgatenaantaraatmanaa .
Shraddhaavaan bhajate yo maam' sa me yuktatamo matah' ..6.47..
Yoginaamapi sarveshaam' roodraadityaadidhyaanaparaanaam' madhye madgatena mayi vaasudeve samaahitenaantaraatmanaantah'karanena shraddhaavaan shraddadhaanah' san bhajate sevate yo maam, sa me mama yuktatamo'tishayena yukto mato'bhipreta iti ..
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'ta shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Shasht'o'dhyaayah' ..6..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 7
Atha jnyaanavijnyaanayogaakhyah' saptamo'dhyaayah'
(shankarabhaashyah')
Yoginaamapi sarveshaam' madgatenaantaraatmanaa .
Shraddhaavaanbhajate yo maam' sa me yuktatamo matah' [geetaa 6.47]
Iti prashnabeejamupanyasya, svayameva eedri'sham' madeeyam' tattvam, evam' madgataantaraatmaa syaadityetatvivakshuh' shreebhagavaanuvaacha
Mayyaasaktamanaah' paartha yogam' yunjanmadaashrayah' .
Asam'shayam' samagram' maam' yathaa jnyaasyasi tachchhri'nu ..7.1..
Mayi vakshyamaanavisheshane parameshvare aasaktam' mano yasya sah' mayyaasaktamanaah', he paartha ! Yogam' yunjanmanah'samaadhaanam' kurvan, madaashrayo'hameva parameshvarah' aashrayo yasya sah' madaashrayah' . Yo hi kashchitpurushaarthena kenachitarthee bhavati sa tatsaadhanam' karmaagnihotraadi tapo daanam' vaa kinchidaashrayam' pratipadyate, ayam' tu yogee maamevaashrayam' pratipadyate, hitvaanyatsaadhanaantaram' mayyeva aasaktamanaa bhavati . Yastvamevambhootah' sanasam'shayam' samagram' samastam' vibhootibalashaktyaishvaryaadigunasampannam'
Maam' yathaa yena prakaarena jnyaasyasi sam'shayamantarenaivameva bhagavaaniti, tatsri'nu uchyamaanam' mayaa ..7.1..
==============================
Tachcha madvishayam
Jnyaanam' te'ham' savijnyaanamidam' vakshyaamyasheshatah' .
Yajjnyaatvaa neha bhooyo'nyajjnyaatavyamavashishyate ..7.2..
Jnyaanam' te tubhyamaham' savijnyaanam' vijnyaanasahitam' svaanubhavayuktamidam' vakshyaami kathayishyaamyasheshatah' kaartsnyena . Tajjnyaanam' vivakshitam' stauti shrotuh' abhimukheekaranaaya yajjnyaatvaa yajjnyaanam' jnyaatvaa neha bhooyah' punaranyatjnyaatavyam' purushaarthasaadhanamavashishyate naavashisht'am' bhavati . Iti mattattvajnyo yah', sa sarvajnyo bhavateetyarthah' . Ato vishisht'aphalatvaatdurlabham' jnyaanam ..7.2..
==============================
Kathamityuchyate
Manushyaanaam' sahasreshu kashchidyatati siddhaye .
Yatataamapi siddhaanaam' kashchinmaam' vetti tattvatah' ..7.3..
Manushyaanaam' madhye sahasreshu anekeshu kashchityatati prayatnam' karoti siddhaye siddhyartham . Teshaam' yatataamapi siddhaanaam, siddhaa eva hi te ye mokshaaya yatante, teshaam' kashchideva hi maam' vetti tattvato yathaavat ..7.3..
==============================
Shrotaaram' prarochanenaabhimukheekri'tyaaha
Bhoomiraapo'nalo vaayuh' kham' mano buddhireva cha .
Ahankaara iteeyam' me bhinnaa prakri'tirasht'adhaa ..7.4..
Bhoomih' pri'thiveetanmaatramuchyate, na sthoolaa . Bhinnaa prakri'tirasht'adhaa iti vachanaat . Tathaabaadayo'pi tanmaatraanyeva uchyante aapo'nalo vaayuh' kham . Mana iti manasah' kaaranamahankaaro gri'hyate . Buddhirityahankaarakaaranam' mahattattvam . Ahankaara ityavidyaasam'yuktamavyaktam . Yathaa vishasam'yuktamannam' vishamityuchyate, evamahankaaravaasanaavadavyaktam' moolakaaranamahankaara ityuchyate, pravartakatvaatahankaarasya . Ahankaara eva hi sarvasya pravri'ttibeejam' dri'sht'am' loke . Iteeyam' yathoktaa prakri'tirme mamaishvaree maayaashaktirasht'adhaa bhinnaa bhedamaagataa ..7.4..
==============================
Apareyamitastvanyaam' prakri'tim' viddhi me paraam .
Jeevabhootaam' mahaabaaho yayedam' dhaaryate jagat ..7.5..
Aparaa na paraa nikri'sht'aashuddhaanarthakaree sam'saarabandhanaatmikeyam . Ito'syaah' yathoktaayaastvanyaam' vishuddhaam' prakri'tim' mamaatmabhootaam' viddhi me paraam' prakri'sht'am' jeevabhootaam' kshetrajnyalakshanaam' praanadhaarananimittabhootaam' he mahaabaaho, yayaa prakri'tyedam' dhaaryate jagadantah'pravisht'ayaa ..7.5..
==============================
Etadyoneeni bhootaani sarvaaneetyupadhaaraya .
Aham' kri'tsnasya jagatah' prabhavah' pralayastathaa ..7.6..
Etadyoneeni ete paraapare kshetrakshetrajnyalakshane prakri'tee yoniryeshaam' bhootaanaam' taani etadyoneeni, bhootaani sarvaaneeti evamupadhaaraya jaaneehi . Yasmaatmama prakri'ti yonih' kaaranam' sarvabhootaanaam, ato'ham' kri'tsnasya samastasya jagatah' prabhava utpattih' pralayo vinaashastathaa . Prakri'tidvayadvaarenaaham' sarvajnya eeshvaro jagatah' kaaranamityarthah' ..7.6..
==============================
Yatastasmaat
Mattah' parataram' naanyatkinchidasti dhananjaya .
Mayi sarvamidam' protam' sootre maniganaa iva ..7.7..
Mattah' parameshvaraatparataramanyatkaaranaantaram' kinchitnaasti na vidyate, ahameva jagatkaaranamityarthah', he dhananjaya . Yasmaadevam' tasmaatmayi parameshvare sarvaani bhootaani sarvamidam' jagatprotamanusyootamanugatamanuviddham' grathitamityarthah' . Deerghatantushu pat'avat, sootre cha maniganaa iva ..7.7..
==============================
Kena kena dharmena vishisht'o tvayi sarvamidam' protamityuchyate
Raso'hamapsu kaunteya prabhaasmi shashisooryayoh' .
Pranavah' sarvavedeshu shabdah' khe paurusham' nri'shu ..7.8..
Raso'ham, apaam' yah' saaram' sa rasah', tasmin rasabhoote mayi aapah' protaa ityarthah' . Evam' sarvatra . Yathaahamapsu rasah', evam' prabhaasmi shashisooryayoh' . Pranava onkaarah' sarvavedeshu, tasmin pranavabhoote mayi sarve vedaah' protaah' . Tathaa khe aakaashe shabdah' saarabhootah', tasminmayi kham' protam . Tathaa paurusham' purushasya bhaavah' paurusham' yatah' pumbuddhirnri'shu, tasminmayi purushaah' protaah' ..7.8..
==============================
Gandhah' pri'thivyaam' cha tejashchaasmi vibhaavasau .
Jeevanam' sarvabhooteshu tapashchaasmi tapasvishu ..7.9..
Punyah' surabhirgandhah' pri'thivyaam' chaaham . Tasminmayi gandhabhoote pri'thivee protaa . Punyatvam' gandhasya svabhaavata eva pri'thivyaam' darshitamabaadishu rasaadeh' punyatvopalakshanaartham . Apunyatvam' tu gandhaadeenaamavidyaadharmaadyapeksham' sam'saarinaam' bhootavisheshasam'sarganimittam' bhavati . Tejashcha deeptishchaasmi vibhaavasau agnau . Tathaa jeevanam' sarvabhooteshu, yena jeevanti sarvaani bhootaani tatjeevanam . Tapashchaasmi tapasvishu, tasmin tapasi mayi tapasvinah' protaah' ..7.9..
==============================
Beejam' maam' sarvabhootaanaam' viddhi paartha sanaatanam .
Buddhirbuddhimataamasmi tejastejasvinaamaham ..7.10..
Beejam' prarohakaaranam' maam' viddhi sarvabhootaanaam' he paartha sanaatanam' chirantanam . Kim' cha, buddhirvivekashaktirantah'karanasya buddhimataam' vivekashaktimataamasmi . Tejah' praagalbhyam' tadvataam' tejasvinaamaham ..7.10..
==============================
Balam' balavataam' chaaham' kaamaraagavivarjitam .
Dharmaaviruddho bhooteshu kaamo'smi bharatarshabha ..7.11..
Balam' saamarthyamojo balavataamaham . Tachcha balam' kaamaraagavivarjitam . Kaamashcha raagashcha kaamaraagau . Kaamastri'shnaasam'nikri'sht'eshu vishayeshu, raago ranjanaa praapteshu vishayeshu taabhyaam' kaamaraagaabhyaam' vivarjitam' dehaadidhaaranamaatraartham' balam' sattvamahamasmi . Na tu yatsam'saarinaam' tri'shnaaraagakaaranam . Kim' cha dharmaaviruddhah' . Dharmena shaastraarthenaaviruddho yah' praanishu bhooteshu kaamah', yathaa dehadhaaranamaatraadyartho'shanapaanaadivishayah', sa kaamo'smi . He bharatarshabha ..7.11..
==============================
Kim' cha
Ye chaiva saattvikaa bhaavaa raajasaastaamasaashcha ye .
Matta eveti taan viddhi na tvaham' teshu te mayi ..7.12..
Ye chaiva saattvikaah' sattvanirvri'ttaa bhaavaah' padaarthaah', raajasaah' rajonirvri'ttaastaamasaastamonirvri'ttaashcha, ye kechitpraaninaam' svakarmavashaatjaayante bhaavaah', taanmatta eva jaayamaanaaniti evam' viddhi sarvaan samastaaneva . Evam' yadyapi te matto jaayante, tathaapi na tvaham' teshu tadadheenastadvashah', yathaa sam'saarinah' . Te punarmayi madvashaah' madadheenaah' ..7.12..
==============================
Evambhootamapi parameshvaram' nityashuddhabuddhamuktasvabhaavam' sarvabhootaatmaanam' nirgunam' sam'saaradoshabeejapradaahakaaranam' maam' naabhijaanaati jagadityanukrosham' darshayati bhagavaan . Tachcha kim'nimittam' jagato'jnyaanam ? Ityuchyate
Tribhirgunamayairbhaavairebhih' sarvamidam' jagat .
Mohitam' naabhijaanaati maamebhyah' paramavyayam ..7.13..
Tribhirgunamayaih' gunavikaaraih' raagadveshamohaadiprakaarairbhaavaih' padaarthairebhiryathoktaih' sarvamidam' praanijaatam' jaganmohitamavivekitaamaapaaditam' sannaabhijaanaani maam . Ebhyo yathoktebhyo gunebhyah' param' vyatiriktam' vilakshanam' chaavyayam' vyayarahitam' janmaadisarvabhaavavikaaravarjitamityarthah' ..7.13..
==============================
Katham' punardaiveemetaam' trigunaatmikaam' vaishnaveem' maayaamatikraamateetyuchyate
Daivee hyeshaa gunamayee mama maayaa duratyayaa .
Maameva ye prapadyante maayaametaam' taranti te ..7.14..
Daivee devasya mameshvarasya vishnoh' svabhaavabhootaa hi yasmaadeshaa yathoktaa gunamayee mama maayaa duratyayaa duh'khenaatyayo'tikramanam' yasyaah' saa duratyayaa . Tatraivam' sati sarvadharmaan parityajya maameva maayaavinam' svaatmabhootam' sarvaatmanaa ye prapadyante te
Maayaametaam' sarvabhootamohineem' tarantyatikraamanti . Te sam'saarabandhanaanmuchyanta ityarthah' ..7.14..
==============================
Yadi tvaam' prapannaah' maayaametaam' taranti, kasmaattvaameva sarve na prapadyante ? Ityuchyate
Na maam' dushkri'tino mood'haah' prapadyante naraadhamaah' .
Maayayaapahri'tajnyaanaa aasuram' bhaavamaashritaah' ..7.15..
Na maam' parameshvaram' naaraayanam' dushkri'tinah' paapakaarinah' mood'haah' prapadyante naraadhamaa naraanaam' madhye'dhamaah' nikri'sht'ah' . Te cha maayayaapahri'tajnyaanaah' sam'mushitajnyaanaa aasuram' bhaavam' him'saanri'taadilakshanamaashritaah' ..7.15..
==============================
Ye punarnarottamaah' punyakarmaanah'
Chaturvidhaa bhajante maam' janaah' sukri'tino'rjuna .
Aarto jijnyaasurarthaarthee jnyaanee cha bharatarshabha ..7.16..
Chaturvidhaashchatuh'prakaaraa bhajante sevante maam' janaah' sukri'tinah' punyakarmaano he'rjuna . Aarta aartiparigri'heetastaskaravyaaghrarogaadinaabhibhoota aapannah' . Jijnyaasurbhagavattattvam' jnyaatumichchhati yah' . Arthaarthee dhanakaamah' . Jnyaanee vishnostattvavichcha he bharatarshabha ..7.16..
==============================
Teshaam' jnyaanee nityayukta ekabhaktirvishishyate .
Priyo hi jnyaanino'tyarthamaham' sa cha mama priyah' ..7.17..
Teshaam' chaturnaam' madhye jnyaanee tattvavittattvavittvaannityayukto bhavati . Ekabhaktishcha, anyasya bhajaneeyasyaadarshanaat . Atah' sa ekabhaktirvishishyate visheshamaadhikyamaapadyate, atirichyata ityarthah' . Priyo hi yasmaadahamaatmaa jnyaanino'tastasyaahamatyartham' priyah' . Prasiddham' hi loke aatmaa priyo bhavateeti . Tasmaajjnyaanina aatmatvaadvaasudevah' priyo bhavateetyarthah' . Sa cha jnyaanee mama vaasudevasya aatmaiveti mamaatyartham' priyah' ..7.17..
==============================
Na tarhyaartaadayastrayo vaasudevasya priyaah' ? Na . Kim' tarhi ?
Udaaraah' sarva evaite jnyaanee tvaatmaiva me matam .
Aasthitah' sa hi yuktaatmaa maamevaanuttamaam' gatim ..7.18..
Udaaraa utkri'sht'aah' sarva evaite . Trayo'pi mama priyaa evetyarthah' . Na hi kashchinmadbhakto vaasudevasyaapriyo bhavati . Jnyaanee tvatyartham' priyo bhavateeti visheshah' . Tatkasmaat? Ityata aaha jnyaanee tvaatmaiva, naanyo matta iti me mama matam' nishchayah' . Aasthita aarod'hum' pravri'ttah' sa jnyaanee hi yasmaadahameva bhagavaan vaasudevo naanyo'smeetyevam' yuktaatmaa samaahitachittah' sanmaameva param' brahma gantavyamanuttamaam' gatim' gantum' pravri'tta ityarthah' ..7.18..
==============================
Jnyaanee punarapi stooyate
Bahoonaam' janmanaamante jnyaanavaanmaam' prapadyate .
Vaasudevah' sarvamiti sa mahaatmaa sudurlabhah' ..7.19..
Bahoonaam' janmanaam' jnyaanaarthasam'skaaraashrayaanaamante samaaptau jnyaanavaan praaptaparipaakajnyaano maam' vaasudevam' pratyagaatmaanam' pratyakshatah' prapadyate . Katham ? Vaasudevah' sarvamiti . Ya evam' sarvaatmaanam' maam' naaraayanam' pratipadyate, sa mahaatmaa . Na tatsamo'nyo'sti, adhiko vaa . Atah' sudurlabhah', manushyaanaam' sahasreshviti hyuktam ..7.19..
==============================
Aatmaiva sarvm' vaasudeva ityevamapratipattau kaaranamuchyate
Kaamaistaistairhri'tajnyaanaah' prapadyante'nyadevataah' .
Tam' tam' niyamamaasthaaya prakri'tyaa niyataah' svayaa ..7.20..
Kaamaistaistaih' putrapashusvargaadivishayairhri'tajnyaanaah' apahri'tavivekavijnyaanaah' prapadyante'nyadevataah' praapnuvanti vaasudevaadaatmano'nyaa devataah' . Tam' tam' niyamam' devataaraadhane prasiddho yo yo niyamastam' tamaasthaaya aashritya prakri'tyaa svabhaavena janmaantaraarjitasam'skaaravisheshena niyataah' niyamitaah' svayaatmeeyayaa ..7.20..
==============================
Teshaam' cha kaaminaam
Yo yo yaam' yaam' tanum' bhaktah' shraddhayaarchitumichchhati .
Tasya tasyaachalaam' shraddhaam' taameva vidadhaamyaham ..7.21..
Yo yah' kaamee yaam' yaam' devataatanum' shraddhayaa sam'yukto bhaktashcha sannarchitum' poojayitumichchhati, tasya tasya kaamino'chalaam' sthiraam' shraddhaam' taameva vidadhaami sthireekaromi ..7.21..
==============================
Yayaiva poorvam' pravri'ttah' svabhaavato yo yaam' devataatanum' shraddhayaarchitumichchhati
Sa tayaa shraddhayaa yuktastasyaa raadhanameehate .
Labhate cha tatah' kaamaanmayaiva vihitaan hi taan ..7.22..
Sa tayaa madvihitayaa shraddhayaa yuktah' san tasyaa devataatanvaa raadhanamaaraadhanameehate chesht'ate . Labhate cha tatastasyaa aaraadhitaayaa devataatanvaah' kaamaaneepsitaanmayaiva parameshvarena sarvajnyena karmaphalavibhaagajnyatayaa vihitaannirmitaan taan, hi yasmaatte bhagavataa vihitaah' kaamaastasmaattaanavashyam' labhate ityarthah' . Hitaaniti padachchhede hitatvam' kaamaanaamupacharitam' kalpyam . Na hi kaamaa hitaah' kasyachit ..7.22..
==============================
Yasmaadantavatsaadhanavyaapaaraavivekinah' kaaminashcha te . Atah'
Antavattu phalam' teshaam' tadbhavatyalpamedhasaam .
Devaan devayajo yaanti madbhaktaa yaanti maamapi ..7.23..
Antavadvinaashi tu phalam' teshaam' tadbhavatyalpamedhasaamalpaprajnyaanaam . Devaan devayajo yaanti devaan yajanteeti devayajah', te devaan yaanti . Madbhaktaa yaanti maamapi . Evam' samaane'pyaayaase maameva na prapadyante'nantaphalaaya . Aho khalu kasht'am' vartata ityanukrosham' darshayati bhagavaan ..7.23..
==============================
Kim'nimittam' maameva na prapadyanta ityuchyate
Avyaktam' vyaktimaapannam' manyante maamabuddhayah' .
Param' bhaavamajaananto mamaavyayamanuttamam ..7.24..
Avyaktamaprakaasham' vyaktimaapannam' prakaasham' gatamidaaneem' manyante maam' nityaprasiddhameeshvaramapi santamabuddhayo'vivekinah' param' bhaavam' paramaatmasvaroopamajaananto'vivekinah' mamaavyayam' vyayarahitamanuttamam' niratishayam' madeeyam' bhaavamajaananto manyanta ityarthah' ..7.24..
==============================
Tadajnyaanam' kim'nimittamityuchyate
Naaham' prakaashah' sarvasya yogamaayaasamaavri'tah' .
Mood'ho'yam' naabhijaanaati loko maamajamavyayam ..7.25..
Naaham' prakaashah' sarvasya lokasya, keshaanchideva madbhaktaanaam' prakaasho'hamityabhipraayah' . Yogamaayaasamaavri'to yogo gunaanaam' yuktirghat'anam' saiva maayaa yogamaayaa . Tayaa yogamaayayaa samaavri'tah', sanchhanna ityarthah' . Ata eva mood'ho loko'yam' naabhijaanaati maamajamavyayam ..7.25..
==============================
Vedaaham' samateetaani vartamaanaani chaarjuna .
Bhavishyaani cha bhootaani maam' tu veda na kashchana ..7.26..
Yayaa yogamaayayaa samaavri'tam' maam' loko naabhijaanaati, naasau yogamaayaa madeeyaa satee mameshvarasya maayaavino jnyaanam' pratibadhnaati . Yathaanyasyaapi maayaavino maayaa jnyaanam' tadvat . Yatah' evam, atah' aham' tu veda jaane samateetaani samatikraantaani bhootaani, vartamaanaani chaarjuna, bhavishyaani cha bhootaani vedaaham . Maam' tu veda na kashchana madbhaktam' machchharanamekam' muktvaa . Mattattvavedanaabhaavaadeva na maam' bhajate ..7.26..
==============================
Kena punarmattattvavedanapratibandhena pratibaddhaani santi jaayamaanaani sarvabhootaani maam' na vidanti ? Ityapekshaayaamidamaaha
Ichchhaadveshasamutthena dvandvamohena bhaarata .
Sarvabhootaani sam'moham' sarge yaanti parantapa ..7.27..
Ichchhaadveshasamutthena ichchhaa cha dveshashchechchhaadveshau . Taabhyaam' samuttisht'hateeteechchhaadveshasamutthastenechchhaadveshasamutthena . Keneti visheshaapekshaayaamidamaaha dvandvamohena dvandvanimitto moho dvandvamohastena . Taaveva ichchhaadveshau sheetoshnavatparasparaviruddhau sukhaduh'khataddhetuvishayau yathaakaalam' sarvabhootaih' sambadhyamaanau dvandvashabdenaabhidheeyete . Tatra yadechchhaadveshau sukhaduh'khataddhetusampraaptyaa labdhaatmakau bhavatah', tadaa tau sarvabhootaanaam' prajnyaayaah' svavashaapaadanadvaarena paramaarthaatmatattvavishayajnyaanotpattipratibandhakaaranam'
Moham' janayatah' . Na heechchhaadveshadoshavasheekri'tachittasya yathaabhootaarthavishayajnyaanamutpadyate bahirapi . Kimu vaktavyam' taabhyaamaavisht'abuddheh' sam'mood'hasya pratyagaatmani bahupratibandhe jnyaanam' notpadyateti . Atastena ichchhaadveshasamutthena dvandvamohena, bhaarata bharataanvayaja, sarvabhootaani sam'mohitaani santi sam'moham' sam'mood'hataam' sarge janmani, utpattikaale ityetat, yaanti gachchhanti he parantapa . Mohavashaanyeva sarvabhootaani jaayamaanaani jaayanta ityabhipraayah' . Yata evamatastena dvandvamohena pratibaddhaprajnyaanaani sarvabhootaani sam'mohitaani maamaatmabhootam' na jaananti . Ata eva aatmabhaavena
Maam' na bhajante ..7.27..
==============================
Ke punaranena dvandvamohena nirmuktaah' santastvaam' viditvaa yathaashaastramaatmabhaave bhajanta ityapekshitamartham' darshayitumuchyate
Yeshaam' tvantagatam' paapam' janaanaam' punyakarmanaam .
Te dvandvamohanirmuktaa bhajante maam' dri'd'havrataah' ..7.28..
Yeshaam' tu punarantagatam' samaaptapraayam' ksheenam' paapam' janaanaam' punyakarmanaam' punyam' karma yeshaam' sattvashuddhikaaranam' vidyate te punyakarmaanasteshaam' punyakarmanaam, te dvandvamohanirmuktaa yathoktena dvandvamohena nirmuktaa bhajante maam' paramaatmanaam' dri'd'havrataah' . Evameva paramaarthatattvam' naanyathetyevam' sarvaparityaagavratena nishchitavijnyaanaa dri'd'havrataa uchyante ..7.28..
==============================
Te kimartham' bhajante ? Ityuchyate
Jaraamaranamokshaaya maamaashritya yatanti ye .
Te brahma tadviduh' kri'tsnamadhyaatmam' karma chaakhilam ..7.29..
Jaraamaranamokshaaya jaraamaranayormokshaartham' maam' parameshvaramaashritya matsamaahitachittaah' santo yatanti prayatante ye, te yadbrahma param' tadviduh' kri'tsnam' samastamadhyaatmam' pratyagaatmavishayam' vastu tadviduh' . Karma chaakhilam' samastam' viduh' ..7.29..
==============================
Saadhibhootaadhidaivam' maam' saadhiyajnyam' cha ye viduh' .
Prayaanakaale'pi cha maam' te viduryuktachetasah' ..7.30..
Saadhibhootaadhidaivamadhibhootam' chaadhidaivam' chaadhibhootaadhidaivam, sahaadhibhootaadhidaivena vartata iti saadhibhootaadhidaivam' cha maam' ye viduh' . Saadhiyajnyam' cha sahaadhiyajnyena saadhiyajnyam' ye viduh', prayaanakaale maranakaale'pi cha maam' te viduh' . Yuktachetasah' samaahitachittaa iti ..7.30..
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Saptamo'dhyaayah' ..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 8
Atha brahmaaksharanirdesho naama
Asht'amo'dhyaayah'
(shreemachchhankaraachaaryabhagavatpaadavirachitabhaashyah')
==============================
Te brahma tadviduh' kri'tsnamityaadinaa bhagavataarjunasya prashnabeejaani upadisht'ani . Atastatprashnaarthamarjuna uvaacha
Kim' tadbrahma kimadhyaatmam' kim' karma purushottama .
Adhibhootam' cha kim' proktamadhidaivam' kimuchyate ..8.1..
Adhiyajnyah' katham' ko'tra dehe'sminmadhusoodana .
Prayaanakaale cha katham' jnyeyo'si niyataatmabhih' ..8.2..
==============================
Eshaam' prashnaanaam' yathaakramam' nirnayaaya shreebhagavaanuvaacha
Aksharam' brahma paramam' svabhaavo'dhyaatmamuchyate .
Bhootabhaavodbhavakaro visargah' karmasanjnyitah' ..8.3..
Aksharam' na ksharateetyaksharam' para aatmaa, etasya vaaksharasya prashaasane gaargi [bri'hadaaranyakopanishad 3.8.9] iti shruteh' . Onkaarasya cha omityekaaksharam' brahma [geetaa 8.13] iti parena visheshanaadagrahanam . Paramamiti cha niratishaye brahmanyakshare upapannataram' visheshanam . Tasyaiva parasya brahmanah' pratideham' pratyagaatmabhaavah' svabhaavah' . Svo bhaavah' svabhaavo'dhyaatmamuchyate . Aatmaanam' dehamadhikri'tya pratyagaatmatayaa pravri'ttam' paramaarthabrahmaavasaanam' vastu svabhaavo'dhyaatmamuchyate'dhyaatmashabdenaabhidheeyate . Bhootabhaavodbhavakaro bhootaanaam' bhaavo bhootabhaavastasya udbhavo bhootabhaavodbhavas
Tam' karoteeti bhootabhaavodbhavakarah', bhootavastootpattikara ityarthah' . Visargo visarjanam' devatoddeshena charupurod'aashaaderdravyasya parityaagah' . Sa esha visargalakshano yajnyah' karmasanjnyitah' karmashabdita ityetat . Etasmaathi beejabhootaadvri'sht'yad'aadikramena sthaavarajangamaani bhootaanyudbhavanti ..8.3..
==============================
Adhibhootam' ksharo bhaavah' purushashchaadhidaivatam .
Adhiyajnyo'hamevaatra dehe dehabhri'taam' vara ..8.4..
Adhibhootam' praanijaatamadhikri'tya bhavateeti . Ko'sau ? Ksharah' ksharateeti ksharo vinaashee, bhaavo yatkinchitjanimatvastvityarthah' . Purushah' poornamanena sarvamiti, puri shayanaatvaa, purushah' aadityaantargato hiranyagarbhah', sarvapraanikaranaanaamanugraahakah', so'dhidaivatam . Adhiyajnyah' sarvayajnyaabhimaaninee vishnvaakhyaa devataa, yajnyo vai vishnuh' [t'aittsh1.7.4] iti shruteh' . Sa hi vishnurahameva . Atraasmin dehe yo yajnyastasyaahamadhiyajnyah' . Yajnyo hi dehanirvartyatvena dehasamavaayeeti dehaadhikarano bhavati, dehabhri'taam' vara ! ..8.4..
==============================
Antakaale cha maameva smaranmuktvaa kalevaram .
Yah' prayaati sa madbhaavam' yaati naastyatra sam'shayah' ..8.5..
Antakaale maranakaale cha maameva parameshvaram' vishnum' smaranmuktvaa parityajya kalevaram' shareeram' yah' prayaati gachchhati . Sa madbhaavam' vaishnavam' tattvam' yaati . Naasti na vidyate'traasminnarthe sam'shayah' yaati vaa na veti ..
==============================
Na madvishaya evaayam' niyamah' . Kim' tarhi ?
Yam' yam' vaapi smaran bhaavam' tyajatyante kalevaram .
Tam' tamevaiti kaunteya sadaa tadbhaavabhaavitah' ..8.6..
Yam' yam' vaapi yam' yam' bhaavam' devataavishesham' smaran chintayan tyajati parityajatyante'ntakaale praanaviyogakaale kalevaram' shareeram' tam' tameva smri'tam' bhaavameva eti naanyam' kaunteya, sadaa sarvadaa tadbhaavabhaavitastasmin bhaavastadbhaavah' sa bhaavitah' smaryamaanatayaabhyasto yena sa tadbhaavabhaavitah' san ..8.6..
==============================
Yasmaadevamantyaa bhaavanaa dehaantarapraaptau kaaranam
Tasmaatsarveshu kaaleshu maamanusmara yudhya cha .
Mayyarpitamanobuddhirmaamevaishyasyasam'shayah' ..8.7..
Tasmaatsarveshu kaaleshu maamanusmara yathaashaastram . Yudhyashcha yuddham' svadharmam' kuru . Mayi vaasudeve'rpite manobuddhee yasya tava sa tvam' mayyarpitamanobuddhih' sanmaameva yathaasmri'tameshyasyaagamishyasi . Asam'shayo na sam'shayo'tra vidyate ..8.7..
==============================
Kim' cha
Abhyaasayogayuktena chetasaa naanyagaaminaa .
Paramam' purusham' divyam' yaati paarthaanuchintayan ..8.8..
Abhyaasayogayuktena mayi chittasamarpanavishayabhoota ekasmim'stulyapratyayaavri'ttilakshano vilakshanapratyayaanantarito'bhyaasah' sa chaabhyaaso yogastena yuktam' tatraiva vyaapri'tam' yoginashchetastena . Chetasaa naanyagaaminaa naanyatra vishayaantare gantum' sheelamasyeti naanyagaami tena naanyagaaminaa, paramam' niratishayam' purusham' divyam' divi sooryamand'aale bhavam' yaati gachchhati he paarthaanuchintayan shaastraachaaryopadeshamanudhyaayanityetat ..8.8..
==============================
Kim'vishisht'am' cha purasham' yaati ? Ityuchyate
Kavim' puraanamanushaasitaaram
Anoraneeyaam'samanusmaredyah' .
Sarvasya dhaataaramachintyaroopam
Aadityavarnam' tamasah' parastaat ..8.9..
Kavim' kraantadarshinam' sarvajnyam' puraanam' chirantanamanushaasitaaram' sarvasya jagatah' prashaasitaaramanoh' sookshmaadapyaneeyaam'sam' sookshmataramanusmaredanuchintayedyah' kashchit, sarvasya karmaphalajaatasya dhaataaram' vidhaataaram' vichitratayaa praanibhyo vibhaktaaram, achintyaroopam' naasya roopam' niyatam' vidyamaanamapi kenachitchintayitum' shakyata ityachintyaroopastam, aadityavarnamaadityasyeva nityachaitanyaprakaasho varno yasya tamaadityavarnam, tamasah' parastaat, ajnyaanalakshanaanmohaandhakaaraatparam' tamanuchintayadyaateeti poorvena sambandhah' ..8.9..
==============================
Kim' cha
Prayaanakaale manasaachalena
Bhaktyaa yukto yogabalena chaiva .
Bhruvormadhye praanamaaveshya samyak
Sa tam' param' purushamupaiti divyam ..8.10..
Prayaanakaale maranakaale manasaachalena chalanavarjitena bhaktyaa yukto bhajanam' bhaktistayaa yukto yogabalena chaiva yogasya balam' yogabalam' samaadhijasam'skaaraprachayajanitachittasthairyalakshanam' yogabalam' tena cha yukta ityarthah' . Poorvam' hri'dayapund'aareeke vasheekri'tya chittam' tata oordhvagaaminyaa naad'yaa bhoomijayakramena bhruvormadhye praanamaaveshya sthaapayitvaa samyagaapramattah' san, sa evam' buddhimaan yogee kavim' puraanamityaadilakshanam' tam' param' parataram' purushamupaiti pratipadyate divyam' dyotanaatmakam ..8.10..
==============================
[yogamaargaanugamanenaiva brahmavidyaamantarenaapi brahma praapyata ityevam' praaptamidamuchyate ] punarapi vakshyamaanenopaayena pratipitsitasya brahmano vedavidvadanaadivisheshanavisheshyasyaabhidhaanam' karoti bhagavaan
Yadaksharam' vedavido vadanti
Vishanti yadyatayo veetaraagaah' .
Yadichchhanto brahmacharyam' charanti
Tatte padam' sangrahena pravakshye ..8.11..
Yadaksharam' na ksharateetyaksharamavinaashi vedavido vedaarthajnyaah' vadanti . Tadvaa etadaksharam' gaargi braahmanaa abhivadanti [bri'hadaaranyakopanishad 3.8.8] iti shruteh' . Sarvavisheshanivartakatvenaabhivadantyasthoolamanvityaadi . Kim' cha vishanti pravishanti samyagdarshanapraaptau satyaam' yadyatayo yatanasheelaah' sam'nyaasino veetaraagaah' veeto vigatah' raago yebhyaste veetaraagaah' . Yachchaaksharamichchhanto jnyaatumiti vaakyasheshah' brahmacharyam' gurau charanti aacharanti, tatte padam' tadaksharaakhyam' padam' padaneeyam' te tava sangrahena, sangrahah'
Sankshepastena, sankshepena pravakshye kathayishyaami ..8.11..
==============================
Sa yo ha vai tadbhagavanmanushyeshu praayanaantamonkaaramabhidhyaayeeta . Katamam' vaava sa tena lokam' jayateeti . Tasmai sa hovaacha etadvai satyakaama param' chaaparam' cha brahma yadonkaarah' [ড়rashnaoo 5.12] ityupakramya, yah' punaretam' trimaatrena omityetenaivaaksharena param' purushamabhidhyaayeeta sa saamabhirunneeyate brahmalokam [ড়rashnaoo 5.5] ityaadinaa vachanena, anyatra dharmaadanyatraadharmaad[Kat'hoo 1.2.14] iti chopakramya
Sarve vedaa yatpadamaamananti
Tapaam'si sarvaani cha yadvadanti .
Yadichchhanto brahmacharyam' charanti
Tatte padam' sangrahena braveemyomityetad[Kat'hoo 1.2.15]
Ityaadibhishcha vachanaih' parasya brahmano vaachakaroopena, pratimaavatprateekaroopena vaa, parabrahmapratipattisaadhanatvena mandamadhyamabuddheenaam' vivakshitasya onkaarasyopaasanam' kaalaantare muktiphalamuktam' yat, tadevehaapi kavim' puraanamanushaasitaaram [geetaa 8.9] yadaksharam' vedavido vadanti [geetaa 8.11] iti chopanyastasya parasya brahmanah' poorvoktaroopena pratipattyupaayabhootasya onkaarasya kaalaantaramuktiphalamupaasanam' yogadhaaranaasahitam' vaktavyam . Prasaktaanuprasaktam' cha yatkinchidityevamartha uttare grantha aarabhyate
Sarvadvaaraani sam'yamya mano hri'di nirudhya cha .
Moordhnyaadhaayaatmanah' praanamaasthito yogadhaaranaam ..8.12..
Sarvadvaaraani sarvaani cha taani dvaaraani cha sarvadvaaraanyupalabdhau, taani sarvaani sam'yasya sam'yamanam' kri'tvaa mano hri'di hri'dayapund'aareeke niroodhya nirodham' kri'tvaa nishprachaaramaapaadya, tatra vasheekri'tena manasaa hri'dayaadoordhvagaaminyaa naad'yordhvamaaroohya moordhnyaadhaaya aatmanah' praanamaasthitah' pri'vri'tto yogadhaaranaam' dhaarayitum ..8.12..
==============================
Tatraiva cha dhaarayan
Omityekaaksharam' brahma vyaaharanmaamanusmaran .
Yah' prayaati tyajan deham' sa yaati paramaam' gatim ..8.13..
Omiti ekaaksharam' brahma brahmano'bhidhaanabhootamonkaaram' vyaaharanuchaarayan, tadarthabhootam' maameeshvaramanusmarananuchintayan yah' prayaati mriyate, sa tyajan parityajan deham' shareeram tyajan dehamiti prayaanavisheshanaartham' dehatyaagena prayaanamaatmanah', na svaroopanaashenetyarthah' sa evam' yaati gachchhati paramaam' prakri'sht'aam' gatim ..8.13..
==============================
Kim' cha
Ananyachetaah' satatam' yo maam' smarati nityashah' .
Tasyaaham' sulabhah' paartha nityayuktasya yoginah' ..8.14..
Ananyachetaa naanyavishaye cheto yasya so'yamananyachetaah' . Yogee satatam' sarvadaa yo maam' parameshvaram' smarati . Nityashah' satatamiti nairantaryamuchyate, nityashah' iti deerghakaalatvamuchyate . Na shanmaasam' sam'vatsaram' vaa . Kim' tarhi ? Yaavajjeevam' nairantaryena yo maam' smarateetyarthah' . Tasya yogino'ham' sulabhah' sukhena labhyo he paartha, nityayuktasya sadaa samaahitachittasya yoginah' . Yata evam, ato'nanyachetaah' sanmayi sadaa samaahito bhavet ..8.14..
==============================
Tava saulabhyena kim' syaat? Ityuchyate . Sri'nu tanmama saulabhyena yadbhavati
Maamupetya punarjanma duh'khaalayamashaashvatam .
Naapnuvanti mahaatmaanah' sam'siddhim' paramaam' gataah' ..8.15..
Maamupetya maameeshvaramupetya madbhaavamaapadya punarjanma punarutpattim' naapnuvanti na praapnuvanti . Kim'vishisht'am' punarjanma na praapnuvanti ? Iti, tadvisheshanamaaha duh'khaalayam' duh'khaanaamaadhyaatmikaadeenaamaalayamaashrayam . Aaleeyante yasmin duh'khaaneeti duh'khaalayam' janma . Na kevalam' duh'khaalayam, ashaashvatamanavasthitasvaroopam' cha . Naapnuvanti eedri'sham' punarjanma mahaatmaano yatayah' sam'siddhim' mokshaakhyaam' paramaam' prakri'sht'aam' gataah' praaptaah' . Ye punarmaam' na praapnuvanti te punaraavartante ..8.15..
==============================
Kim' punastvatto'nyatpraaptaah' punaraavartante ? Ityuchyate
Aa brahmabhuvanaallokaah' punaraavartino'rjuna .
Maamupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate ..8.16..
Aa brahmabhuvanaatbhavantyasmin bhootaaneeti bhuvanam . Brahmano bhuvanam' brahmabhuvanam, brahmaloka ityarthah' . Aa brahmabhuvanaatsaha brahmabhuvanena lokaah' sarve punaraavartinah' punaraavartanasvabhaavaah' . He'rjuna . Maamekamupetya tu kaunteya punarjanma punarutpattih' na vidyate ..8.16..
==============================
Brahmalokasahitaa lokaah' kasmaatpunaraavartinah' ? Kaalaparichchhinnatvaat . Katham ?
Sahasrayugaparyantamaharyadbrahmano viduh' .
Raatrim' yugasahasraantaam' te'horaatravido janaah' ..8.17..
Sahasrayugaparyantam' sahasraani yugaani paryantah' paryavasaanam' yasyaahnastatahah' sahasrayugaparyantam . Brahmanah' prajaapaterviraajo viduh' . Raatrimapi yugasahasraantaamahah'parimaanaameva . Ke vidurityaaha te'horaatravidah' kaalasankhyaavido janaa ityarthah' . Yata evam' kaalaparichchhinnaaste, atah' punaraavartino lokaah' ..8.17..
==============================
Prajaapaterahani yadbhavati raatrau cha, taduchyate
Avyaktaadvyaktayah' sarvaah' prabhavantyaharaagame .
Raatryaagame praleeyante tatraivaavyaktasanjnyake ..8.18..
Avyaktaadavyaktam' prajaapateh' svaapaavasthaa . Tasmaadavyaktaadvyaktayo vyajyanta iti vyaktayah' sthaavarajangamalakshanaah' sarvaah' prajaah' prabhavantyabhivyajyante, ahna aagamo'haraagamastasminaharaagame kaale brahmanah' prabodhakaale . Tathaa raatryaagame brahmanah' svaapakaale praleeyante sarvaa vyaktayastatraiva poorvokte'vyaktasanjnyake ..8.18..
==============================
Akri'taabhyaagamakri'tavipranaashadoshaparihaaraartham' bandhamokshashaastrapravri'ttisaaphalyapradarshanaarthamavidyaadikleshamoolakarmaashayavashaachchaavasho bhootagraamo bhootvaa bhootvaa praleeyata ityatah' sam'saare vairaagyapradarshanaartham' chedamaaha
Bhootagraamah' sa evaayam' bhootvaa bhootvaa praleeyate .
Raatryaagame'vashah' paartha prabhavatyaharaagame ..8.19..
Bhootagraamo bhootasamudaayah' sthaavarajangamalakshano yah' poorvasmin kalpa aaseetsa evaayam' naanyah' . Bhootvaa bhootvaaharaagame . Praleeyate punah' punah' raatryaagame'hnah' kshaye'vasho'svatantra eva . He paartha . Prabhavati jaayate'vasha evaaharaagame ..8.19..
==============================
Yadupanyastamaksharam, tasya praaptyupaayo nirdisht'a omityekaaksharam' brahma [geetaa 8.13] ityaadinaa . Athedaaneemaksharasyaiva svaroopanirdidikshayedamuchyate, anena yogamaargenedam' gantavyamiti
Parastasmaattu bhaavo'nyo'vyakto'vyaktaatsanaatanah' .
Yah' sa sarveshu bhooteshu nashyatsu na vinashyati ..8.20..
Paro vyatirikto bhinnah' . Kutah' ? Tasmaatpoorvoktaat . Tushabdo'ksharasya vivakshitasyaavyaktaadvailakshanyavisheshanaarthah' . Bhaavo'ksharaakhyam' param' brahma . Vyatiriktatve satyapi saalakshanyaprasango'steeti tadvinivri'ttyarthamaaha anya iti . Anyo vilakshanah' . Sa chaavyakto'nindriyagocharah' . Parastasmaadityuktam . Kasmaatpunah' parah' ? Poorvoktaadbhootagraamabeejabhootaadavidyaalakshanaadavyaktaat . Anyo vilakshano bhaava ityabhipraayah' . Sanaatanashchirantano yah' sa bhaavah' sarveshu bhooteshu brahmaadishu nashyatsu na vinashyati ..8.20..
==============================
Avyakto'kshara ityuktastamaahuh' paramaam' gatim .
Yam' praapya na nivartante taddhaama paramam' mama ..8.21..
Yo'saavavyakto'kshara ityuktastamevaaksharasanjnyakamavyaktam' bhaavamaahuh' paramaam' prakri'sht'aam' gatim . Yam' param' bhaavam' praapya gatvaa na nivartante sam'saaraaya, taddhaama sthaanam' paramam' prakri'sht'am' mama, vishnoh' paramam' padamityarthah' ..8.21..
==============================
Tallabdherupaaya uchyate
Purushah' sa parah' paartha bhaktyaa labhyastvananyayaa .
Yasyaantah'sthaani bhootaani yena sarvamidam' tatam ..8.22..
Purushah' puri shayanaatpoornatvaadvaa . Sa parah' paartha, paro niratishayah', yasmaatpurushaanna param' kinchit . Sa bhaktyaa labhyastu jnyaanalakshanayaananyayaa aatmavishayayaa . Yasya purushasyaantah'sthaani madhyasthaani bhootaani kaaryabhootaani . Kaaryam' hi kaaranasyaantarvarti bhavati . Yena purushena sarvamidam' jagattatam' vyaaptamaakaasheneva ghat'aadi ..8.22..
==============================
Prakri'taanaam' yoginaam' pranavaaveshitabrahmabuddheenaam' kaalaantaramuktibhaajaam' brahmapratipattaya uttaro maargo vaktavya iti yatra kaale ityaadi vivakshitaarthasamarpanaarthamuchyate, aavri'ttimaargopanyaasah' itaramaargastutyarthamuchyate
Yatra kaale tvanaavri'ttimaavri'ttim' chaiva yoginah' .
Prayaataa yaanti tam' kaalam' vakshyaami bharatarshabha ..8.23..
Yatra kaale prayaataa iti vyavahitena sambandhah' . Yatra yasmin kaale tvanaavri'ttimapunarjanma aavri'ttim' tadvipareetaam' chaiva . Yogina iti yoginah' karminashchochyante . Karminastu gunatah' karmayogena yoginaamiti visheshanaadyoginah' . Yatra kaale prayaataa mri'taa yogino'naavri'ttim' yaanti, yatra kaale cha prayaataah' aavri'ttim' yaanti, tam' kaalam' vakshyaami bharatarshabha ..
==============================
Tam' kaalamaaha
Agnirjyotirahah' shuklah' shanmaasaa uttaraayanam .
Tatra prayaataa gachchhanti brahma brahmavido janaah' ..8.24..
Agnih' kaalaabhimaaninee devataa . Tathaa jyotirapi devataiva kaalaabhimaaninee . Athavaa, agnijyotishee yathaa shrute eva devate . Bhooyasaa tu nirdesho yatra kaale tam' kaalamiti aamravanavat . Tathaahardevataaharabhimaaninee . Shuklah' shuklapakshadevataa . Shanmaasaa uttaraayanam, tatraapi devataiva maargabhootaa [bri'hadaaranyakopanishad 4.3.4] iti sthito'nyatraayam' nyaayah' . Tatra tasminmaarge prayaataa mri'taa gachchhanti brahma brahmavido brahmopaasakaa brahmopaasanaparaa janaah' . Krameneti vaakyasheshah' . Na hi sadyomuktibhaajaam' samyagdarshananisht'haanaam' gatiraagatirvaa kvachidasti . Na tasya praanaa utkraamanti [bri'hadaaranyakopanishad 4.4.6] iti shruteh' . Brahmasam'leenapraanaiva te brahmamayaa brahmabhootaiva te .
==============================
Dhoomo raatristathaa kri'shnah' shanmaasaa dakshinaayanam .
Tatra chaandramasam' jyotiryogee praapya nivartate ..8.25..
Dhoomo raatrirdhoomaabhimaaninee raatryabhimaaninee cha devataa . Tathaa kri'shnah' kri'shnapakshadevataa . Shanmaasaa dakshinaayanamiti cha poorvavatdevataiva . Tatra chandramasi bhavam' chaandramasam' jyotih' phalamisht'aadikaaree yogee karmee praapya bhuktvaa tatkshayaadiha punarnivartate ..8.25..
==============================
Shuklakri'shne gatee hyete jagatah' shaashvate mate .
Ekayaa yaatyanaavri'ttimanyayaavartate punah' ..8.26..
Shuklakri'shne shuklaa cha kri'shnaa cha shuklakri'shne, jnyaanaprakaashakatvaatshuklaa, tadabhaavaatkri'shnaa . Ete shuklakri'shne hi gatee jagatah' ityadhikri'taanaam' jnyaanakarmanoh', na jagatah' sarvasyaiva ete gatee sambhavatah' . Shaashvate nitye, sam'saarasya nityatvaat, mate'bhiprete . Tatraikayaa shuklayaa yaatyanaavri'ttim, anyayaa itarayaa aavartate punarbhooyah' ..8.26..
==============================
Naite sri'tee paartha jaanan yogee muhyati kashchana .
Tasmaatsarveshu kaaleshu yogayukto bhavaarjuna ..8.27..
Na ete yathokte sri'tee maargau paartha jaanan sam'saaraaya ekaa, anyaa mokshaayeti . Yogee na muhyati kashchana kashchidapi . Tasmaatsarveshu kaaleshu yogayuktah' samaahito bhavaarjuna ..8.27..
==============================
Shri'nu tasya yogasya maahaatmyam
Vedeshu yajnyeshu tapah'su chaiva
Daaneshu yatpunyaphalam' pradisht'am .
Atyeti tatsarvamidam' viditvaa
Yogee param' sthaanamupaiti chaadyam ..8.28..
Vedeshu samyagadheeteshu yajnyeshu cha saadgunyenaanutisht'hiteshu tapah'su cha sutapteshu daaneshu cha samyagdatteshu yadeteshu punyaphalam' punyasya phalam' punyaphalam' pradisht'am' shaastrena, atyetyateetya gachchhati satsarvam' phalajaatam . Idam' viditvaa saptaprashnanirnayadvaarenoktamartham' samyagavadhaaryaanusht'haaya yogee param' prakri'sht'amaishvaram' sthaanamupaiti cha pratipadyate . Aadyamaadau bhavam' kaaranam' brahmetyarthah' ..8.28..
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Brahmaaksharanirdesho naama asht'amo'dhyaayah'
..8..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 9
Atha raajavidyaaraajaguhyayogo naama
Navamo'dhyaayah'
(shaankarabhaashyah')
Asht'ame naad'yaadidvaarena dhaaranaayogah' saguna uktah' . Tasya cha phalamagnyarchiraadikramena kaalaantare brahmapraaptilakshanamevaanaavri'ttiroopam' nirdisht'am . Tatraanenaiva prakaarena mokshapraaptiphalamadhigamyate, naanyathaa iti tadaashankaavyaavivartayishayaa shreebhagavaanuvaacha
Idam' tu te guhyatamam' pravakshyaamyanasooyave .
Jnyaanam' vijnyaanasahitam' yajjnyaatvaa mokshyase'shubhaat ..9.1..
Idam' brahmajnyaanam' vakshyamaanamuktam' cha poorveshu adhyaayeshu, tatbuddhau sam'nidheekri'tya idamityaaha . Tushabdo visheshanirdhaaranaarthah' . Idameva tu samyagjnyaanam' saakshaatmokshapraaptisaadhanam' vaasudevah' sarvamiti [geetaa 7.12], aatmaivedam' sarvam [Chaaoo 7.25.2] ekamevaadviteeyam [Chaaoo 6.2.1] ityaadishrutismri'tibhyah' . Naanyat, atha te ye'nyathaato viduranyaraajaanaste kshayyalokaa bhavanti [Chaaoo 7.25.2] ityaadishrutibhyashcha . Te tubhyam' guhyatamam' gopyatamam' pravakshyaami kathayishyaamyanasooyave'sooyaarahitaaya . Kim' tat? Jnyaanam . Kim'vishisht'am ? Vijnyaanasahitam
Anubhavayuktam, yajjnyaatvaa praapya mokshyase'shubhaatsam'saarabandhanaat ..9.1..
==============================
Tachcha
Raajavidyaa raajaguhyam' pavitramidamuttamam .
Pratyakshaavagamam' dharmyam' susukham' kartumavyayam ..9.2..
Raajavidyaa vidyaanaam' raajaa, deeptyatishayavattvaat . Deepyate heeyamatishayena brahmavidyaa sarvavidyaanaam . Tathaa raajaguhyam' guhyaanaam' raajaa . Pavitram' paavanamidamuttamam' sarveshaam' paavanaanaam' shuddhikaaranam' brahmajnyaanamutkri'sht'atamam . Anekajanmasahasrasanchitamapi dharmaadharmaadi samoolam' karma kshanamaatraadeva bhasmeekaroteetyatah' kim' tasya paavanatvam' vaktavyam ? Kim' cha pratyakshaavagamam' pratyakshena sukhaaderivaavagamo yasya tatpratyakshaavagamam . Anekagunavato'pi dharmaviruddhatvam' dri'sht'am, na tathaatmajnyaanam' dharmavirodhi,
Kintu dharmyam' dharmaadanapetam . Evamapi, syaadduh'khasampaadyamityata aaha susukham' kartum, yathaa ratnavivekavijnyaanam . Tatraalpaayaasaanaamanyeshaam' karmanaam' sukhasampaadyaanaamalpaphalatvam' dushkaraanaam' cha mahaaphalatvam' dri'sht'amiti, idam' tu sukhasampaadyatvaatphalakshayaatvyeteeti praapte, aaha avyayamiti . Naasya phalatah' karmavatvyayo'steetyavyayam . Atah' shraddheyamaatmajnyaanam ..9.2..
==============================
Ye punah'
Ashraddadhaanaah' purushaa dharmasyaasya parantapa .
Apraapya maam' nivartante mri'tyusam'saaravartmani ..9.3..
Ashraddadhaanaah' shraddhaavirahitaa aatmajnyaanasya dharmasyaasya svaroope tatphale cha naastikaah' paapakaarinah', asuraanaamupanishadam' dehamaatraatmadarshanameva pratipannaah' . Asutri'pah' paapaah' purushaa ashraddadhaanaah' . Parantapa ! Apraapya maam' parameshvaram, matpraaptau naivaashanketi matpraaptimaargabhedabhaktimaatramapyapraapya ityarthah' . Nivartante nishchayena vartante . Kva ? Mri'tyusam'saaravartmani mri'tyuyuktah' sam'saaro mri'tyusam'saaras, tasya vartma narakatiryagaadipraaptimaargah', tasminneva vartanta ityarthah' ..9.3..
==============================
Stutyaarjunamabhimukheekri'tyaaha
Mayaa tatamidam' sarvam' jagadavyaktamoortinaa .
Matsthaani sarvabhootaani na chaaham' teshvavasthitah' ..9.4..
Mayaa mama yah' paro bhaavastena tatam' vyaaptam' sarvamidam' jagadavyaktamoortinaa . Na vyaktaa moortih' svaroopam' yasya mama so'hamavyaktamoortistena mayaavyaktamoortinaa, karanaagocharasvaroopenetyarthah' . Tasminmayyavyaktamoortau sthitaani matsthaani, sarvabhootaani brahmaadeeni stambaparyantaani . Na hi niraatmakam' kinchitbhootam' vyavahaaraayaavakalpate . Ato matsthaani mayaatmanaa aatmavattvena sthitaani . Ato mayi sthitaaneetyuchyante . Teshaam' bhootaanaamahamevaatmaa ityatasteshu sthita iti mood'habuddheenaamavabhaasate . Ato braveemi na chaaham' teshu bhooteshvavasthitah' . Moortavatsam'shleshaabhaavena aakaashasyaapyantaratamo hyaham . Na hyasam'sargi
Vastu kvachitaadheyabhaavenaavasthitam' bhavati ..9.4..
==============================
Ata evaasam'sargitvaanmama
Na cha matsthaani bhootaani pashya me yogamaishvaram .
Bhootabhri'nna cha bhootastho mamaatmaa bhootabhaavanah' ..9.5..
Na cha matsthaani bhootaani brahmaadeeni . Pashya me yogam' yuktim' ghat'aanam' me mama aishvarameeshvarasyemamaishvaram, yogamaatmano yaathaatmyamityarthah' . Tathaa cha shrutirasam'sargitvaadasangataam' darshayati asango na hi sajjate [bri'hadaaranyakopanishad 3.9.26] iti . Idam' chaashcharyamanyatpashya bhootabhri'dasango'pi san bhootaani bibharti . Na cha bhootasthah' . Yathoktena nyaayena darshitatvaatbhootasthatvaanupapatteh' . Katham' punaruchyate'sau mamaatmeti ? Vibhajya dehaadisanghaatam' tasminnahankaaramadhyaaropya lokabuddhimanusaran vyapadishati mamaatmeti, na punaraatmana aatmaanya iti lokavadajaanan . Tathaa bhootabhaavano bhootaani bhaavayatyutpaadayati vardhayateeti vaa bhootabhaavanah' ..9.5..
==============================
Yathoktena shlokadvayenoktamartham' dri'sht'antenopapaadayannaaha
Yathaakaashasthito nityam' vaayuh' sarvatrago mahaan .
Tathaa sarvaani bhootaani matsthaaneetyupadhaaraya ..9.6..
Yathaa loke aakaashasthita aakaashe sthito nityam' sadaa vaayuh' sarvatra gachchhateeti sarvatrago mahaan parimaanatah', tathaa aakaashavatsarvagate mayyasam'shleshenaiva sthitaaneetyevamupadhaaraya vijaaneehi ..9.6..
==============================
Evam' vaayuraakaashe iva mayi sthitaani sarvabhootaani sthitikaale . Taani
Sarvabhootaani kaunteya prakri'tim' yaanti maamikaam .
Kalpakshaye punastaani kalpaadau visri'jaamyaham ..9.7..
Sarvabhootaani kaunteya prakri'tim' trigunaatmikaamaparaam' nikri'sht'am' yaanti maamikaam' madeeyaam' kalpakshaye pralayakaale . Punarbhooyastaani bhootaani utpattikaale kalpaadau visri'jaami utpaadayaamyaham' poorvavat ..9.7..
==============================
Evamavidyaalakshanaam
Prakri'tim' svaamavasht'abhya visri'jaami punah' punah' .
Bhootagraamamimam' kri'tsnamavasham' prakri'tervashaat ..9.8..
Prakri'tim' svaam' sveeyaamavasht'abhya vasheekri'tya visri'jaami punah' punah' prakri'tito jaatam' bhootagraamam' bhootasamudaayamimam' vartamaanam' kri'tsnamavashamasvatantram . Avidyaadidoshaih' paravasheekri'tam . Prakri'tervashaatsvabhaavavashaat ..9.8..
==============================
Tarhi tasya te parameshvarasya bhootagraamamimam' vishamam' vidadhatah', tannimittaabhyaam' dharmaadharmaabhyaam' sambandhah' syaaditeedamaaha bhagavaan
Na cha maam' taani karmaani nibadhnanti dhananjaya .
Udaaseenavadaaseenamasaktam' teshu karmasu ..9.9..
Na cha maameeshvaram' taani bhootagraamasya vishamasarganimittaani karmaani nibadhnanti dhananjaya . Tatra karmanaamasambandhitve kaaranamaaha udaaseenavataaseenam' yathaa udeeseena upekshakah' kashchittadvadaaseenamaatmano'vikriyatvaat . Asaktam' phalaasangarahitam, abhimaanavarjitam, aham' karomeeti teshu karmasu . Ato'nyasyaapi kartri'tvaabhimaanaabhaavah' phalaasangaabhaavashchaasambandhakaaranam, anyathaa karmabhirbadhyate mood'hah' koshakaaravadityabhipraayah' ..9.9..
==============================
Tatra bhootagraamamimam' visri'jaamyudaaseenavadaaseenamiti cha viruddhamuchyate, iti tatparihaaraarthamaaha
Mayaadhyakshena prakri'tih' sooyate sacharaacharam .
Hetunaanena kaunteya jagadviparivartate ..9.10..
Mayaadhyakshena sarvato dri'shimaatrasvarupenaavikriyaatmanaadhyakshena mayaa, mama maayaa trigunaatmikaavidyaalakshanaa prakri'tih' sooyate utpaadayati sacharaacharam' jagat . Tathaa cha mantravarnah'
Eko devah' sarvabhooteshu good'hah'
Sarvavyaapee sarvabhootaantaraatmaa .
Karmaadhyakshah' sarvabhootaadhivaasah'
Saakshee chetaa kevalo nirgunashcha .. [shvetoo 6.11] iti .
Hetunaa nimittenaanenaadhyakshatvena kaunteya jagatsacharaacharam' vyaktaavyaktaatmakam' viparivartate sarvaavasthaasu . Dri'shikarmatvaapattinimittaa hi jagatah' sarvaa pravri'ttih' ahamidam' bhokshye, pashyaameedam, shri'nomeedam, sukhamanubhavaami, duh'khamanubhavaami, tadarthamidam' karishye, idam' jnyaasyaami, ityaadyaavagatinisht'haavagatyavasaanaiva . Yo asyaadhyakshah' parame vyoman [ri'k8.7.17.7, t'aittB 2.8.9] ityaadayashcha mantraa etamartham' darshayanti . Tatashchaikasya devasya sarvaadhyakshabhootachaitanyamaatrasya paramaarthatah' sarvabhogaanabhisambandhino'nyasya chetanaantarasyaabhaave bhokturanyasyaabhaavaat . Kim'nimitteyam' sri'sht'ir
Ityatra prashnaprativachane'nupapanne, ko addhaa veda ka iha pravochat . Kuta aajaataa kuta iyam' visri'sht'ih' [ri'k8.7.17.8] ityaadimantravarnebhyah' . Darshitam' cha bhagavataa ajnyaanenaavri'tam' jnyaanam' tena muhyanti jantavah' [geetaa 5.15] iti ..9.10..
==============================
Evam' maam' nityashuddhabuddhamuktasvabhaavam' sarvajnyam' sarvajantoonaamaatmaanamapi santam
Avajaananti maam' mood'haa maanusheem' tanumaashritam .
Param' bhaavamajaananto mama bhootamaheshvaram ..9.11..
Avajaanantyavajnyaam' paribhavam' kurvanti maam' mood'haa avivekinah' . Maanusheem' manushyasambandhineem' tanum' dehamaashritam, manushyadehena vyavaharantamityetat, param' prakri'sht'am' bhaavam' paramaatmatattvamaakaashakalpamaakaashaadapyantaratamamajaananto mama bhootamaheshvaram' sarvabhootaanaam' mahaantameeshvaram' svaatmaanam . Tatashcha tasya mamaavajnyaanabhaavanena aahataaste varaakaah' ..9.11..
==============================
Katham ?
Moghaashaa moghakarmaano moghajnyaanaa vichetasah' .
Raakshaseemaasureem' chaiva prakri'tim' mohineem' shritaah' ..9.12..
Moghaashaa vri'thaa aashaa aashisho yeshaam' te moghaashaah' . Tathaa moghakarmaano yaani chaagnihotraadeeni tairanusht'heeyamaanaani karmaani taani cha, teshaam' bhagavatparibhavaat, svaatmabhootasyaavajnyaanaatmoghaanyeva nishphalaani karmaani bhavanteeti moghakarmaanah' . Tathaa moghajnyaanaa mogham' nishphalam' jnyaanam' yeshaam' te moghajnyaanaah', jnyaanamapi teshaam' nishphalameva syaat . Vichetaso vigatavivekaashcha te bhavanteetyabhipraayah' . Kim' cha te bhavanti raakshaseem' rakshasaam' prakri'tim' svabhaavamaasureemasuraanaam' cha prakri'tim' mohineem'
Mohakareem' dehaatmavaadineem' shritaah' aashritaah', . Chhindhi, bhindhi, piba, khaada, parasvamapahara, ityevam' vadanasheelaah' kroorakarmaano bhavanteetyarthah' . Asuryaa naama te lokaah' [eeshaoo 3] iti shruteh' ..9.12..
==============================
Ye punah' shraddadhaanaa bhagavadbhaktilakshane mokshamaarge pravri'ttaah'
Mahaatmaanastu maam' paartha daiveem' prakri'timaashritaah' .
Bhajantyananyamanaso jnyaatvaa bhootaadimavyayam ..9.13..
Mahaatamaanastvakshudrachittaah' maameeshvaram' paartha daiveem' devaanaam' prakri'tim' shamadamadayaashraddhaadilakshanaamaashritaah' santo bhajanti sevante'nanyamanaso'nanyachittaa jnyaatvaa bhootaadim' bhootaanaam' viyadaadeenaam' praaninaam' chaadim' kaaranamavyayam ..9.13..
==============================
Katham ?
Satatam' keertayanto maam' yatantashcha dri'd'havrataah' .
Namasyantashcha maam' bhaktyaa nityayuktaa upaasate ..9.14..
Satatam' sarvadaa bhagavantam' brahmasvaroopam' maam' keertayantah', yatantashcha indriyopasam'haarashamadamadayaahim'saadilakshanairdharmaih' prayatantashcha, dri'd'havrataa dri'd'ham' sthiramachaalyam' vratam' yeshaam' te dri'd'havrataa namasyantashcha maam' hri'dayeshayamaatmaanam' bhaktyaa nityayuktaah' santa upaasate sevante ..9.14..
==============================
Te kena kena prakaarena upaasate ityuchyate
Jnyaanayajnyena chaapyanye yajanto maamupaasate .
Ekatvena pri'thaktvena bahudhaa vishvatomukham ..9.15..
Jnyaanayajnyena jnyaanameva bhagavadvishayam' yajnyastena jnyaanayajnyena, yajantah' poojayantah' maameeshvaram' chaapyanye'nyaamupaasanaam' parityajyopaasate . Tachcha jnyaanam ekatvenaikameva param' brahmeti paramaarthadarshanena yajanta upaasate . Kechichcha pri'thaktvena aadityachandraadibhedena sa eva bhagavaan vishnuravasthita ityupaasate . Kechitbahudhaavasthitah' sa eva bhagavaan sarvatomukho vishvaroopa iti tam' vishvaroopam' sarvatomukham' bahudhaa bahuprakaarenopaasate ..9.15..
==============================
Yadi bahubhih' prakaarairupaasate, katham' tvaameva upaasata iti . Ata aaha
Aham' kraturaham' yajnyah' svadhaahamahamaushadham .
Mantro'hamahamevaajyamahamagniraham' hutam ..9.16..
Aham' kratuh' shrautakarmabhedo'hameva . Aham' yajnyah' smaartah' . Kim' cha svadhaannamaham, pitri'bhyo yaddeeyate . Ahamaushadham' sarvapraanibhiryatadyate tataushadhashabdashabditam' vreehiyavaadisaadhaaranam . Athavaa svadheti sarvapraanisaadhaaranamannam, aushadhamiti vyaadhyupashamanaartham' bheshajam . Mantro'ham, yena pitri'bhyo devataabhyashcha havirdeeyate . Ahameva aajyam' havishcha . Ahamagnih', yasmin hoote havih' so'gniraham . Aham' hutam' havanakarmashcha ..9.16..
==============================
Kim' cha
Pitaahamasya jagato maataa dhaataa pitaamahah' .
Vedyam' pavitramonkaara ri'ksaama yajureva cha ..9.17..
Pitaa janayitaahamasya jagatah', maataa janayitree, dhaataa karmaphalasya praanibhyo vidhaataa, pitaamahah' pituh' pitaa, vedyam' veditavyam, pavitram' paavanamonkaarah', ri'ksaama yajue eva cha ..9.17..
==============================
Kim' cha
Gatirbhartaa prabhuh' saakshee nivaasah' sharanam' suhri't .
Prabhavah' pralayah' sthaanam' nidhaanam' beejamavyayam ..9.18..
Gatih' karmaphalam, bhartaa posht'aa, prabhuh' svaamee, saakshee praaninaam' kri'taakri'tasya, nivaaso yasmin praanino nivasanti, sharanamaartaanaam, prapannaanaamaartiharah' . Suhri'tpratyupakaaraanapekshah' sannupakaaree, prabhava utpattirjagatah', pralayah' praleeyate'sminiti, tathaa sthaanam' tisht'hatyasminniti, nidhaanam' nikshepah' kaalaantaropabhogyam' praaninaam, beejam' prarohakaaranam' prarohadharminaam, avyayam' yaavatsam'saarabhaavitvaatavyayam, na hyabeejam' kinchitprarohati . Nityam' cha prarohadarshanaadbeejasantatirna vyeteeti gamyate ..9.18..
==============================
Kim' cha
Tapaamyahamaham' varsham' nigri'hnaamyutsri'jaami cha .
Amri'tam' chaiva mri'tyushcha sadasachchaahamarjuna ..9.19..
Tapaamyahamaadityo bhootvaa kaishchitrashmibhirulbanaih' . Aham' varsham' kaishchidrashmibhirutsri'jaami . Utsri'jya punarnigri'hnaami kaishchidrashmibhirasht'abhirmaasaih' punarutsri'jaami praavri'shi . Amri'tam' chaiva devaanaam, mri'tyushcha martyaanaam . Sadyasya yatsambandhitayaa vidyamaanam' tat, tadvipareetamasachchaivaahamarjuna . Na punaratyantamevaasadbhagavaan, svayam' kaaryakaarane vaa sadasatee ..9.19..
==============================
Ye poorvoktairnivri'ttiprakaarairekatvapri'thaktvaadivijnyaanairyajnyairmaam' poojayanta upaasate jnyaanavidah', te yathaavijnyaanam' maameva praapnuvanti . Ye punarajnyaah' kaamakaamaah'
Traividyaa maam' somapaah' pootapaapaa
Yajnyairisht'vaa svargatim' praarthayante .
Te punyamaasaadya surendralokam
Ashnanti divyaan divi devabhogaan ..9.20..
Traividyaa ri'gyajuh'saamavido maam' vasvaadidevaroopinam' somapaah' somam' pibanteeti somapaah', tenaiva somapaanena pootapaapaah' shuddhakilbishaah', yajnyairagnisht'omaadibhirisht'vaa poojayitvaa svargatim' svargagamanam' svareva gatih' svargatistaam, praarthayante . Te cha punyam' punyaphalamaasaadya sampraapya surendralokam' shatakratoh' sthaanamashnanti bhunjate divyaan divi bhavaanapraakri'taan devabhogaan devaanaam' bhogaan ..9.20..
==============================
Te tam' bhuktvaa svargalokam' vishaalam'
Ksheene punye martyalokam' vishanti .
Evam' trayeedharmamanuprapannaa
Gataagatam' kaamakaamaa labhante ..9.21..
Te tam' bhuktvaa svargalokam' vishaalam' visteernam' ksheene punye martyalokam' vishanti aavishanti . Evam' yathoktena prakaarena trayeedharmam' kevalam' vaidikam' karmaanuprapannaa gataagatam' gatam' chaagatam' cha gataagatam' gamanaagamanam' kaamakaamaah' kaamaan kaamayanta iti kaamakaamaa labhante gataagatameva, na tu svaatantryam' kvachillabhanta ityarthah' ..9.21..
==============================
Ye punarnishkaamaah' samyagdarshinah'
Ananyaashchintayanto maam' ye janaah' paryupaasate .
Teshaam' nityaabhiyuktaanaam' yogakshemam' vahaamyaham ..9.22..
Ananyaa apri'thagbhootaah' param' devam' naaraayanamaatmatvena gataah' santashchintayanto maam' ye janaah' sam'nyaasinah' paryupaasate, teshaam' paramaarthadarshinaam' nityaabhiyuktaanaam' satataabhiyoginaam' yogakshemam' yogo'praaptasya praapanam' kshemastadrakshanam' tadubhayam' vahaami praapayaamyaham . Jnyaanee tvaatmaiva me matam [geetaa 7.18] sa cha mama priyah' [geetaa 7.17] yasmaadtasmaatte mamaatmabhootaah' priyaashcheti .
Nanvanyeshaamapi bhaktaanaam' yogakshemam' vahatyeva bhagavaan . Satyam' vahatyeva . Kintvayam' visheshah' anye ye bhaktaaste aatmaartham' svayamapi yogakshemameehante . Ananyadarshinastu naatmaartham' yogakshemameehante . Na hi te jeevite marane vaatmano gri'ddhim' kurvanti . Kevalameva bhagavachchharanaaste . Ato bhagavaaneva teshaam' yogakshemam' vahateeti ..9.22..
==============================
Nanvanyaapi devataastvameva chettadbhaktaashcha tvaameva yajante . Satyamevam
Ye'pyanyadevataabhaktaa yajante shraddhayaanvitaah' .
Te'pi maameva kaunteya yajantyavidhipoorvakam ..9.23..
Ye'pyanyadevataabhaktaa anyaasu devataasu bhaktaa anyadevataabhaktaah' santo yajante poojayanti shraddhayaa aastikyabuddhyaanvitaa anugataah', te'pi maameva kaunteya yajantyavidhipoorvakamavidhirajnyaanam' tatpoorvakam' yajanta ityarthah' ..9.23..
==============================
Kasmaatte'vidhipoorvakam' yajanta ityuchyate . Yasmaat
Aham' hi sarvayajnyaanaam' bhoktaa cha prabhureva cha .
Na tu maamabhijaananti tattvenaatashchyavanti te ..9.24..
Aham' hi sarvayajnyaanaam' shrautaanaam' smaartaanaam' cha sarveshaam' yajnyaanaam' devataatmatvena bhoktaa cha prabhureva cha . Matsvaamiko hi yajnyah', adhiyajnyo'hamevaatra [geetaa 8.4] iti hyuktam . Tathaa na tu maamabhijaananti tattvena yathaavat . Atashchaavidhipoorvakamisht'vaa yaagaphalaachchyavanti prachyavante te ..9.24..
==============================
Ye'pyanyadevataabhaktimattvenaavidhipoorvakam' yajante, teshaamapi yaagaphalamavashyambhaavi . Katham ?
Yaanti devavrataa devaan pitree'n yaanti pitri'vrataah' .
Bhootaani yaanti bhootejyaa yaanti madyaajino'pi maam ..9.25..
Yaanti gachchhanti devavrataa deveshu vratam' niyamo bhaktishcha yeshaam' te devavrataa devaan yaanti . Pitree'nagnishvaattaadeen yaanti pitri'vrataah' shraaddhaadikriyaaparaah' pitri'bhaktaah' . Bhootaani vinaayakamaatri'ganachaturbhaginyaadeeni yaanti bhootejyaa bhootaanaam' poojakaah' . Yaanti madyaajino madyajanasheelaa vaishnavaa maameva yaanti . Samaane'pyaayaase maameva na bhajante'jnyaanaat, tena te'lpaphalabhaajo bhavanteetyarthah' ..9.25..
==============================
Na kevalam' madbhaktaanaamanaavri'ttilakshanamanantaphalam, sukhaaraadhanashchaaham . Katham ?
Patram' pushpam' phalam' toyam' yo me bhaktyaa prayachchhati .
Tadaham' bhaktyupahri'tamashnaami prayataatmanah' ..9.26..
Patram' pushpam' phalam' toyamudakam' yah' me mahyam' bhaktyaa prayachchhati, tataham' patraadi bhaktyaa upahri'tam' bhaktipoorvakam' praapitam' bhaktyupahri'tamashnaami gri'hnaami prayataatmanah' shuddhabuddheh' ..9.26..
==============================
Yatah' evam, atah'
Yatkaroshi yadashnaasi yajjuhoshi dadaasi yat .
Yattapasyasi kaunteya tatkurushva madarpanam ..9.27..
Yatkaroshi svatah' praaptam, yadashnaasi, yachcha juhoshi havanam' nirvartayasi shrautam' smaartam' vaa, yaddadaasi prayachchhasi braahmanaadibhyo hiranyaannaajyaadi, yattapasyasi tapashcharasi kaunteya, tatkurushva madarpanam' matsamarpanam ..9.27..
==============================
Evam' kurvatastava yatbhavati, tatsri'nu
Shubhaashubhaphalairevam' mokshyase karmabandhanaih' .
Sam'nyaasayogayuktaatmaa vimukto maamupaishyasi ..9.28..
Shubhaashubhaphalaih' shubhaashubhe isht'aanisht'e phale yeshaam' taani shubhaashubhaphalaani karmaani taih' shubhaashubhaphalaih' karmabandhanaih' karmaanyeva bandhanaani karmabandhanaani taih' karmabandhanairevam' madarpanam' kurvanmokshyase . So'yam' sam'nyaasayogo naama, sam'nyaasashchaasau matsamarpanatayaa karmatvaadyogashchaasaaviti, tena sam'nyaasayogena yukta aatmaantah'karanam' yasya tava sa tvam' sam'nyaasayogayuktaatmaa san vimuktah' karmabandhanairjeevanneva patite chaasmin shareere maamupaishyasi aagamishyasi ..9.28..
==============================
Raagadveshavaam'starhi bhagavaan, yato bhaktaananugri'hnaati, netaraaniti tanna
Samo'ham' sarvabhooteshu na me dveshyo'sti na priyah' .
Ye bhajanti tu maam' bhaktyaa mayi te teshu chaapyaham ..9.29..
Samastulyo'ham' sarvabhooteshu . Na me dveshyo'sti na priyah' . Agnivadaham doorasthaanaam' yathaagnih' sheetam' naapanayati, sameepamupasarpataamapanayati . Tathaaham' bhaktaananugri'hnaami, netaraan . Ye bhajanti tu maameeshvaram' bhaktyaa mayi te svabhaavata eva, na mama raaganimittam vartante . Teshu chaapyaham' svabhaavata eva varte, netareshu . Naitaavataa teshu dvesho mam ..9.29..
==============================
Sri'nu madbhaktermaahaatmyam
Api chetsuduraachaaro bhajate maamananyabhaak .
Saadhureva sa mantavyah' samyagvyavasito hi sah' ..9.30..
Api chetyadyapi suduraachaarah' susht'hu duraachaaro'teeva kutsitaachaaro'pi bhajate maamananyabhaakananyabhaktih' san, saadhureva samyagvri'tta eva sa mantavyo jnyaatavyah' . Samyagyathaavadvyavasito hi sah', yasmaatsaadhunishchayah' sah' ..9.30..
==============================
Utsri'jyashcha baahyaam' duraachaarataamantah' samyagvyavasaayasaamarthyaat
Kshipram' bhavati dharmaatmaa shashvachchhaantim' nigachchhati .
Kaunteya pratijaaneehi na me bhaktah' pranashyati ..9.31..
Kshipram' sheeghram' bhavati dharmaatmaa dharmachitta eva . Shashvannityam' shaantim' chopashamam' nigachchhati praapnoti . Sri'nu paramaartham, kaunteya pratijaaneehi nishchitaam' pratijnyaam' kuru, na me mama bhakto mayi samarpitaantaraatmaa madbhakto na pranashyateeti ..9.31..
==============================
Kim' cha
Maam' hi paartha vyapaashritya ye'pi syuh' paapayonayah' .
Striyo vaishyaastathaa shoodraaste'pi yaanti paraam' gatim ..9.32..
Maam' hi yasmaatpaartha vyapaashritya maamaashrayatvena gri'heetvaa ye'pi syuh' paapayonayah' paapaa yoniryeshaam' te paapayonayah' syurbhaveyuh' . Paapayonayah' paapaa yoniryeshaam' te paapayonayah' paapajanmaanah' . Ke te ? Ityaaha striyo vaishyaastathaa shoodraaste'pi yaanti gachchhanti paraam' prakri'sht'aam' gatim ..9.32..
==============================
Kim' punarbraahmanaah' punyaa bhaktaa raajarshayastathaa .
Anityamasukham' lokamimam' praapya bhajasva maam ..9.33..
Kim' punarbraahmanaah' punyaah' punyayonayo bhaktaa raajarshayastathaa raajaanashcha te ri'shayashcheti raajarshayah' . Yata evam, ato'nityam' kshanabhanguramasukham' cha sukhavarjitamimam' lokam' manushyalokam' praapya purushaarthasaadhanam' durlabham' manushyatvam' labdhvaa bhajasva sevasva maam ..9.33..
==============================
Katham ?
Manmanaa bhava madbhakto madyaajee maam' namaskuru .
Maamevaishyasi yuktvaivamaatmaanam' matparaayanah' ..9.34..
Mayi vaasudeve mano yasya tava sa tvam' manmanaa bhava . Tathaa madbhakto bhava . Madyaajee madyajanasheelo bhava . Maameva cha namaskuru . Maameveshvarasyaagamishyasi yuktvaa samaadhaaya chittam . Evamaatmaanam' maamaham' hi sarveshaam' bhootaanaamaatmaa paraa cha gatih' paramayanam' tam' maamevambhootameshyasteetyateetena padena sambandhah' . Matparaayanah' sannityarthah' ..9.34..
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Raajavidyaaraajaguhyayogo naama navamo'dhyaayah'
..9..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 10
Atha vibhootiyogo naama dashamo'dhyaayah'
(bhagavatpaadashreemachchhankaraachaaryakri'tabhaashyam)
Saptame'dhyaaye bhagavatastattvam' vibhootayashcha prakaashitaah', navame cha . Athedaaneem' yeshu yeshu bhaaveshu chintyo bhagavaam'ste te bhaavaa vaktavyaah' . Tattvam' cha bhagavato vaktavyamuktamapi, durvijnyeyatvaat, ityatah' shreebhagavaanuvaacha
Bhooya eva mahaabaaho shri'nu me paramam' vachah' .
Yatte'ham' preeyamaanaaya vakshyaami hitakaamyayaa ..10.1..
Bhooya eva bhooyah' punarhe mahaabaaho sri'nu me madeeyam' paramam' prakri'sht'am' niratishayavastunah' prakaashakam' vacho vaakyam' yatparamam' te tubhyam' preeyamaanaaya madvachanaatpreeyase tvamateevaamri'tamiva piban, tatah' vakshyaami hitakaamyayaa hitechchhayaa ..10.1..
==============================
Kimarthamaham' vakshyaameetyata aaha
Na me viduh' suraganaah' prabhavam' na maharshayah' .
Ahamaadirhi devaanaam' maharsheenaam' cha sarvashah' ..10.2..
Na me vidurna jaananti suraganaa brahmaadayah' . Kim' te na viduh' ? Mama prabhavam' prabhaavam' prabhushaktyatishayam, athavaa prabhavam' prabhavanamutpattim . Naapi maharshayo bhri'gvaadayo viduh' . Kasmaatte na vidurityuchyate ahamaadih' kaaranam' hi yasmaaddevaanaam' maharsheenaam' cha sarvashah' sarvaprakaaraih' ..10.2..
==============================
Kim' cha
Yo maamajamanaadim' cha vetti lokamaheshvaram .
Asam'mood'hah' sa martyeshu sarvapaapaih' pramuchyate ..10.3..
Yah' maamajamanaadim' cha, yasmaatahamaadirdevaanaam' maharsheenaam' cha, na mamaanyah' aadih' vidyate . Ato'hamajo'naadi cha . Anaaditvamajatve hetuh', tam' maamajamanaadim' cha yo vetti vijaanaati lokamaheshvaram' lokaanaam' mahaantameeshvaram' tureeyamajnyaanatatkaaryavarjitamasam'mood'hah' sam'mohavarjitah' sah' matryeshu manushyeshu, sarvapaapaih' sarveh' paapairmatipoorvaamatipoorvakri'taih' pramuchyate pramokshyate ..10.3..
==============================
Itashchaaham' maheshvaro lokaanaam
Buddhirjnyaanamasam'mohah' kshamaa satyam' damah' shamah' .
Sukham' duh'kham' bhavo'bhaavo bhayam' chaabhayameva cha ..10.4..
Buddhirantah'karanasya sookshmaadyarthaavabodhanasaamarthyam, tadvantam' buddhimaaniti hi vadanti . Jnyaanamaatmaadipadaarthaanaamavabodhah' . Asam'mohah' pratyutpanneshu boddhavyeshu vivekapoorvikaa pravri'ttih' . Kshamaa aakrusht'asya taad'itasya vaavikri'tachittataa . Satyam' yathaadri'sht'asya yathaashrutasya chaatmaanubhavasya parabuddhisankraantaye tathaivouchaaryamaanaa vaaksatyamuchyate . Damo baahyendriyopashamah' . Shamo'ntah'karanasyopashamah' . Sukhamaahlaadah' . Duh'kham' santaapah' . Bhava udbhavah' . Abhaavastadviparyayah' . Bhayam' cha traasah', abhayameva cha tadvipareetam
..10.4..
==============================
Ahim'saa samataa tusht'istapo daanam' yasho'yashah' .
Bhavanti bhaavaa bhootaanaam' matta eva pri'thagvidhaah' ..10.5..
Ahim'saapeed'aa praaninaam . Samataa samachittataa . Tusht'ih' santoshah' paryaaptabuddhirlaabheshu . Tapa indriyasam'yamapoorvakam' shareerapeed'aanam . Daanam' yathaashakti sam'vibhaagah' . Yasho dharmanimittaa keertih' . Ayashastvadharmanimittaa keertih' . Bhavanti bhaavaa yathoktaa buddhyaadayo bhootaanaam' praaninaam' matta eveshvaraatpri'thagvidhaah' naanaavidhaah' svakarmaanuroopena ..10.5..
==============================
Kim' cha
Maharshayah' sapta poorve chatvaaro manavastathaa .
Madbhaavaa maanasaa jaataa yeshaam' loka imaah' prajaah' ..10.6..
Maharshayah' sapta bhri'gvaadayah' poorve'teetakaalasambandhinah', chatvaaro manavastathaa saavarnaa iti prasiddhaah' . Te cha madbhaavaa madgatabhaavanaa vaishnavena saamarthyena upetaah' . Maanasaa manasaivotpaaditaa mayaa jaataa utpannaah' . Yeshaam' manoonaam' maharsheenaam' cha sri'sht'irloka imaah' sthaavarajangamalakshanaah' prajaah' ..10.6..
==============================
Etaam' vibhootim' yogam' cha mama yo vetti tattvatah' .
So'vikampena yogena yujyate naatra sam'shayah' ..10.7..
Etaam' yathoktaam' vibhootim' vistaaram' yogam' cha yuktim' chaatmano ghat'anam, athavaa yogaishvaryasaamarthyam' sarvajnyatvam' yogajam' yoga uchyate, mama madeeyam' yogam' yo vetti tattvatastattvena yathaavadityetat, so'vikampenaaprachalitena yogena samyagdarshanasthairyalakshanena yujyate sambadhyate . Naatra sam'shayo naasminnarthe sam'shayo'sti ..10.7..
==============================
Keedri'shenaavikampena yogena yujyate ? Ityuchyate
Aham' sarvasya prabhavo mattah' sarvam' pravartate .
Iti matvaa bhajante maam' budhaa bhaavasamanvitaah' ..10.8..
Aham' param' brahma vaasudevaakhyam' sarvasya jagatah' prabhava utpattih' . Matta eva sthitinaashakriyaaphalopabhogalakshanam' vikriyaaroopam' sarvam' jagatpravartate . Ityevam' matvaa bhajante sevante maam' budhaa avagataparamaarthatattvaah' . Bhaavasamanvitaa bhaavo bhaavanaa paramaarthatattvaabhiniveshastena samanvitaah' sam'yuktaah' ityarthah' ..10.8..
==============================
Kim' cha
Machchittaa madgatapraanaa bodhayantah' parasparam .
Kathayantashcha maam' nityam' tushyanti cha ramanti cha ..10.9..
Machchittaah', mayi chittam' yeshaam' te machchittaah' . Madgatapraanaah' maam' gataah' praaptaashchakshuraadayah' praanaa yeshaam' te madgatapraanaah' . Mayyupasam'hri'takaranaah' ityarthah' . Athavaa, madgatapraanaah' madgatajeevanaa ityetat . Bodhayanto'vagamayantah' parasparamanyonyam, kathayantashcha jnyaanabalaveeryaadidharmairvishisht'am' maam . Tushyanti cha paritoshamupayaanti cha ramanti cha ratim' cha praapnuvanti priyasangatyeva ..10.9..
==============================
Ye yathoktaih' prakaarairbhajante maam' bhaktaah' santah'
Teshaam' satatayuktaanaam' bhajataam' preetipoorvakam .
Dadaami buddhiyogam' tam' yena maamupayaanti te ..10.10..
Teshaam' satatayuktaanaam' nityaabhiyuktaanaam' nivri'ttasarvabaahyaishanaanaam' bhajataam' sevamaanaanaam . Kimarthitvaadinaa kaaranena ? Netyaaha preetipoorvakam' preetih' snehastatpoorvakam' maam' bhajataamityarthah' . Dadaami prayachchhaami buddhiyogam' buddhih' samyagdarshanam' mattattvavishayam' tena yogo buddhiyogastam' buddhiyogam, yena buddhiyogena samyagdarshanalakshanena maam' parameshvaramaatmabhootamaatmatvena upayaanti pratipadyante . Ke ? Te ye machchittatvaadiprakaarairmaam' bhajante ..10.10..
==============================
Kimartham' kasya vaa tvatpraaptipratibandhahetornaashakam' buddhiyogam' teshaam' tvadbhaktaanaam' dadaasi ? Ityapekshaayaamaaha
Teshaamevaanukampaarthamahamajnyaanajam' tamah' .
Naashayaamyaatmabhaavastho jnyaanadeepena bhaasvataa ..10.11..
Teshaameva katham' nu naama shreyah' syaatityanukampaartham' dayaahetorahamajnyaanajamavivekato jaatam' mithyaapratyayalakshanam' mohaandhakaaram' tamo naashayaami, aatmabhaavastha aatmano bhaavo'ntah'karanaashayastasminneva sthitah' san jnyaanadeepena vivekapratyayaroopena bhaktiprasaadasnehaabhishiktena madbhaavanaabhiniveshavaateritena brahmacharyaadisaadhanasam'skaaravatprajnyaavartinaa viraktaantah'karanaadhaarena vishayavyaavri'ttachittaraagadveshaakalushitanivaataapavarakasthena nityapravri'ttaikaagryadhyaanajanitasamyagdarshanabhaasvataa jnyaanadeepenetyarthah' ..10.11..
==============================
Yathoktaam' bhagavato vibhootim' yogam' cha shrutvaarjuna uvaacha
Param' brahma param' dhaama pavitram' paramam' bhavaan .
Purusham' shaashvatam' divyamaadidevamajam' vibhum ..10.12..
Param' brahma paramaatmaa param' dhaama param' tejah' pavitram' paavanam' paramam' prakri'sht'am' bhavaan . Purusham' shaashvatam' nityam' divyam' divi bhavamaadidevam' sarvadevaanaamaadau bhavamaadidevamajam' vibhum' vibhavanasheelam ..10.12..
==============================
Eedri'sham
Aahustvaamri'shayah' sarve devarshirnaaradastathaa .
Asito devalo vyaasah' svayam' chaiva braveeshi me ..10.13..
Aahuh' kathayanti tvaamri'shayo vasisht'haadayah' sarve devarshirnaaradastathaa . Asito devalo'pi evamevaaha, vyaasashcha, svayam' chaiva tvam' cha braveeshi me ..10.13..
==============================
Sarvametadri'tam' manye yanmaam' vadasi keshava .
Na hi te bhagavan vyaktim' vidurdevaa na daanavaah' ..10.14..
Sarvametadyathoktamri'shibhistvayaa chaitadri'tam' satyameva manye, yanmaam' prati vadasi bhaashase he keshava . Na hi te tava bhagavan vyaktim' prabhavam' vidurna devaa na daanavaah' ..10.14..
==============================
Yatastvam' devaadeenaamaadih', atah'
Svayamevaatmanaatmaanam' vettha tvam' purushottama .
Bhootabhaavana bhootesha devadeva jagatpate ..10.15..
Svayameva aatmanaatmaanam' vettha jaanaasi tvam' niratishayajnyaanaishvaryabalaadishaktimantameeshvaram . Purushottama ! Bhootaani bhaavayateeti bhootabhaavanah' . He bhootabhaavana ! Bhootesha ! Bhootaanaameeshitah' ! He devadeva ! Jagatpate ! ..10.15..
==============================
Vaktumarhasyasheshena divyaa hyaatmavibhootayah' .
Yaabhirvibhootibhirlokaanimaam'stvam' vyaapya tisht'hasi ..10.16..
Vaktum' kathayitumarhasyasheshena . Divyaa hyaatmavibhootayah' . Aatmano vibhootayo yaastaah' vaktumarhasi . Yaabhirvibhootibhiraatmano maahaatmyavistarairimaan lokaan tvam' vyaapya tisht'hasi ..10.16..
==============================
Katham' vidyaamaham' yogim'stvaam' sadaa parichintayan .
Keshu keshu cha bhaaveshu chintyo'si bhagavanmayaa ..10.17..
Katham' vidyaam' vijaaneeyaamaham' he yogin tvaam' sadaa parichintayan . Keshu keshu cha bhaaveshu vastushu chintyo'si dhyeyo'si bhagavanmayaa ..10.17..
==============================
Vistarenaatmano yogam' vibhootim' cha janaardana .
Bhooyah' kathaya tri'ptirhi shri'nvato naasti me'mri'tam ..10.18..
Vistarenaatmano yogam' yogaishvaryashaktivishesham' vibhootim' cha vistaram' dhyeyapadaarthaanaam' he janaardana, ardatergatikarmano roopam, asuraanaam' devapratipakshabhootaanaam' janaanaam' narakaadigamayitri'tvaatjanaardano'bhyudayanih'shreyasapurushaarthaprayojanam' sarvairjanairyaachyate iti vaa . Bhooyah' poorvamuktamapi kathaya . Tri'ptih' paritosho hi yasmaannaasti me mama shri'nvatastvanmukhanih'sri'tavaakyaamri'tam ..10.18..
==============================
Shreebhagavaanuvaacha
Hanta te kathayishyaami divyaa hyaatmavibhootayah' .
Praadhaanyatah' kurushresht'ha naastyanto vistarasya me ..10.19..
Hanta idaaneem' te tava divyaa divi bhavaa aatmavibhootayo'tmano mama vibhootayo yaastaah' kathayishyaameetyetat . Praadhaanyato yatra yatra pradhaanaa yaa yaa vibhootistaam' taam' pradhaanaam' praadhaanyatah' kathayishyaamyaham' kurushresht'ha ! Asheshatastu varshashatenaapi na shakyaa vaktum, yato naastyanto vistarasya me mama vibhooteenaamityarthah' ..10.19..
==============================
Tatra prathamameva taavatsri'nu
Ahamaatmaa gud'aakesha sarvabhootaashayasthitah' .
Ahamaadishcha madhyam' cha bhootaanaamanta eva cha ..10.20..
Ahamaatmaa pratyagaatmaa gud'aakesha, gud'aakaa nidraa tasyaah' eesho gud'aakeshah', jitanidra ityarthah' . Ghanakesheti vaa . Sarvabhootaashayasthitah' sarveshaam' bhootaanaamaashaye'ntarhri'di sthito'hamaatmaa pratyagaatmaa nityam' dhyeyah' . Tadashaktena chottareshu bhaaveshu chintyo'ham . Yasmaadahameva aadirbhootaanaam' kaaranam' tathaa madhyam' cha sthitirantah' pralayashcha ..10.20..
==============================
Evam' cha dhyeyo'ham
Aadityaanaamaham' vishnurjyotishaam' raviram'shumaan .
Mareechirmarutaamasmi nakshatraanaamaham' shashee ..10.21..
Aadityaanaam' dvaadashaanaam' vishnurnaama aadityo'ham . Jyotishaam' ravih' prakaashayitree'naamam'shumaan rashmimaan . Mareechirnaama marutaam' maruddevataabhedaanaamasmi . Nakshatraanaamaham' shashee chandramaah' ..10.21..
==============================
Vedaanaam' saamavedo'smi devaanaamasmi vaasavah' .
Indriyaanaam' manashchaasmi bhootaanaamasmi chetanaa ..10.22..
Vedaanaam' madhye saamavedo'smi . Devaanaam' roodraadityaadeenaam' vaasava indro'smi . Indriyaanaamekaadashaanaam' chakshuraadeenaam' manashchaasmi sankalpavikalpaatmakam' manashchaasmi . Bhootaanaamasmi chetanaa kaaryakaranasanghaate nityaabhivyaktaa buddhivri'ttishchetanaa ..10.22..
==============================
Rudraanaam' shankarashchaasmi vittesho yaksharakshasaam .
Vasoonaam' paavakashchaasmi meruh' shikharinaamaham ..10.23..
Rudraanaamekaadashaanaam' shankarashchaasmi . Vitteshah' kuvero yaksharakshasaam' yakshaanaam' rakshasaam' cha . Vasoonaamasht'anaam' paavakashchaasmyagnih' . Meruh' shikharinaam' shikharavataamaham ..10.23..
==============================
Purodhasaam' cha mukhyam' maam' viddhi paartha bri'haspatim .
Senaaneenaamaham' skandah' sarasaamasmi saagarah' ..10.24..
Purodhasaam' cha raajapurohitaanaam' cha mukhyam' pradhaanam' maam' viddhi he paartha bri'haspatim . Sa heendrasyeti mukhyah' syaatpurodhaah' . Senaaneenaam' senaapateenaamaham' skando devasenaapatih' . Sarasaam' yaani devakhaataani saraam'si teshaam' sarasaam' saagaro'smi bhavaami ..10.24..
==============================
Maharsheenaam' bhri'guraham' giraamasmyekamaksharam .
Yajnyaanaam' japayajnyo'smi sthaavaraanaam' himaalayah' ..10.25..
Maharsheenaam' bhri'guraham . Giraam' vaachaam' padalakshanaanaamekamaksharamonkaaro'smi . Yajnyaanaam' japayajnyo'smi, sthaavaraanaam' sthitimataam' himaalayah' ..10.25..
==============================
Ashvatthah' sarvavri'kshaanaam' devarsheenaam' cha naaradah' .
Gandharvaanaam' chitrarathah' siddhaanaam' kapilo munih' ..10.26..
Ashvatthah' sarvavri'kshaanaam, devarsheenaam' cha naarado devaah' eva santah' ri'shitvam' praaptaah' mantradarshitvaatte devarshayah' . Teshaam' naarado'smi . Gandharvaanaam' chitraratho naama gandharvo'smi . Siddhaanaam' janmanaiva dharmajnyaanavairaagyaishvaryaatishayam' praaptaanaam' kapilo munih' ..10.26..
==============================
Uchchaih'shravasamashvaanaam' viddhi maamamri'todbhavam .
Airaavatam' gajendraanaam' naraanaam' cha naraadhipam ..10.27..
Uchaih'shravasama vaanaamuchaih'shravaah' naamaa varaajastam' maam' viddhi vijaaneehyamri'todbhavamamri'tanimittamathanodbhavam . Airaavatamiraavatyaah' apatyam' gajendraanaam' hasteeshvaraanaam, tam' maam' viddheetyanuvartate . Naraanaam' cha manushyaanaam' naraadhipam' raajaanam' maam' viddhi jaaneehi ..10.27..
==============================
Aayudhaanaamaham' vajram' dhenoonaamasmi kaamadhuk .
Prajanashchaasmi kandarpah' sarpaanaamasmi vaasukih' ..10.28..
Aayudhaanaamaham' vajram' dadheechyasthisambhavam . Dhenoonaam' dogdhreenaamasmi kaamadhukvasisht'hasya sarvakaamaanaam' dogdhree, saamaanyaa vaa kaamadhuk . Prajanah' prajanayitaasmi kandarpah' kaamah' . Sarpaanaam' sarpabhedaanaamasmi vaasukih' sarparaajah' ..10.28..
==============================
Anantashchaasmi naagaanaam' varuno yaadasaamaham .
Pitree'naamaryamaa chaasmi yamah' sam'yamataamaham ..10.29..
Anantashchaasmi naagaanaam' naagavisheshaanaam' naagaraajashchaasmi . Varuno yaadasaamahamabdevataanaam' raajaaham . Pitree'naamaryamaa naama pitri'raajashchaasmi . Yamah' sam'yamataam' sam'yamanam' kurvataamaham ..10.29..
==============================
Prahlaadashchaasmi daityaanaam' kaalah' kalayataamaham .
Mri'gaanaam' cha mri'gendro'ham' vainateyashcha pakshinaam ..10.30..
Prahlaado naamashchaasmi daityaanaam' ditivam'shyaanaam . Kaalah' kalayataam' kalanam' gananam' kurvataamaham . Mri'gaanaam' cha mri'gendrah' sim'ho vyaaghro vaaham . Vainateyashcha garutmaan vinataasutah' pakshinaam' patatrinaam ..10.30..
==============================
Pavanah' pavataamasmi raamah' shastrabhri'taamaham .
Jhashaanaam' makarashchaasmi srotasaamasmi jaahnavee ..10.31..
Pavano vaayuh' pavataam' paavayitaree'naamasmi . Raamah' shastrabhri'taamaham' shastraanaam' dhaarayitree'naam' daasharathih' raamo'ham . Jhashaanaam' matsyaadeenaam' makaro naama jaativishesho'ham . Srotasaam' sravanteenaamasmi jaahnavee gangaa ..10.31..
==============================
Sargaanaamaadirantashcha madhyam' chaivaahamarjuna .
Adhyaatmavidyaa vidyaanaam' vaadah' pravadataamaham ..10.32..
Sargaanaam' sri'sht'eenaamaadirantashcha madhyam' chaivaahamutpattisthitilayaa ahamarjuna . Bhootaanaam' jeevaadhisht'hitaanaameva aadirantashchetyaadyuktamupakrame, iha tu sarvasyaiva sargamaatrasyeti visheshah' . Adhyaatmavidyaa vidyaanaam' mokshaarthatvaatpradhaanamasmi . Vaado'rthanirnayahetutvaatpravadataam' pradhaanam, atah' so'hamasmi . Pravaktri'dvaarena vadanabhedaanaameva vaadajalpavitand'aanaamiha grahanam' pravadataamiti ..10.32..
==============================
Aksharaanaamakaaro'smi dvandvah' saamaasikasya cha .
Ahamevaakshayah' kaalo dhaataaham' vishvatomukhah' ..10.33..
Aksharaanaam' varnaanaamakaaro varno'smi . Dvandvah' samaaso'smi saamaasikasya cha samaasasamoohasya . Kim' chaahamevaakshayah' kaalah' prasiddhah' kshanaadyaakhyah', athavaa parameshvarah' kaalasyaapi kaalo'smi . Dhaataaham' karmaphalasya vidhaataa sarvajagato vishvatomukhah' sarvatomukhah' ..10.33..
==============================
Mri'tyuh' sarvaharashchaahamudbhavashcha bhavishyataam .
Keertih' shreervaakcha naareenaam' smri'tirmedhaa dhri'tih' kshamaa ..10.34..
Mri'tyurdvividho dhanaadiharah' praanaharashcha . Tatra yah' praanaharah', sa sarvahara uchyate . So'hamityarthah' . Athavaa, para eeshvarah' pralaye sarvaharanaatsarvaharah', so'ham . Udbhava utkarshah' abhyudayastatpraaptihetushchaaham . Keshaam ? Bhavishyataam' bhaavikalyaanaanaam, utkarshapraaptiyogyaanaamityarthah' . Keertih' shreeh' vaakcha naareenaam' smri'tirmedhaa dhri'tih' kshamaa ityetaa uttamaah' streenaamahamasmi, yaasaamaabhaasamaatrasambandhenaapi lokah' kri'taarthamaatmaanam' manyate ..10.34..
==============================
Bri'hatsaama tathaa saamnaam' gaayatree chhandasaamaham .
Maasaanaam' maargasheersho'hamri'toonaam' kusumaakarah' ..10.35..
Bri'hatsaama tathaa saamnaam' pradhaanamasmi . Gaayatree chchhandasaamaham' gaayatryaadichchhandovishisht'aanaamri'chaam' gaayatree ri'gahamasmeetyarthah' . Maasaanaam' maargasheersho'ham, ri'toonaam' kusumaakaro vasantah' ..10.35..
==============================
Dyootam' chhalayataamasmi tejastejasvinaamaham .
Jayo'smi vyavasaayo'smi sattvam' sattvavataamaham ..10.36..
Dyootamakshadevanaadilakshanam' chhalayataam' chhalasya kartree'naamasmi . Tejasvinaam' tejo'ham . Jayo'smi jetree'naam . Vyavasaayo'smi vyavasaayinaam . Sattvam' sattvavataam' saattvikaanaamaham ..10.36..
==============================
Vri'shneenaam' vaasudevo'smi paand'avaanaam' dhananjayah' .
Muneenaamapyaham' vyaasah' kaveenaamushanaa kavih' ..10.37..
Vri'shneenaam' yaadavaanaam' vaasudevo'smyayamevaaham' tvatsakhah' . Paand'aavaanaam' dhananjayastvameva . Muneeneem' mananasheelaanaam' sarvapadaarthajnyaaninaamapyaham' vyaasah', kaveenaam' ktraantadarshinaamushanaa kavirasmi ..10.37..
==============================
Dand'o damayataamasmi neetirasmi jigeeshataam .
Maunam' chaivaasmi guhyaanaam' jnyaanam' jnyaanavataamaham ..10.38..
Dand'o damayataam' damayitree'naamasmyadaantaanaam' damanakaarah' . Neetirasmi jigeeshataam' jetumichchhataam . Maunam' chaivaasmi guhyaanaam' gopyaanaam . Jnyaanam' jnyaanavataamaham ..10.38..
==============================
Yachchaapi sarvabhootaanaam' beejam' tadahamarjuna .
Na tadasti vinaa yatsyaanmayaa bhootam' charaacharam ..10.39..
Yachchaapi sarvabhootaanaam' beejam' prarohakaaranam, tadahamarjuna . Prakaranopasam'haaraartham' vibhootisankshepamaaha na tadasti bhootam' charaacharam' charamacharam' vaa, mayaa vinaa yatsyaatbhavet . Mayaapakri'sht'am' parityaktam' niraatmakam' shoonyam' hi tatsyaat . Ato madaatmakam' sarvamityarthah' ..10.39..
==============================
Naanto'sti mama divyaanaam' vibhooteenaam' parantapa .
Esha tooddeshatah' prokto vibhootervistaro mayaa ..10.40..
Naanto'sti mama divyaanaam' vibhooteenaam' vistaraanaam' parantapa . Na heeshvarasya sarvaatmano divyaanaam' vibhooteenaamiyattaa shakyaa vaktum' jnyaatum' vaa kenachit . Esha tooddeshata ekadeshena prokto vibhootervistarah' mayaa ..10.40..
==============================
Yadyadvibhootimatsattvam' shreemadoorjitameva vaa .
Tattadevaavagachchha tvam' mama tejo'm'shasambhavam ..10.41..
Yadyalloke vibhootimadvibhootiyuktam' sattvam' vastu shreemadoorjitameva vaa shreerlakshmeestayaa sahitamutsaahopetam' vaa . Tattadevaavagachchha tvam' jaaneehi mameshvarasya tejo'm'shasambhavam' tejaso'm'sha ekadeshah' sambhavo yasya tattejo'm'shasambhavamityavagachchha tvam ..10.41..
==============================
Atha vaa bahunaitena kim' jnyaatena tavaarjuna .
Visht'abhyaahamidam' kri'tsnamekaam'shena sthito jagat ..10.42..
Athavaa bahunaitena evamaadinaa kim' jnyaatena tavaarjuna syaatsaavasheshena . Asheshatastvamuchyamaanamartham' sri'nu visht'abhya visheshatah' stambhanam' dri'd'ham' kri'tvedam' kri'tsnam' jagadekaam'shenaikaavayavenaikapaadena, sarvabhootasvaroopenetyetat . Tathaa cha mantravarnah' paado'sya vishvaa bhootaani [ri'k8.4.17.3] iti . Sthito'hamiti ..10.42..
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Dashamo'dhyaayah' ..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 11
Athaikaadasho'dhyaayah'
Vishvaroopadarshanayogah'
(shreeshankaraachaaryabhagavatpaadakri'tabhaashyam)
Bhagavato vibhootaya uktaah' . Tatra cha visht'abhyaahamidam' kri'tsnamekaam'shena sthito jagat[geetaa 10.42] iti bhagavataabhihitam' shrutvaa yatjagadaatmaroopam, aadyamaishvaram' tatsaakshaatkartumichchhannarjuna uvaacha
Madanugrahaaya paramam' guhyamadhyaatmasanjnyitam .
Yattvayoktam' vachastena moho'yam' vigato mama ..11.1..
Madanugrahaaya mamaanugrahaartham' paramam' niratishayam' guhyam' gopyamadhyaatmasanjnyitamaatmaanaatmavivekavishayam' yattvayoktam' vacho vaakyam' tena te vachasaa moho'yam' vigato mama . Avivekabuddhirapagatetyarthah' ..11.1..
==============================
Kim' cha
Bhavaapyayau hi bhootaanaam' shrutau vistarasho mayaa .
Tvattah' kamalapatraaksha maahaatmyamapi chaavyayam ..11.2..
Bhava utpattirapyayah' pralayastau bhavaapyayau hi bhootaanaam' shrutau vistarashah' mayaa, na sankshepatah' . Tvattastvatsakaashaat . Kamalapatraaksha kamalasya patram' kamalapatram' tadvadakshinee yasya tava sa tvam' kamalapatraaksho, he kamalapatraaksha ! Mahaatmano bhaavo maahaatmyamapi chaavyayamakshayam . Shrutamityanuvartate ..11.2..
==============================
Evametadyathaattha tvamaatmaanam' parameshvara .
Drasht'umichchhaami te roopamaishvaram' purushottama ..11.3..
Evametannaanyathaa yathaa yena prakaarena aattha kathayasi tvamaatmaanam' parameshvara . Tathaapi drasht'umichchhaami te tava jnyaanaishvaryashaktibalaveeryatejobhih' sampannamaishvaram' vaishnavam' roopam' purushottama ..11.3..
==============================
Manyase yadi tachchhakyam' mayaa drasht'umiti prabho .
Yogeshvara tato me tvam' darshayaatmaanamavyayam ..11.4..
Manyase chintayasi yadi mayaarjunena tachchhakyam' drasht'umiti prabho ! Svaamin ! Yogeshvara yogino yogaasteshaameeshvaro yogeshvarah', he yogeshvara ! Yasmaadahamateevaarthee drasht'um, tatastasmaanme madartham' tvamaatmaanamavyayam ..11.4..
==============================
Evam' chodito'rjunena bhagavaanuvaacha
Pashya me paartha roopaani shatasho'tha sahasrashah' .
Naanaavidhaani divyaani naanaavarnaakri'teeni cha ..11.5..
Pashya me paartha ! Roopaani shatasho'tha sahasrashah' . Anekasha ityarthah' . Taani cha naanaavidhaanyanekaprakaaraani divi bhavaani divyaanyapraakri'taani naanaavarnaakri'teeni cha naanaa vilakshanaa neelapeetaadiprakaaraa varnaastathaakri'tayashchaavayavasam'sthaanavishesho yeshaam' roopaanaam' taani naanaavarnaakri'teenee cha ..11.5..
==============================
Pashyaadityaan vasoon rudraanashvinau marutastathaa .
Bahoonyadri'sht'apoorvaani pashyaashcharyaani bhaarata ..11.6..
Pashyaadityaan dvaadasha . Vasoonasht'au . Rudraanekaadasha . Ashvinau dvau . Marutah' saptasaptaganaa ye taan . Tathaa cha bahoonyanyaanyapyadri'sht'apoorvaani manushyaloke tvayaa tvatto'nyena vaa kenachit . Pashyaashcharyaanyadbhutaani bhaarata ..11.6..
==============================
Na kevalametaavadeva
Ihaikastham' jagatkri'tsnam' pashyaadya sacharaacharam .
Mama dehe gud'aakesha yachchaanyaddrasht'umichchhasi ..11.7..
Ihaikasthamekasminneva sthitam' jagatkri'tsnam' samastam' pashyaadya idaaneem' sacharaacharam' saha charenaacharena cha vartate mama dehe gud'aakesha . Yachchaanyatjayaparaajayaadi . Yatshankase, yadvaa jayema yadi vaa no jayeyur[geetaa 2.6] iti yatavochah', tadapi drasht'um' yadeechchhasi ..11.7..
==============================
Kim' tu
Na tu maam' shakyase drasht'umanenaiva svachakshushaa .
Divyam' dadaami te chakshuh' pashya me yogamaishvaram ..11.8..
Na tu maam' vishvaroopadharam' shakyase drasht'umanenaiva praakri'tena svachakshushaa svakeeyena chakshushaa . Yena tu shakyase drasht'um' divyena, taddivyam' dadaami te tubhyam' chakshuh' . Tena pashya me yogamaishvarameeshvarasya mama aishvaram' yogam' yogashaktyatishayamityarthah' ..11.8..
==============================
Sanjaya uvaacha
Evamuktvaa tato raajanmahaayogeshvaro harih' .
Darshayaamaasa paarthaaya paramam' roopamaishvaram ..11.9..
Evam' yathoktaprakaarenoktvaa tato'nantaram' raajan dhri'taraasht'ra ! Mahaayogeshvaro mahaam'shchaasau yogeshvarashmahaayogeshvaro harirnaaraayano darshayaamaasa darshitavaan paarthaaya pri'thaasutaaya paramam' roopam' vishvaroopamaishvaram ..11.9..
==============================
Anekavaktranayanamanekaadbhutadarshanam .
Anekadivyaabharanam' divyaanekodyataayudham ..11.10..
Anekavaktranayanamanekaani vaktraani nayanaani cha yasmin roope tadanekavaktranayanam, anekaadbhutadarshanamanekaanyadbhutaani vismaapakaani darshanaani yasmin roope tadanekaadbhutadarshanam' roopam . Tathaanekadivyaabharanamanekaani divyaanyaabharanaani yasmin tadanekadivyaabharanam . Tathaa divyaanekodyataayudham' divyaanyanekaanyasyaadeeni udyataanyaayudhaani yasmin taddivyaanekodyataayudham . Darshayaamaaseti poorvena sambandhah' ..11.10..
==============================
Kim' cha
Divyamaalyaambaradharam' divyagandhaanulepanam .
Sarvaashcharyamayam' devamanantam' vishvatomukham ..11.11..
Divyamaalyaambaradharam' divyaani maalyaani pushpaanyambaraani vasraani cha dhriyante yeneshvarena tam' divyamaalyaambaradharam, divyagandhaanulepanam' divyam' gandhaanulepanam' yasya tam' divyagandhaanulepanam, sarvaashcharyamayam' sarvaashcharyapraayam' devamanantam' naasyaanto'steetyanantastam, vishvatomukham' sarvatomukham' sarvabhootaatmabhootatvaat, tam' darshayaamaasa . Arjuno dadarsheti vaadhyaahriyate ..11.11..
==============================
Yaa punarbhagavato vishvaroopasya bhaah', tasyaa upamochyate
Divi sooryasahasrasya bhavedyugapadutthitaa .
Yadi bhaah' sadri'shee saa syaadbhaasastasya mahaatmanah' ..11.12..
Antarikshe vaa divi sooryaanaam' sahasram' sooryasahasram' tasya yugapadutthitasya sooryasahasrasya yaa yugapadutthitaa bhaah', saa yadi, sadri'shee syaattasya mahaatmano vishvaroopasyaiva bhaasah' . Yadi vaa na syaat, tato vishvaroopasyaiva bhaa atirichyate ityabhipraayah' ..11.12..
==============================
Kim' cha
Tatraikastham' jagatkri'tsnam' pravibhaktamanekadhaa .
Apashyaddevadevasya shareere paand'avastadaa ..11.13..
Tatra tasmin vishvaroopa ekasmin sthitamekastham' jagatkri'tsnam' pravibhaktamanekadhaa devapitri'manushyaadibhedairapashyaddri'sht'avaan devadevasya hareh' shareere paand'aavo'rjunastadaa ..11.13..
==============================
Tatah' sa vismayaavisht'o hri'sht'aromaa dhananjayah' .
Pranamya shirasaa devam' kri'taanjalirabhaashata ..11.14..
Tatastam' dri'sht'vaa sa vismayenaavisht'o vismayaavisht'o hri'sht'aani romaani yasya so'yam' hri'sht'aromaa chaabhavaddhananjayah' . Pranamya prakarshena namanam' kri'tvaa prahveebhootah' san shirasaa devam' vishvaroopadharam' kri'taanjalih' namaskaaraartham' samput'eekri'tahastah' sannabhaashata uktavaan ..11.14..
==============================
Katham ? Yattvayaa darshitam' vishvaroopam, tadaham' pashyaameeti svaanubhavamaavishkurvannarjuna uvaacha
Pashyaami devaam'stava deva dehe
Sarvaam'stathaa bhootavisheshasanghaan .
Brahmaanameesham' kamalaasanastham
Ri'sheem'shcha sarvaanuragaam'shcha divyaan ..11.15..
Pashyaamyupalabhe he deva, tava dehe devaan sarvaan, tathaa bhootavisheshasanghaan bhootavisheshaanaam' sthaavarajangamaanaam' naanaasam'sthaanavisheshaanaam' sanghaa bhootavisheshasanghaastaan, kim' cha brahmaanam' chaturmukhameeshameeshitaaram' prajaanaam' kamalaasanastham' pri'thiveepadmamadhye merukarnikaasanasthamityarthah' . Ri'sheem'shcha vasisht'haadeen sarvaan, uragaam'shcha vaasukiprabhri'teen divyaan divi bhavaan ..11.15..
==============================
Anekabaahoodaravaktranetram'
Pashyaami tvaa sarvato'nantaroopam .
Naantam' na madhyam' na punastavaadim'
Pashyaami vishveshvara vishvaroopa ..11.16..
Anekabaahoodaravaktranetramaneke baahavarudaraani vaktraani netraani cha yasya tava sa tvamanekabaahoodaravaktranetrastamanekabaahoodaravaktranetram . Pashyaami tvaa tvaam' sarvatah' sarvatraanantaroopamanantaani roopaanyasya ityanantaroopastamanantaroopam . Naantam, anto'vasaanam, na madhyam, madhyam' naama dvayoh' kot'yorantaram . Na punastavaadim na devasyaantam' pashyaami, na madhyam' pashyaami, na punaraadim' pashyaami . He vishveshvara vishvaroopa ..11.16..
==============================
Kim' cha
Kireet'inam' gadinam' chakrinam' cha
Tejoraashim' sarvato deeptimantam .
Pashyaami tvaam' durnireekshyam' samantaad
Deeptaanalaarkadyutimaprameyam ..11.17..
Kireet'iaanam' kireet'aam' naama shirobhooshanavisheshastatyasyaasti sah' kireet'ee tam' kireet'iaanam, tathaa gadinam' gadaasya vidyate iti gadee tam' gadinam, tathaa chakrinam' chaktramasyaasteeti chakree tam' chakrinam' cha, tejoraashim' tejah'pujam' sarvatodeeptimantam' sarvatodeeptirasyaasteeti sarvatodeeptimaan, tam' sarvatodeeptimantam' pashyaami tvaam' durnireekshyam' samantaatsamantatah' sarvatra deeptaanalaarkadyutimanalashchaarkashchaanalaarkau deeptau analaarkau deeptaanalaarkau tayoh' deeptaanalaarkayoh' dyutiriva dyutistejo yasya tava sa tvam' deeptaanalaarkadyutistam' tvaam' deeptaanalaarkadyatim
Aprameyam' na prameyamashakyaparichchhedamityetat ..11.17..
==============================
Ita eva te yogashaktidarshanaatanuminomi
Tvamaksharam' paramam' veditavyam'
Tvamasya vishvasya param' nidhaanam .
Tvamavyayah' shaashvatadharmagoptaa
Sanaatanastvam' purusho mato me ..11.18..
Tvamaksharam' na ksharateeti, paramam' brahma veditavyam' jnyaatavyam' mumukshubhih' . Tvamasya vishvasya samastasya jagatah' param' prakri'sht'am' nidhaanam' nidheeyate'sminniti nidhaanam' para aashraya ityarthah' . Kim' cha, tvamavyayo na tava vyayo vidyata ityavyayah' . Shaashvatadharmagoptaa shashvadbhavah' shaashvato nityo dharmastasya goptaa shaashvatadharmagoptaa . Sanaatanashchirantanastvam' purushah' paramah' mato'bhipretah' me mama ..11.18..
==============================
Kim' cha
Anaadimadhyaantamanantaveeryam
Anantabaahum' shashisooryanetram .
Pashyaami tvaam' deeptahutaashavaktram'
Svatejasaa vishvamidam' tapantam ..11.19..
Anaadimadhyaantamaadi cha madhyam' chaantashcha na vidyate yasya so'yamanaadimadhyaantas, tam' tvaamanaadimadhyaantam . Anantaveeryam' na tava veeryasyaanto'steetyanantaveeryas, tam' tvaamanantaveeryam . Tathaanantabaahumanantaa baahavo yasya tava sa tvam, anantabaahustam' tvaamanantabaahum . Shashisooryanetram' shashisooryau netre yasya tava sa tvam' shashisooryanetras, tam' tvaam' shashisooryanetram' chandraadityanayanam . Pashyaami tvaam' deeptahutaashavaktram' deeptashchaasau hutaashashcha vaktram' yasya tava sa tvam' deeptahutaashavaktras, tam' tvaam' deeptahutaashavaktram . Svatejasaa vishvamidam' samastam' tapantam ..
==============================
Dyaavaapri'thivyoridamantaram' hi
Vyaaptam' tvayaikena dishashcha sarvaah' .
Dri'sht'vaadbhutam' roopamidam' tavogram'
Lokatrayam' pravyathitam' mahaatman ..11.20..
Dyaavaapri'thivyoridamantaram' hyantariksham' vyaaptam' tvayaikena vishvaroopadharena dishashcha sarvaa vyaaptaah' . Dri'sht'vaa upalabhyaadbhutam' vismaapakam' roopamidam' tavogram' krooram' lokaanaam' trayam' lokatrayam' pravyathitam' bheetam' prachalitam' vaa . He mahaatman ! Akshudrasvabhaava ..11.20..
==============================
Athaadhunaa puraa yadvaa jayema yadi vaa no jayeyuh' [geetaa 2.6] ityarjunasya yah' sam'shaya aaseet, tannirnayaaya paand'avajayamaikaantikam' darshayaameeti pravri'tto bhagavaan . Tam' pashyannaaha . Kim' cha
Amee hi tvaa surasanghaa vishanti
Kechidbheetaah' praanjalayo gri'nanti .
Svasteetyuktvaa maharshisiddhasanghaah'
Stuvanti tvaam' stutibhih' pushkalaabhih' ..11.21..
Amee hi yudhyamaanaa yoddhaarastvaa tvaam' surasanghaah' ye'tra bhoobhaaraavataaraayaavateernaa vasvaadidevasanghaa manushyasam'sthaanaastvaam' vishanti pravishanto dri'shyante . Tatra kechitbheetaah' praanjalayah' santo gri'nanti stuvanti tvaamanye palaayane'pyashaktaah' santah' . Yuddhe pratyupasthita utpaataadinimittaani upalakshya svastyastu jagata iti uktvaa maharshisiddhasanghaah' maharsheenaam' siddhaanaam' cha sanghaah' stuvanti tvaam' stutibhih' pushkalaabhih' sampoornaabhih' ..11.21..
==============================
Kim' chaanyat
Rudraadityaa vasavo ye cha saadhyaa
Vishve'shvinau marutashchoshmapaashcha .
Gandharvayakshaasurasiddhasanghaa
Veekshante tvaam' vismitaashchaiva sarve ..11.22..
Rudraadityaah' vasavo ye cha saadhyaah' rudraadayo ganaah' vishvedevaa ashvinau cha devau marutashcha ooshmapaa cha pitarah', gandharvayakshaasurasiddhasanghaah' gandharshah' haahaahoohooprabhri'tayo yakshaah' kuberaprabhri'tayo'suraah' virochanaprabhri'tayah' siddhaah' kapilaadayasteshaam' sanghaah' gandharvayakshaasurasiddhasanghaah', te veekshante pashyanti tvaam' vismitaah' vismayamaapannaah' santaste eva sarve ..11.22..
==============================
Yasmaat
Roopam' mahatte bahuvaktranetram'
Mahaabaaho bahubaahoorupaadam .
Bahoodaram' bahudam'sht'raakaraalam'
Dri'sht'vaa lokaah' pravyathitaastathaaham ..11.23..
Roopam' mahadatipramaanam' te tava bahuvaktranetram' bahooni vaktraani mukhaani chakshoom'shi cha yasmin tadroopam' bahuvaktranetram . He mahaabaaho ! Bahubaahoorupaadam' bahavo baahava ooravah' paadaashcha yasmin roope tadbahubaahoorupaadam . Kim' cha, bahoodaram' bahooni udaraani yasminniti bahoodaram . Bahudam'sht'raakaraalam' bahveebhirdam'sht'raabhih' karaalam' vikri'tam' tadbahudam'sht'raakaraalam . Dri'sht'vaa roopameedri'sham' lokaa laukikaah' praaninah' pravyathitaah' prachalitaa bhayena . Tathaahamapi ..11.23..
==============================
Tatredam' kaaranam
Nabhah'spri'sham' deeptamanekavarnam'
Vyaattaananam' deeptavishaalanetram .
Dri'sht'vaa hi tvaam' pravyathitaantaraatmaa
Dhri'tim' na vindaami shamam' cha vishno ..11.24..
Nabhah'spri'sham' dyusparshamityarthah' . Deeptam' prajvalitam . Anekavarnamaneke varnaa bhayankaraah' naanaasam'sthaanaa yasmin tvayi tam' tvaamanekavarnam . Vyaattaananam' vyaattaani vivri'taani aananaani mukhaani yasmin tvayi tam' tvaam' vyaattaananam . Deeptavishaalanetram' deeptaani prajvalitaani vishaalaani visteernaani netraani yasmin tvayi tam' tvaam' deeptavishaalanetram' dri'sht'vaa hi tvaam' pravyathitaantaraatmaa pravyathitah' prabheeto'ntaraatmaa mano yasya mama so'ham' pravyathitaantaraatmaa san dhri'tim' dhairyam' na vindaami na labhe shamam' chopashamanam' manastusht'im . He vishno ..11.24..
==============================
Kasmaat?
Dam'sht'raakaraalaani cha te mukhaani
Dri'sht'vaiva kaalaanalasam'nibhaani .
Disho na jaane na labhe cha sharma
Praseeda devesha jagannivaasa ..11.25..
Dam'sht'raakaraalaani dam'sht'raabhih' karaalaani vikri'taani te tava mukhaani dri'sht'vaivopalabhya kaalaanalasam'nibhaani pralayakaale lokaanaam' daahako'gnih' kaalaanalastatsadri'shaani kaalaanalasam'nibhaani mukhaani dri'sht'vetyetat . Dishah' poorvaaparavivekena na jaane dingmood'ho jaato'smi . Ato na labhe cha nopalabhe cha sharma sukham . Atah' praseeda prasanno bhava he devesha, jagannivaasa ..11.25..
==============================
Yebhyo mama paraajayaashankaa yaaseetsaa chaapagataa . Yatah'
Amee cha tvaam' dhri'taraasht'rasya putraah'
Sarve sahaivaavanipaalasanghaih' .
Bheeshmo dronah' sootaputrastathaasau
Sahaasmadeeyairapi yodhamukhyaih' ..11.26..
Amee cha tvaam' dhri'taraasht'rasya putraah' duryodhanaprabhri'tayah' tvaramaanaah' vishanteeti vyavahitena sambandhah' sarve sahaiva sahitaah' avanipaalasanghairavanim' pri'thveem' paalayanteetyavanipaalaasteshaam' sanghaih', kim' cha bheeshmo dronah' sootaputrah' karnastathaasau sahaasmadeeyairapi dhri'sht'adyumnaprabhri'tibhiryodhamukhyairyodhaanaam' mukhyaih' pradhaanaih' saha ..11.26..
==============================
Kim' cha
Vaktraani te tvaramaanaa vishanti
Dam'sht'raakaraalaani bhayaanakaani .
Kechidvilagnaa dashanaantareshu
Sandri'shyante choornitairuttamaangaih' ..11.27..
Vaktraani mukhaani te tava tvaramaanaastvaraayuktaah' santo vishanti . Kim'vishisht'ani mukhaani ? Dam'sht'raakaraalaani bhayaanakaani bhayankaraani . Kim' cha, kechitmukhaani pravisht'aanaam' madhye vilagnaa dashanaantareshu maam'samiva bhakshitam' sandri'shyanta upalabhyante choornitaishchoorneekri'tairuttamaangaih' shirobhih' ..11.27..
==============================
Katham' pravishanti mukhaani ? Ityaaha
Yathaa nadeenaam' bahavo'mbuvegaah'
Samudramevaabhimukhaa dravanti .
Tathaa tavaamee naralokaveeraa
Vishanti vaktraanyabhivijvalanti ..11.28..
Yathaa nadeenaam' sravanteenaam' bahavo'neke'mboonaam' vegaa ambuvegaastvaraavisheshaah' samudramevaabhimukhaah' pratimukhaa dravanti pravishanti . Tathaa tadvattavaamee bheeshmaadayo naralokaveeraa manushyaloke shooraah' vishanti vaktraanyabhivijvalanti prakaashamaanaani ..11.28..
==============================
Te kimartham' pravishanti katham' cha ? Ityaaha
Yathaa pradeeptam' jvalanam' patangaa
Vishanti naashaaya samri'ddhavegaah' .
Tathaiva naashaaya vishanti lokaas
Tavaapi vaktraani samri'ddhavegaah' ..11.29..
Yathaa pradeeptam' jvalanamagnim' patangaah' pakshino vishanti naashaaya vinaashaaya samri'ddhavegaah' samri'ddha udbhooto vego gatiryeshaam' te samri'ddhavegaah' . Tathaiva naashaaya vishanti lokaah' praaninastavaapi vaktraani samri'ddhavegaah' ..11.29..
==============================
Tvam' punah'
Lelihyase grasamaanah' samantaal
Lokaan samagraan vadanairjvaladbhih' .
Tejobhiraapoorya jagatsamagram'
Bhaasastavograah' pratapanti vishno ..11.30..
Lelihyase aasvaadayasi grasamaano'ntah' praveshayan samantaatsamantatah' lokaan samagraan samastaan vadanairvaktrairjvaladbhirdeepyamaanaistejobhiraapoorya sam'vyaapya jagatsamagram' sahaagrena samastamityetat . Kim' cha, bhaaso deeptayastavograah' krooraah' pratapanti prataapam' kurvanti he vishno vyaapanasheela ..11.30..
==============================
Yatah' evamugrasvabhaavah', atah'
Aakhyaahi me ko bhavaanugraroopo
Namo'stu te devavara praseeda .
Vijnyaatumichchhaami bhavantamaadyam'
Na hi prajaanaami tava pravri'ttim ..11.31..
Aakhyaahi kathaya me mahyam' ko bhavaanugraroopah' krooraakaarah' . Namo'stu te tubhyam' he devavara devaanaam' pradhaana, praseeda prasaadam' kuru . Vijnyaatum' visheshena jnyaatumichchhaami bhavantamaadyamaadau bhavamaadyam, na hi yasmaatprajaanaami tava tvadeeyaam' pravri'ttim' chesht'am ..11.31..
==============================
Shreebhagavaanuvaacha
Kaalo'smi lokakshayakri'tpravri'ddho
Lokaan samaahartumiha pravri'ttah' .
Ri'te'pi tvaa na bhavishyanti sarve
Ye'vasthitaah' pratyaneekeshu yodhaah' ..11.32..
Kaalo'smi lokakshayakri'tlokaanaam' kshayam' karoteeti lokakshayakri'tpravri'ddho vri'ddhim' gatah' . Yadartham' pravri'ddhastachchhri'nu lokaan samaahartum' sam'hartumihaasmin kaale pravri'ttah' . Ri'te'pi vinaapi tvaa tvaam' na bhavishyanti bheeshmadronakarnaprabhri'tayah' sarve, yebhyastava aashankaa, ye'vasthitaah' pratyaneekeshu aneekamaneekam' prati pratyaneekeshu pratipakshabhooteshu aneekeshu yodhaa yoddhaarah' ..11.32..
==============================
Yasmaadevam
Tasmaattvamuttisht'ha yasho labhasva
Jitvaa shatroon bhunkshva raajyam' samri'ddham .
Mayaivaite nihataah' poorvameva
Nimittamaatram' bhava savyasaachin ..11.33..
Tasmaattvamuttisht'ha bheeshmaprabhri'tayo'tirathaa ajeyaa devairapyarjunena jitaa iti yashah' labhasva . Kevalam' punyairhi tatpraapyate . Jitvaa shatroon duryodhanaprabhri'teen bhunkshva raajyam' samri'ddhamasapatnamakant'akam . Mayaivaite nihataa nishchayena hataah' praanairviyojitaah' poorvameva . Nimittamaatram' bhava tvam . He savyasaachin ! Savyena vaamenaapi hastena sharaanaam' kshepaatsavyasaacheetyuchyate'rjunah' ..11.33..
==============================
Dronam' cha bheeshmam' cha jayadratham' cha
Karnam' tathaanyaanapi yodhaveeraan .
Mayaa hataam'stvam' jahi maa vyathisht'haa
Yudhyasva jetaasi rane sapatnaan ..11.34..
Dronam' cha, yeshu yeshu yodheshvarjunasyaashankaa taam'staan vyapadishati bhagavaanmayaa hataaniti . Tatra dronabheeshmayostaavatprasiddhamaashankaakaaranam . Dronastu dhanurvedaachaaryo divyaastrasampannah' . Aatmanashcha visheshato gururgarisht'hah' . Bheeshmashcha svachchhandamri'tyurdivyaastrasampannashcha parashuraamena dvandvayuddhamagamat, na cha paraajitah' . Tathaa jayadrathah' . Yasya pitaa tapashcharati mama putrasya shiro bhoomau nipaatayishyati yah', tasyaapi shirah' patishyateeti . Karno'pi vaasavadattayaa shaktyaa tvamoghayaa sampannah' sooryaputrah' kaaneeno yatah', atastannaamnaiva nirdeshah'
. Mayaa hataan tvam' jahi nimittamaatrena . Maa vyathisht'haastebhyo bhayam' maa kaarsheeh' . Yudhyasva jetaasi duryodhanaprabhri'teen rane yuddhe sapatnaan shatroon ..11.34..
==============================
Sanjaya uvaacha
Etachchhrutvaa vachanam' keshavasya
Kri'taanjalirvepamaanah' kireet'ee .
Namaskri'tvaa bhooya evaaha kri'shnam'
Sagadgadam' bheetabheetah' pranamya ..11.35..
Etatshrutvaa vachanam' keshavasya poorvoktam' kri'taanjalih' san vepamaanah' kampamaanah' kireet'ee namaskri'tvaa . Bhooyah' punarevaahoktavaan kri'shnam' sagadgadam' bhayaavisht'asya duh'khaabhighaataatsnehaavisht'asya cha harshodbhavaat, ashrupoornanetratve sati shleshmanaa kant'haavarodhah' . Tatashcha vaacho'paat'avam' mandashabdatvam' yatsagadgadastena saha vartateti sagadgadam' vachanamaaheti vachanakriyaavisheshanametat . Bheetabheetah' punah' punarbhayaavisht'achetaah' san pranamya prahvo bhootvaa . Aaheti vyavahitena sambandhah' ..11.35..
==============================
Arjuna uvaacha
Sthaane hri'sheekesha tava prakeertyaa
Jagatprahri'shyatyanurajyate cha .
Rakshaam'si bheetaani disho dravanti
Sarve namasyanti cha siddhasanghaah' ..11.36..
Sthaane yuktam . Kim' tat? Tava prakeetryaa tvanmaahaatmyakeertanena shrutena . He hri'sheekesha ! Yatjagatprahri'shyati praharshamupaiti, tatsthaane yuktamityarthah' . Athavaa vishayavisheshanam' sthaana iti . Yukto harshaadivishayo bhagavaan, yata eeshvarah' sarvaatmaa sarvabhootasuhri'chcheti . Tathaanurajyate'nuraagam' chopaiti . Tachcha vishaya iti vyaakhyeyam . Kim' cha, rakshaam'si bheetaani bhayaavisht'ani disho dravanti gachchhanti . Tachcha sthaane vishaye . Sarve namasyanti namaskurvanti cha siddhasanghaah' siddhaanaam' samudaayaah' kapilaadeenaam, tachcha sthaane ..11.36..
==============================
Bhagavato harshaadivishayatve hetum' darshayati
Kasmaachcha te na nameranmahaatman
Gareeyase brahmano'pyaadikartre .
Ananta devesha jagannivaasa
Tvamaksharam' sadasattatparam' yat ..11.37..
Kasmaachcha hetoste tubhyam' na namerannamaskuryurhe mahaatman ! Gareeyase gurutaraaya . Yato brahmano hiranyagarbhasyaapi aadikartaa kaaranamatastasmaadaadikartre . Kathamete na namaskuryuh' ? Ato harshaadeenaam' namaskaarasya cha sthaanam' tvamarho vishaya ityarthah' . He'nanta devesha he jagannivaasa tvamaksharam' tatparam, yadvedaanteshu shrooyate . Kim' tat? Sadasaditi . Sadvidyamaanam, asachcha yatra naasteeti buddhih' . Ta upadhaanabhoote sadasatee yasyaaksharasya, yaddvaarena sadasadityupacharyate . Paramaarthatastu sadasatoh' param' tataksharam' yadaksharam' vedavido vadanti [geetaa 8.11] . Tattvameva, naanyadityabhipraayah' ..11.37..
==============================
Punarapi stauti
Tvamaadidevah' purushah' puraanas
Tvamasya vishvasya param' nidhaanam .
Vettaasi vedyam' cha param' cha dhaama
Tvayaa tatam' vishvamanantaroopa ..11.38..
Tvamaadidevo jagatah' srasht'ri'tvaat . Purushah', puri shayanaatpuraanashchirantanastvamevaasya vishvasya param' prakri'sht'am' nidhaanam' nidheeyate'smin jagatsarvam' mahaapralayaadaaviti . Kim' cha, vettaasi, veditaasi sarvasyaiva vedyajaatasya . Yachcha vedyam' vedanaarham' tachchaasi param' cha dhaama paramam' padam' vaishnavam . Tvayaa tatam' vyaaptam' vishvam' samastam . He'nantaroopa ! Anto na vidyate tava roopaanaam ..11.38..
==============================
Kim' cha
Vaayuryamo'gnirvarunah' shashaankah'
Prajaapatistvam' prapitaamahashcha .
Namo namaste'stu sahasrakri'tvah'
Punashcha bhooyo'pi namo namaste ..11.39..
Vaayustvam' yamashchaagnih' varuno'paam' patih' shashaankashchandramaah' prajaapatistvam' kashyapaadih' prapitaamahashcha pitaamahasyaapi pitaa prapitaamahah', brahmano'pi pitaa ityarthah' . Namo namaste tubhyamastu sahasrakri'tvah' . Punashcha bhooyo'pi namo namaste . Bahusho namaskaarakriyaabhyaasaavri'ttigananam' kri'tvasuchochyate . Punashcha bhooyo'peeti shraddhaabhaktayatishayaadaparitoshamaatmano darshayati ..11.39..
==============================
Tathaa
Namah' purastaadatha pri'sht'hataste
Namo'stu te sarvata eva sarva .
Anantaveeryaamitavikramastvam'
Sarvam' samaapnoshi tato'si sarvah' ..11.40..
Namah' purastaatpoorvasyaam' dishi tubhyam, atha pri'sht'hataste pri'sht'hato'pi cha te namo'stu te sarvata eva sarvaasu dikshu sarvatra sthitaaya . He sarva ! Anantaveeryaamitavikramo'nantam' veeryamasya, amito vikramo'sya . Veeryam' saamarthyam' vikramah' paraakramah' . Veeryavaanapi kashchitshatruvadhaadivishaye na paraakramate, mandaparaakramo vaa . Tvam' tvanantaveeryo'mitavikramashchetyanantaveeryaamitavikramah' . Sarvam' samastam' jagatsamaapnoshi samyagekenaatmanaa vyaapnoshi yatah', tatastasmaadasi bhavasi sarvastvam . Tvayaa vinaabhootam' na kinchidasteetyabhipraayah' ..11.40..
==============================
Yato'ham' tvanmaahaatmyaaparijnyaanaadaparaaddhah' . Atah'
Sakheti matvaa prasabham' yaduktam'
He kri'shna he yaadava he sakheti .
Ajaanataa mahimaanam' tavedam'
Mayaa pramaadaatpranayena vaapi ..11.41..
Sakhaa samaanavayaa iti matvaa jnyaatvaa vipareetabuddhyaa prasabhamabhibhooya prasahya yaduktam' he kri'shna he yaadava he sakheti chaajaanataajnyaaninaa mood'hena . Kimajaanataa ? Ityaaha mahimaanam' maahaatmyam' tavedameeshvarasya vishvaroopam . Tavedam' mahimaanamajaanateti vaiyadhikaranyena sambandhah' . Tavemamiti paat'ho yadyasti, tadaa saamaanaadhikaranyameva . Mayaa pramaadaatvikshiptachittatayaa, pranayena vaapi . Pranayo naama snehanimitto visrambhah' . Tenaapi kaaranena yaduktavaanasmi ..11.41..
==============================
Yachchaavahaasaarthamasatkri'to'si
Vihaarashayyaasanabhojaneshu .
Eko'tha vaapyachyuta tatsamaksham'
Tatkshaamaye tvaamahamaprameyam ..11.42..
Yachchaavahaasaartham' parihaasaprayojanaayaasatkri'tah' paribhooto'si bhavasi . Kva ? Vihaarashayyaasanabhojaneshu . Viharanam' vihaarah' paadavyaayaamah', shayanam' shayyaa, aasanamaasthaayikaa, bhojanamadanam, ityeteshu vihaarashayyaasanabhojaneshu, ekah' parokshah' sannasatkri'to'si paribhooto'si . Athavaapi he'chyuta ! Tatsamaksham, tachchhabdah' kriyaavisheshanaarthah', pratyaksham' vaasatkri'to'si tatsarvamaparaadhajaatam' kshaamaye kshamaam' kaaraye tvaamahamaprameyam' pramaanaateetam ..11.42..
==============================
Yatastvam
Pitaasi lokasya charaacharasya
Tvamasya poojyashcha gururgareeyaan .
Na tvatsamo'styabhyadhikah' kuto'nyo
Lokatraye'pyapratimaprabhaava ..11.43..
Pitaasi janayitaasi lokasya praanijaatasya charaacharasya sthaavarajangamasya . Na kevalam' tvamasya jagatah' pitaa . Poojyashcha poojaarhah', yato gururgareeyaan gurutarah' . Kasmaadgurutarastvamityaaha na tvatsamastvattulyo'sti . Na heeshvaradvayam' sambhavati, aneke varatve vyavahaaraanupapatteh' . Tvatsama eva taavadanyo na sambhavati . Kuta evaanyo'bhyadhikah' syaatlokatraye'pi sarvasmin ? Apratimaprabhaava ! Pratimeeyate yayaa saa pratimaa, na vidyate pratimaa yasya tava prabhaavasya sa tvamapratimaprabhaavo he'pratimaprabhaava niratishayaprabhaava ityarthah' ..11.43..
==============================
Yata evam
Tasmaatpranamya pranidhaaya kaayam'
Prasaadaye tvaamahameeshameed'yam .
Piteva putrasya sakheva sakhyuh'
Priyah' priyaayaarhasi deva sod'hum ..11.44..
Tasmaatpranamya namaskri'tya, pranidhaaya prakarshena neechairdhri'tvaa kaayam' shareeram, prasaadaye prasaadam' kaaraye tvaamahameeshameeshitaaram, eed'yam' stutyam . Tvam' punah' putrasyaaparaadham' pitaa yathaa kshamate, sarvam' sakheva sakhyuraparaadham, yathaa vaa priyah' priyaayaa aparaadham' kshamate . Evamarhasi he deva ! Sod'hum' prasahitum' kshantumityarthah' ..11.44..
==============================
Adri'sht'apoorvam' hri'shito'smi dri'sht'vaa
Bhayena cha pravyathitam' mano me .
Tadeva me darshaya deva roopam'
Praseeda devesha jagannivaasa ..11.45..
Adri'sht'apoorvam' na kadaachidapi dri'sht'apoorvamidam' vishvaroopam' tava mayaanyairvaa, tataham' dri'sht'vaa hri'shito'smi . Bhayena cha pravyathitam' manah' me . Atastadeva me mama darshaya he deva roopam' yatmatsakham . Praseeda devesha, jagannivaasa jagato nivaaso jagannivaasah', he jagannivaasa ..11.45..
==============================
Kireet'inam' gadinam' chakrahastam
Ichchhaami tvaam' drasht'umaham' tathaiva .
Tenaiva roopena chaturbhujena
Sahasrabaaho bhava vishvamoorte ..11.46..
Kireet'inam' kireet'avantam' tathaa gadinam' gadaavantam' chakrahastamichchhaami tvaam' praarthaye tvaam' drasht'umaham, tathaiva poorvavadityarthah' . Yata evam, tasmaattenaiva roopena vasudevaputraroopena chaturbhujena, sahasrabaaho ! Vaartamaanikena vishvaroopena, bhava vishvamoorte . Upasam'hri'tya vishvaroopam, tenaiva roopena bhavetyarthah' ..11.46..
==============================
Arjunam' bheetamupalabhya, upasam'hri'tya vishvaroopam, priyavachanena aashvaasayan shreebhagavaanuvaacha
Mayaa prasannena tavaarjunedam'
Roopam' param' darshitamaatmayogaat .
Tejomayam' vishvamanantam
Aadyam' yanme tvadanyena na dri'sht'apoorvam ..11.47..
Mayaa prasannena, prasaado naama tvayyanugrahabuddhih', tadvataa prasannena mayaa tava . He'rjuna ! Idam' param' roopam' vishvaroopam' darshitamaatmayogaadaatmana aishvaryasya saamarthyaat . Tejomayam' tejah'praayam' vishvam' samastamanantamantarahitamaadau bhavamaadyam', yadroopam' me mama tvadanyena tvatto'nyena kenachinna dri'sht'apoorvam ..11.47..
==============================
Aatmano mama roopadarshanena kri'taartha eva tvam' sam'vri'tta iti tatstauti
Na veda yajnyaadhyayanairna daanair
Na cha kriyaabhirna tapobhirugraih' .
Evam'roopah' shakya aham' nri'loke
Drasht'um' tvadanyena kurupraveera ..11.48..
Na vedayajnyaadhyayanaishchaturnaamapi vedaanaamadhyayanairyathaavatyajnyaadhyayanaishcha vedaadhyayanaireva yajnyaadhyayanasya siddhatvaatpri'thakyajnyaadhyayanagrahanam' yajnyavijnyaanopalakshanaartham tathaa na daanaistulaapurushaadibhih', na cha kriyaabhiragnihotraadibhih' shrautaadibhih', naapi tapobhirugraishchaandraayanaadibhirugrairghoraih', evam'roopo yathaadarshitam' vishvaroopam' yasya so'hamevam'roopo na shakyo'ham' nri'loke manushyaloke drasht'um' tvadanyena tvatto'nyena kurapraveera ..11.48..
==============================
Maa te vyathaa maa cha vimood'habhaavo
Dri'sht'vaa roopam' ghorameedri'ngmamedam .
Vyapetabheeh' preetamanaah' punastvam'
Tadeva me roopamidam' prapashya ..11.49..
Maa te vyathaa maa bhootte bhayam, maa cha vimood'habhaavo vimood'hachittataa, dri'sht'vopalabhya roopam' ghorameedri'kyathaadarshitam' mamedam . Vyapetabheervigatabhayah', preetamanaashcha san punarbhooyastvam' tadeva chaturbhujam' roopam' shankhachakragadaadharam' tavesht'am' roopamidam' prapashya ..11.49..
==============================
Sanjaya uvaacha
Ityarjunam' vaasudevastathoktvaa
Svakam' roopam' darshayaamaasa bhooyah' .
Aashvaasayaamaasa cha bheetamenam'
Bhootvaa punah' saumyavapurmahaatmaa ..11.50..
Ityevamarjunam' vaasudevastathaabhootam' vachanamuktvaa, svakam' vasudevasya gri'he jaatam' roopam' darshayaamaasa darshitavaan bhooyah' punah' . Aashvaasayaamaasa cha aashvaasitavaan bheetamenam, bhootvaa punah' saumyavapuh' prasannadeho mahaatmaa ..11.50..
==============================
Arjuna uvaacha
Dri'sht'vedam' maanusham' roopam' tava saumyam' janaardana .
Idaaneemasmi sam'vri'ttah' sachetaah' prakri'tim' gatah' ..11.51..
Dri'sht'vedam' maanusham' roopam' matsakham' prasannam' tava saumyam' janaardana, idaaneem, adhunaasmi sam'vri'ttah' sanjaatah' . Kim ? Sachetaah' prasannachittah' prakri'tim' svabhaavam' gatashchaasmi ..11.51..
==============================
Shreebhagavaanuvaacha
Sudurdarshamidam' roopam' dri'sht'avaanasi yanmama .
Devaa apyasya roopasya nityam' darshanakaankshinah' ..11.52..
Sudurdarsham' susht'hu duh'khena darshanamasyeti sudurdarsham . Idam' roopam' dri'sht'avaanasi yanmama, devaa apyasya mama roopasya nityam' sarvadaa darshanakaankshinah' . Darshanepsavo'pi na tvamiva dri'sht'avantah', na drakshyanti chetyabhipraayah' ..11.52..
==============================
Kasmaat?
Naaham' vedairna tapasaa na daanena na chejyayaa .
Shakya evam'vidho drasht'um' dri'sht'avaanasi maam' yathaa ..11.53..
Naaham' vedaih' ri'gyajuh'saamaatharvavedaishchaturbhirapi, na tapasaa ugrena chaandraayanaadinaa, na daanena gobhoohiranyaadinaa, na chejyayaa yajnyena poojayaa vaa shakyah' evam'vidho yathaadarshitaprakaaro drasht'um' dri'sht'avaanasi maam' yathaa tvam ..11.53..
==============================
Katham' punah' shakya ityuchyate
Bhaktyaa tvananyayaa shakya ahamevam'vidho'rjuna .
Jnyaatum' drasht'um' cha tattvena pravesht'um' cha parantapa ..11.54..
Bhaktyaa tu kim'vishisht'ayaa ityaaha ananyayaapri'thagbhootayaa, bhagavato'nyatra pri'thangna kadaachidapi yaa bhavati saa tvananyaa bhaktih' . Sarvairapi karanaih' vaasudevaadanyanna upalabhyate yayaa, saananyaa bhaktih', tayaa bhaktyaa shakyo'hamevam'vidho vishvaroopaprakaaro he'rjuna, jnyaatum' shaastratah' . Na kevalam' jnyaatum' shaastratah', drasht'um' cha saakshaatkartum' tattvena tattvatah', pravesht'um' cha moksham' cha gantum' parantapa ..11.54..
==============================
Adhunaa sarvasya geetaashaastrasya saarabhooto'rtho nih'shreyasaartho'nusht'heyatvena samuchchityochyate
Matkarmakri'nmatparamo madbhaktah' sangavarjitah' .
Nirvairah' sarvabhooteshu yah' sa maameti paand'ava ..11.55..
Matkarmakri'nmadartham' karma matkarma, tatkaroteeti matkarmakri't . Matparamah' karoti bhri'tyah' svaamikarma, na tvaatmanah' paramaa pretya gantavyaa gatiriti svaaminam' pratipadyate . Ayam' tu matkarmakri'nmaameva paramaam' gatim' pratipadyate iti matparamah', aham' paramah' paraa gatiryasya so'yam' matparamah' . Tathaa madbhakto maameva sarvaprakaaraih' sarvaprakaaraih' sarvaatmanaa sarvotsaahena bhajate iti madbhaktah' . Sangavarjito dhanaputramitrakalatrabandhuvargeshu sangavarjitah' sangah' preetih' snehastadvarjitah' . Nirvairo nirgatavairah' sarvabhooteshu shatrubhaavarahita
Aatmano' tyantaapakaarapravri'tteshvapi . Ya eedri'sho madbhaktah' sa maameti . Ahameva tasya paraa gatih', naanyaa gatih' kaachitbhavati . Ayam' tavopadesha isht'o mayaa upadisht'ah' . He paand'aava ! Iti ..11.55..
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Ekaadasho'dhyaayah' ..11..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 12
Atha bhaktiyogo naama dvaadasho'dhyaayah'
(shreeshankaraachaaryabhagavatpaadakri'tabhaashyam)
Dviteeyaadhyaayaprabhri'tishu vibhootyanteshu adhyaayeshu paramaatmano brahmano'ksharasya vidhvastasarvopaadhivisheshasyopaasanamuktam . Sarvayogaishvaryasarvajnyaanashaktimatsattvopaadhereeshvarasya tatra chopaasanam' tatra tatroktam . Vishvaroopaadhyaaye tvaishvaramaadyam' samastajagadaatmaroopam' vishvaroopam' tvadeeyam' darshitamupaasanaarthameva tvayaa . Tachcha darshayitvaa uktavaanasi matkarmakri'd[geetaa 11.55] ityaadi . Ato'hamanayorubhayoh' pakshayorvishisht'atarabubhutsayaa tvaam' pri'chchhaameetyarjuna uvaacha
Evam' satatayuktaa ye bhaktaastvaam' paryupaasate .
Ye chaapyaksharamavyaktam' teshaam' ke yogavittamaah' ..12.1..
Evamityateetaanantaralokena uktamartham' paraamri'shati matkarmakri'dityaadinaa . Evam' satatayuktaah', nairantaryena bhagavatkarmaadau yathokte'rthe samaahitaah' santah' pravri'ttaa ityarthah' . Ye bhaktaa ananyasharanaah' santastvaam' yathaadarshitam' vishvaroopam' paryupaasate dhyaayanti . Ye chaanye'pi tyaktasarveshanaah' sam'nyastasarvakarmaano yathaavisheshitam' brahmaaksharam' nirastasarvopaadhitvaadavyaktamakaranagocharam . Yaddhi karanagocharam' tadvyaktamuchyate, anjerdhaatostatkarmakatvaat . Idam' tvaksharam' tadvipareetam, shisht'au cha uchyamaanairvisheshanairvishisht'am, tadye chaapi
Paryupaasate, teshaamubhayeshaam' madhye ke yogivittamaah' ? Ke'tishayena yogavida ityarthah' ..12.1..
==============================
Shreebhagavaanuvaacha ye tvaksharopaasakaah' samyagdarshino nivri'ttaishanaaste taavattisht'hantu . Taan prati yadvaktavyam, taduparisht'aadvakshyaamah' . Ye tvitare
Mayyaaveshya mano ye maam' nityayuktaa upaasate .
Shraddhayaa parayopetaaste me yuktatamaa mataah' ..12.2..
Mayi vishvaroope parameshvara aaveshya samaadhaaya mano ye bhaktaah' santah', maam' sarvayoge varaanaamadheeshvaram' sarvajnyam' vimuktaraagaadikleshatimiradri'sht'im, nityayuktaa ateetaanantaraadhyaayaantoktashlokaarthanyaayena satatayuktaah' santa upaasate shraddhayaa parayaa prakri'sht'ayopetaah', te me mama mataa abhipretaa yuktatamaa iti . Nairantaryena hi te machchittatayaahoraatramativaahayanti . Ato yuktam' taan prati yuktatamaa iti vaktum ..12.2..
==============================
Kimitare yuktatamaa na bhavanti ? Na . Kintu taan prati yadvaktavyam, tachchhri'nu
Ye tvaksharamanirdeshyamavyaktam' paryupaasate .
Sarvatragamachintyam' cha koot'asthamachalam' dhruvam ..12.3..
Ye tvaksharamanirdeshyam, avyaktatvaadashabdagochareti na nirdesht'um' shakyate, ato'nirdeshyam . Avyaktam' na kenaapi pramaanena vyajyata ityavyaktam' paryupaasate pari samantaadupaasate . Upaasanam' naama yathaashaastramupaasyasyaarthasya vishayeekaranena saameepyamupagamya tailadhaaraavatsamaanapratyayapravaahena deerghakaalam' yadaasanam, tadupaasanamaachakshate . Aksharasya visheshanamaaha sarvatragam' vyomavadvyaapyachintyam' chaavyaktatvaadachintyam . Yaddhi karanagocharam, tanmanasaapi chintyam, tadvipareetatvaadachintyamaksharam, koot'astham' dri'shyamaanagunamantardosham' vastu koot'am . Koot'aroopam' koot'asaakshyamityaadau koot'ashabdah'
Prasiddho loke . Tathaa chaavidyaadyanekasam'saarabeejamantardoshavanmaayaavyaakri'taadishabdavaachyatayaa maayaam' tu prakri'tim' vidyaanmaayinam' tu maheshvaram [shvetoo 4.10], mama maayaa duratyayaa [geetaa 7.14] ityaadau prasiddham' yattatkoot'am, tasmin koot'e sthitam' koot'astham' tadadhyakshatayaa . Athavaa, raashiriva sthitam' koot'asthamata evaachalam . Yasmaadachalam, tasmaaddhruvam, nityamityarthah' ..12.3..
==============================
Sam'niyamyendriyagraamam' sarvatra samabuddhayah' .
Te praapnuvanti maameva sarvabhootahite rataah' ..12.4..
Sam'niyamya samyakniyamya upasam'hri'tya indriyagraamamindriyasamudaayam' sarvatra sarvasmin kaale samabuddhayah' samaa tulyaa buddhiryeshaamisht'aanisht'apraaptau te samabuddhayah' . Te ye evam'vidhaaste praapnuvanti maameva sarvabhootahite rataah' . Na tu teshaam' vaktavyam' kinchitmaam' te praapnuvanteeti . Jnyaanee tvaatmaiva me matamiti hyuktam . Na hi bhagavatsvaroopaanaam' sataam' yuktatamatvamayuktatamatvam' vaa vaachyam ..12.4..
==============================
Kim' tu
Klesho'dhikatarasteshaamavyaktaasaktachetasaam .
Avyaktaa hi gatirduh'kham' dehavadbhiravaapyate ..12.5..
Klesho'dhikatarah' . Yadyapi matkarmaadiparaanaam' klesho'dhika eva . Klesho'dhikatarastvaksharaatmanaam' paramaarthadarshinaam' dehaabhimaanaparityaaganimittah' . Avyaktaasaktachetasaamavyakta aasaktam' cheto yeshaam' te'vyaktaasaktachetasasteshaamavyaktaasaktachetasaam . Avyaktaa hi yasmaadyaa gatiraksharaatmikaa duh'kham' saa dehavadbhirdehaabhimaanavadbhiravaapyate . Atah' klesho'dhikatarah' . Aksharopaasakaanaam' yadvartanam, taduparisht'aadvakshyaamah' ..12.5..
==============================
Ye tu sarvaani karmaani mayi sam'nyasya matparaah' .
Ananyenaiva yogena maam' dhyaayanta upaasate ..12.6..
Ye tu sarvaani karmaani mayeeshvare sam'nyasya matparaa aham' paro yeshaam' te matparaah' santo'nanyenaivaavidyamaanamanyataalambanam' vishvaroopam' devamaatmaanam' muktvaa yasya so'nanyastenaananyenaiva . Kena ? Yogena samaadhinaa maam' dhyaayantashchintayanta upaasate ..12.6..
==============================
Teshaam' kim ?
Teshaamaham' samuddhartaa mri'tyusam'saarasaagaraat .
Bhavaami nachiraatpaartha mayyaaveshitachetasaam ..12.7..
Teshaam' madupaasanaikaparaanaamahameeshvarah' samuddhartaa . Kutah' ? Ityaaha mri'tyusam'saarasaagaraanmri'tyuyuktah' sam'saaro mri'tyusam'saarah', sa eva saagara iva saagarah', dustaratvaat, tasmaatmri'tyusam'saarasaagaraataham' teshaam' samuddhartaa bhavaami na chiraat . Kim' tarhi ? Kshiprameva he paartha, mayi aaveshitachetasaam' mayi vishvaroopa aaveshitam' samaahitam' cheto yeshaam' te mayyaaveshitachetasasteshaam ..12.7..
==============================
Yata evam, tasmaat
Mayyeva mana aadhatsva mayi buddhim' niveshaya .
Nivasishyasi mayyeva ata oordhvam' na sam'shayah' ..12.8..
Mayyeva vishvaroopa eeshvare manah' sankalpavikalpaatmakamaadhatsva sthaapaya . Mayyevaadhyavasaayam' kurvateem' buddhimaadhatsva niveshaya . Tataste kim' syaaditi sri'nu nivasishyasi nivatsyasi nishchayena madaatmanaa mayi nivaasam' karishyasi . Evaatah' shareerapaataadoordhvam . Na sam'shayah', sam'shayo'tra na kartavyah' ..12.8..
==============================
Atha chittam' samaadhaatum' na shaknoshi mayi sthiram .
Abhyaasayogena tato maamichchhaaptum' dhananjaya ..12.9..
Atha evam' yathaavocham' tathaa mayi chittam' samaadhaatum' sthaapayitum' sthiramachalam' na shaknoshi chet, tatah' pashchaadabhyaasayogena . Chittasyaikasminaalambane sarvatah' samaahri'tya punah' punah' sthaapanamabhyaasah' . Tatpoorvako yogah' samaadhaanalakshanastenaabhyaasayogena maam' vishvaroopamichchha praarthayasva aaptum' praaptum . He dhananjaya ..12.9..
==============================
Abhyaase'pyasamartho'si matkarmaparamo bhava .
Madarthamapi karmaani kurvan siddhimavaapsyasi ..12.10..
Abhyaase'pyasamartho'syashakto'si, tarhi matkarmaparamo bhava madartham' karma matkarma tatparamah' matkarmaparamah', matkarmapradhaana ityarthah' . Abhyaasena vinaa madarthamapi karmaani kevalam' kurvan siddhim' sattvashuddhiyogajnyaanapraaptidvaarenaavaapsyasi ..12.10..
==============================
Athaitadapyashakto'si kartum' madyogamaashritah' .
Sarvakarmaphalatyaagam' tatah' kuru yataatmavaan ..12.11..
Atha punaretadapi yaduktam' matkarmaparamatvam, tatkartumashakto'si, madyogam, aashrito mayi kriyamaanaani karmaani sam'nyasya yatkaranam' teshaamanusht'haanam' sa madyogah', tamaashritah' san, sarvakarmaphalatyaagam' sarveshaam' karmanaam' phalasam'nyaasam' sarvakarmaphalatyaagam' tato'nantaram' kuru yataatmavaan sam'yatachittah' sanityarthah' ..12.11..
==============================
Idaaneem' sarvakarmaphalatyaagam' stauti
Shreyo hi jnyaanamabhyaasaajjnyaanaaddhyaanam' vishishyate .
Dhyaanaatkarmaphalatyaagastyaagaachchhaantiranantaram ..12.12..
Shreyo hi prashasyataram' jnyaanam . Kasmaat? Vivekapoorvakaadabhyaasaat . Tasmaadapi jnyaanaajjnyaanapoorvakam' dhyaanam' vishishyate . Jnyaanavato dhyaanaadapi karmaphalatyaago vishishyata ityanushajyate . Evam' karmaphalatyaagaatpoorvavisheshanavatah' shaantirupashamah' sahetukasya sam'saarasyaanantarameva syaat, na tu kaalaantaramapekshate .
Ajnyasya karmani pravri'ttasya poorvopadisht'opaayaanusht'haanaashaktau sarvakarmanaam' phalatyaagah' shreyah'saadhanamupadisht'am, na prathamameva . Atashcha shreyo hi jnyaanamabhyaasaadityuttarottaravishisht'atvopadeshena sarvakarmaphalatyaagah' stooyate, sampannasaadhanaanusht'haanaashaktau anusht'heyatvena shrutatvaat . Kena saadharmyena stutitvam ? Yadaa sarve pramuchyanta iti sarvakaamaprahaanaadamri'tatvamuktam . Tatprasiddham . Kaamaashcha sarve shrautasmaartakarmanaam' phalaani . Tattyaage cha vidusho dhyaananisht'hasyaanantaraiva shaantiriti sarvakaamatyaagasaamaanyamajnyakarmaphalatyaagasyaasteeti tatsaamaanyaatsarvakarmaphalatyaagastutiriyam' prarochanaarthaa . Yathaagastyena braahmanena samudrah'
Peeta iteedaaneentanaa api braahmanaa braahmanatvasaamaanyaatstooyante, evam' karmaphalatyaagaatkarmayogasya shreyah' saadhanatvamabhihitam ..12.12..
==============================
Atra chaatmeshvarabhedamaashritya vishvaroopa eeshvare chetah'samaadhaanalakshano yoga uktah', eeshvaraartham' karmaanusht'haanaadi cha . Athaitadapyashakto'si [geetaa 12.11] ityajnyaanakaaryasoochanaannaabhedadarshino'ksharopaasakasya karmayoga upapadyata iti darshayati . Tathaa karmayogino'ksharopaasanaanupapattim . Te praapnuvanti maameva [geetaa 12.4] ityaksharopaasakaanaam' kaivalyapraaptau svaatantryamuktvaa, itareshaam' paaratantryaadeeshvaraadheenataam' darshitavaan teshaamaham' samuddhartaa [geetaa 12.7] iti . Yadi heeshvarasyaatmabhootaaste mataa abhedadarshitvaat, aksharasvaroopaa eva ta iti samuddharanakarmavachanam' taan pratyapeshalam' syaat . Yasmaachchaarjunasyaatyantameva hitaishee
Bhagavaan tasya samyagdarshanaananvitam' karmayogam' bhedadri'sht'imantameva upadishati . Na chaatmaanameeshvaram' pramaanato buddhvaa kasyachidgunabhaavam' jigamishati kashchid, virodhaat . Tasmaadaksharopaasakaanaam' samyagdarshananisht'haanaam' sam'nyaasinaam' tyaktasarveshanaanaamadvesht'aa sarvabhootaanaamityaadidharmapoogam' saakshaadamri'tatvakaaranam' vakshyaameeti pravartate
Advesht'aa sarvabhootaanaam' maitrah' karuna eva cha .
Nirmamo nirahankaarah' samaduh'khasukhah' kshamee ..12.13..
Advesht'aa sarvabhootaanaam' na dvesht'aa, aatmano duh'khahetumapi na kinchiddvesht'i, sarvaani bhootaanyaatmatvena hi pashyati . Maitro mitrabhaavo maitree mitratayaa vartata iti maitrah' . Karuna eva cha, karunaa kri'paa duh'khiteshu dayaa, tadvaan karunah', sarvabhootaabhayapradah', sam'nyaaseetyarthah' . Nirmamo mamapratyayavarjitah' . Nirahankaaro nirgataahampratyayah' . Samaduh'khasukhah' same duh'khasukhe dvesharaagayorapravartake yasya sa samaduh'khasukhah' . Kshamee kshamaavaan, aakrusht'o'bhihato vaavikriya evaaste ..12.13..
==============================
Santusht'ah' satatam' yogee yataatmaa dri'd'hanishchayah' .
Mayyarpitamanobuddhiryo madbhaktah' sa me priyah' ..12.14..
Santusht'ah' satatam' nityam' dehasthitikaaranasya laabhe'laabhe cha utpannaalampratyayah' . Tathaa gunavallaabhe viparyaye cha santusht'ah' . Satatam' yogee samaahitachittah' . Yataatmaa sam'yatasvabhaavah' . Dri'd'hanishchayo dri'd'hah' sthiro nishchayo'dhyavasaayo yasyaatmatattvavishaye sa dri'd'hanishchayah' . Mayyarpitamanobuddhih' sankalpavikalpaatmakam' manah', adhyavasaayalakshanaa buddhih', te mayyevaarpite sthaapite yasya sam'nyaasinah' sa mayyarpitamanobuddhih' . Ya eedri'sho madbhaktah' sa me priyah' . Priyo hi jnyaanino'tyarthamaham'
Sa cha mama priya iti saptame'dhyaaye soochitam, tadiha prapanchyate ..12.14..
==============================
Yasmaannodvijate loko lokaannodvijate cha yah' .
Harshaamarshabhayodvegairmukto yah' sa cha me priyah' ..12.15..
Yasmaatsam'nyaasino nodvijate nodvegam' gachchhati na santapyate na sankshubhyati lokah', tathaa lokaannodvijate cha yah', harshaamarshabhayodvegairharshashchaamarshashcha bhayam' chodvegashcha tairharshaamarshabhayodvegairmuktah' . Harshah' priyalaabhe'ntah'karanasyotkarsho romaanchanaashrupaataadilingah' . Amarsho'sahishnutaa . Bhayam' traasah' . Udvega udvignataa . Tairmukto yah' sa cha me priyah' ..12.15..
==============================
Anapekshah' shuchirdaksha udaaseeno gatavyathah' .
Sarvaarambhaparityaagee yo madbhaktah' sa me priyah' ..12.16..
Dehendriyavishayasambandhaadishu apekshaavishayeshu anapeksho nih'spri'hah' . Shuchirbaahyena aabhyantarena cha shauchena sampannah' . Dakshah' pratyutpanneshu kaaryeshu sadyo yathaavatpratipattum' samarthah' . Udaaseeno na kasyachitmitraadeh' paksham' bhajate yah', sa udaaseeno yatih' . Gatavyatho gatabhayah' . Sarvaarambhaparityaagee aarabhyanteti . Aarambhaa ihaamutraphalabhogaarthaani kaamahetooni karmaani sarvaarambhaah', taan parityaktum' sheelamasyeti sarvaarambhaparityaagee yah' madbhaktah' sah' me priyah' ..12.16..
==============================
Kim' cha
Yo na hri'shyati na dvesht'i na shochati na kaankshati .
Shubhaashubhaparityaagee bhaktimaan yah' sa me priyah' ..12.17..
Yo na hri'shyateesht'apraaptau, na dvesht'yanisht'apraaptau, na shochati priyaviyoge, na chaapraaptam' kaankshati, shubhaashubhe karmanee parityaktum' sheelamasyeti shubhaashubhaparityaagee bhaktimaan yah' sa me priyah' ..12.17..
==============================
Samah' shatrau cha mitre cha tathaa maanaapamaanayoh' .
Sheetoshnasukhaduh'kheshu samah' sangavivarjitah' ..12.18..
Samah' shatrau cha mitre cha, tathaa maanaapamaanayoh' poojaaparibhavayoh', sheetoshnasukhaduh'kheshu samah' . Sarvatra cha sangavivarjitah' ..12.18..
==============================
Kim' cha
Tulyanindaastutirmaunee santusht'o yena kenachit .
Aniketah' sthiramatirbhaktimaanme priyo narah' ..12.19..
Tulyanindaastutih' . Nindaa cha stutishcha nindaastutee . Te tulye yasya sa tulyanindaastutih' . Maunee maunavaan sam'yatavaak . Santusht'ah' yena kenachitshareerasthitihetumaatrena . Tathaa choktam
Yena kenachidaachchhanno yena kenachidaashitah' .
Yatra kvachana shaayee syaattam' devaa braahmanam' viduh' .. [mA.Bhaa. 12.245.12] iti .
Kim' cha, aniketo niketa aashrayo nivaaso niyato na vidyate yasya so'niketah', naagaare ityaadismri'tyantaraat . Sthiramatih' sthiraa paramaarthavishayaa yasya matih' sah' sthiramatih' . Bhaktimaanme priyo narah' ..12.19..
==============================
Advesht'aa sarvabhootaanaam [geetaa 12.13] ityaadinaaksharopaasakaanaam' nivri'ttasarveshanaanaam' sam'nyaasinaam' paramaarthajnyaananisht'haanaam' dharmajaatam' prakraantamupasam'hriyate
Ye tu dharmyaamri'tamidam' yathoktam' paryupaasate .
Shraddadhaanaa matparamaa bhaktaaste'teeva me priyaah' ..12.20..
Ye tu sam'nyaasino dharmyaamri'tam' dharmaadanapetam' dharmyam' cha tadamri'tam' cha tat, amri'tatvahetutvaat, idam' yathoktam, advesht'aa sarvabhootaanaamityaadinaa paryupaasate'nutisht'hanti shraddadhaanaah' santah' matparamaah' yathokto'hamaksharaatmaa paramo niratishayaa gatiryeshaam' te matparamaah', madbhaktaashchottamaam' paramaarthajnyaanalakshanaam' bhaktimaashritaah', te'teeva me priyaah' . Priyo hi jnyaanino'tyartham [geetaa 7.18] iti yatsoochitam' tatvyaakhyaayehopasam'hri'tam' bhaktaaste'teeva me priyaa iti . Yasmaaddharmyaamri'tamidam' yathoktamanutisht'han bhagavato vishnoh'
Parameshvarasyaateeva priyo bhavati, tasmaadidam' dharmyaamri'tam' mumukshunaa yatnato'nusht'heyam' vishnoh' priyam' param' dhaama jigamishuneti vaakyaarthah' ..12.20..
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Dvaadasho'dhyaayah' ..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 13
[*nOt'E numberingof thisadhyaya outof tune withstandardeditions
Andprobablydefechtive "13.33" missing!]
Atha kshetrakshetrajnyayogo naama
Trayodasho'dhyaayah'
(shreeshankaraachaaryabhagavatpaadakri'tabhaashyam)
Saptame'dhyaaye soochite dve prakri'tee eeshvarasya trigunaatmikaasht'adhaa bhinnaaparaa sam'saarahetutvaat, paraa chaanyaa jeevabhootaa kshetrajnyalakshaneshvaraatmikaa . Yaabhyaam' prakri'tibhyaameeshvaro jagadutpattisthitilayahetutvam' pratipadyate . Tatra kshetrakshetrajnyalakshanaprakri'tidvayaniroopanadvaarena tadvata eeshvarasya tattvanirdhaaranaartham' kshetraadhyaaya aarabhyate . Ateetaanantaraadhyaaye cha advesht'aa sarvabhootaanaam' [geetaa 12.13] ityaadinaa yaavadadhyaayaparisamaaptistaavattattvajnyaaninaam' sannyaasinaam' nisht'haa yathaa te vartanta ityetaduktam . Kena punaste tattvajnyaanena yuktaa yathoktadharmaacharanaadbhagavatah' priyaa bhavantyevamarthashchaayamadhyaaya aarabhyate . Prakri'tishcha trigunaatmikaa
Sarvakaaryakaranavishayaakaarena parinataa purushasya bhogaapavargaarthakartavyatayaa dehendriyaadyaakaarena sam'hanyate . So'yam' sanghaata idam' shareeram . Tadetadbhagavaanuvaacha
Idam' shareeram' kaunteya kshetramityabhidheeyate .
Etadyo vetti tam' praahuh' kshetrajnya iti tadvidah' ..13.1..
Idamiti sarvanaamnoktam' vishinasht'i shariramiti . He kaunteya ! Kshatatraanaatkshayaatksharanaat, kshetravadvaasmin karmaphalanishpatteh' kshetramiti . Itishabda evam'shabdedaarthakah' . Kshetramityevamabhidheeyate kathyate . Etachchhareeram' kshetram' yo vetti vijaanaati, aapaadatalamastakam' jnyaanena vishayeekaroti, svaabhaavikenaupadeshikena vaa vedanena vishayeekaroti vibhaagashah', tam' veditaaram' praahuh' kathayanti kshetrajnya iti . Itishabdah' evam'shabdapadaarthaka eva poorvavat . Kshetrajnyah' ityevamaahuh' . Ke ? Tadvidastau
Kshetrakshetrajnyau ye vidanti te tadvidah' ..13.1..
==============================
Evam' kshetrakshetrajnyau uktau . Kimetaavanmaatrena jnyaanena jnyaatavyau? Iti netyuchyate
Kshetrajnyam' chaapi maam' viddhi sarvakshetreshu bhaarata .
Kshetrakshetrajnyayorjnyaanam' yattajjnyaanam' matam' mama ..13.2..
Kshetrajnyam' yathoktalakshanam' chaapi maam' parameshvaramasam'saarinam' viddhi jaaneehi . Sarvakshetreshu yah' kshetrajnyo brahmaadistambaparyantaanekakshetropaadhipravibhaktah' . Tam' nirastasarvopaadhibhedam' sadasadaadishabdapratyayaagocharam' viddheetyabhipraayah' . He bhaarata ! Yasmaatkshetrakshetrajnyeshvarayaathaatmyavyatirekena na jnyaanagocharamanyadavashisht'amasti, tasmaatkshetrakshetrajnyayorjnyeyabhootayoryajjnyaanam' kshetrakshetrajnyau yena jnyaanena vishayeekriyete, tajjnyaanam' samyagjnyaanamiti matamabhipraayah' mameshvarasya
Vishnoh' ..
Nanu sarvakshetreshveka eveshvarah' . Naanyastadvyatirikto bhoktaa vidyate chet, tata eeshvarasya sam'saaritvam' praaptam . Eeshvaravyatirekena vaa sam'saarino'nyasyaabhaavaatsam'saaraabhaavaprasangah' . Tachchobhayamanisht'am, bandhamokshataddhetushaastraanarthakyaprasangaat, pratyakshaadipramaanavirodhaachcha . Pratyakshena taavatsukhaduh'khataddhetulakshanah' sam'saara upalabhyate . Jagadvaichitryopalabdhe cha dharmaadharmanimittah' sam'saaro'numeeyate . Sarvametadanupapannamaatmeshvaraikatve . Na . Jnyaanaajnyaanayoranyatvenopapatteh' . Dooramete vipareete vishoochee avidyaa yaa cha vidyeti jnyaataa [Kat'hoo 1.2.4] tathaa tayorvidyaavidyaavishayayoh'
Phalabhedo'pi viruddho nirdisht'ah' shreyashcha preyashcha [Kat'hoo 1.2.2] iti . Vidyaavishayah' shreyah', preyastvavidyaakaaryamiti . Tathaa cha vyaasah' dvaavimaavatha panthaanau [mA.Bhaa. 12.241.6] ityaadi, imau dvaaveva panthaanaavityaadi cha . Iha cha dve nisht'he ukte . Avidyaa cha saha kaaryena vidyayaa haatavyeti shrutismri'tinyaayebhyo'vagamyate .
Shrutayastaavat iha chedavedeedatha satyamasti na chedihaavedeenmahatee vinasht'ih' [Kenaoo 2.5],
Tamevam' vidvaanamri'ta iha bhavati [t'aittaa 3.12], naanyah' panthaa vidyate'yanaaya [shvetoo 3.8] vidvaanna bibheti kutashchana [t'aittoo 2.9] .
Avidushastu atha tasya bhayam' bhavati [t'aittoo 2.7], avidyaayaamantare vartamaanaah' [Kat'hoo 1.2.5], brahma veda brahmaiva bhavati [m'und'oo 3.2.9], anyo'saavanyo'hamasmeeti na sa veda yathaa pashurevam' sa devaanaam [bri'hadaaranyakopanishad 1.4.10] . Aatmavidyah' sa idam' sarvam' bhavati [bri'hadaaranyakopanishad 1.4.10], yadaa charmavat[shvetoo 6.20] ityaadyaah' sahasrashah' .
Smri'tayashcha ajnyaanenaavri'tam' jnyaanam' tena muhyanti jantavah' [geetaa 5.25], ihaiva tairjitah' sargo yeshaam' saamye sthitam' manah' [geetaa 5.19], samam' pashyan hi sarvatra [geetaa 13.29] ityaadyaah' .
Nyaayatashcha
Sarpaan kushaagraani tathodapaanam'
Jnyaatvaa manushyaah' parivarjayanti .
Ajnyaanatastatra patanti kechijjnyaane
Phalam' pashya yathaavishisht'am .. [mA.Bhaa. 12.201.17] iti .
Tathaa cha dehaadishu aatmabuddhiravidvaan raagadveshaadiprayukto dharmaadharmaanusht'haanakri'jjaayate mriyate chetyavagamyate . Dehaadivyatiriktaatmadarshino raagadveshaadiprahaanaapekshadharmaadharmapravri'ttyupashamaanmuchyanta iti na kenachitpratyaakhyaatum' shakyam' nyaayatah' . Tatraivam' sati, kshetrajnyasyeshvarasyaiva sato'vidyaakri'topaadhibhedatah' sam'saaritvamiva bhavati, yathaa dehaadyaatmatvamaatmanah' . Sarvajantoonaam' hi prasiddho dehaadishvanaatmasu aatmabhaavo nishchito'vidyaakri'tah', yathaa sthaanau purushanishchayah' . Na chaitaavataa purushadharmah' sthaanorbhavati, sthaanudharmo vaa purushasya . Tathaa na chaitanyadharmo
Dehasya, dehadharmo vaa chetanasya sukhaduh'khamohaatmakatvaadiraatmano na yuktah' . Avidyaakri'tatvaavisheshaat, jaraamri'tyuvat .
Na, atulyatvaat . Iti chet sthaanupurushau jnyeyaaveva santau jnyaatraanyonyasminnadhyastaavavidyayaa . Dehaatmanostu jnyeyajnyaatroreva itaretaraadhyaasah', iti na samo dri'sht'aantah' .
Ato dehadharmo jnyeyo'pi jnyaaturaatmano bhavateeti chet, na . Achaitanyaadiprasangaat . Yadi hi jnyeyasya dehaadeh' kshetrasya dharmaah' sukhaduh'khamohechchhaadayo jnyaaturbhavanti, tarhi, jnyeyasya kshetrasya dharmaah' kechitaatmano bhavantyavidyaadhyaaropitaah', jaraamaranaadayastu na bhavanteeti visheshaheturvaktavyah' . Na bhavanteetyastyanumaanam avidyaadhyaaropitatvaajjaraamaranaadivaditi, heyatvaat, upaadeyatvaachchetyaadi .
Tatraivam' sati, kartri'tvabhoktri'tvalakshanah' sam'saaro jnyeyastho jnyaataryavidyayaadhyaaropita iti, na tena jnyaatuh' kinchiddushyati . Yathaa baalairadhyaaropitenaakaashasya talamalinatvaadinaa .
Evam' cha sati, sarvakshetreshvapi sato bhagavatah' kshetrajnyasyeshvarasya sam'saaritvagandhamaatramapi naashankayam . Na hi kvachidapi loke'vidyaadhyastena dharmena kasyachidupakaaro'pakaaro vaa dri'sht'ah' .
Yattooktam na samo dri'sht'aanta iti, tadasat . Katham ? Avidyaadhyaasamaatram' hi dri'sht'aantadaarsht'aantikayoh' saadharmyam' vivakshitam . Tanna vyabhicharati . Yattu jnyaatari vyabhicharateeti manyase, tasyaapyanaikaantikatvam' darshitam' jaraadibhih' ..
Avidyaavattvaatkshetrajnyasya sam'saaritvamiti chet, na . Avidyaayaastaamasatvaat . Taamaso hi pratyayah', aavaranaatmakatvaadavidyaa vipareetagraahakah', sam'shayopasthaapako vaa, agrahanaatmako vaa . Vivekaprakaashabhaave tadabhaavaattaamase chaavaranaatmake timiraadidoshe satyagrahanaaderavidyaatrayasya upalabdheh' ..
Atraaha evam' tarhi jnyaatri'dharmo'vidyaa . Na . Karane chakshushi taimirikatvaadidoshopalabdheh' . Yattu manyase jnyaatri'dharmo'vidyaa, tadeva chaavidyaadharmavattvam' kshetrajnyasya sam'saaritvam . Tatra yaduktameeshvara eva kshetrajnyah', na sam'saareetyetadayuktamiti, tanna . Yathaa karane chakshushi vipareetagraahakaadidoshasya darshanaat . Na vipareetaadigrahanam' tannimittam' vaa taimirikatvaadidosho graheetuh', chakshushah' sam'skaarena timire'paneete graheeturadarshanaanna graheeturdharmo yathaa . Tathaa sarvatraivaagrahanavipareetasam'shayapratyayaastannimittaah' karanasyaiva kasyachitbhavitum
Arhanti, na jnyaatuh' kshetrajnyasya . Sam'vedyatvaachcha teshaam' pradeepaprakaashavanna jnyaatri'dharmatvam . Sam'vedyatvaadeva svaatmavyatiriktasam'vedyatvam . Sarvakaranaviyoge cha kaivalye sarvavaadibhiravidyaadidoshavattvaanabhyupagamaat . Aatmano yadi kshetrajnyasyaagnyushnavatsvo dharmah', tato na kadaachidapi tena viyogah' syaat . Avikriyasya cha vyomavatsarvagatasyaamoortasya aatmanah' kenachitsam'yogaviyogaanupapatteh', siddham' kshetrajnyasya nityameveshvaratvam . Anaaditvaannirgunatvaad[geetaa 13.32] ityaadeeshvaravachanaachcha ..
Nanvevam' sati sam'saarasam'saaritvaabhaave shaastraanarthakyaadidoshah' syaaditi chet, na . Sarvairabhyupagatatvaat . Sarvairhyaatmavaadibhirabhyupagato dosho naikena parihartavyo bhavati . Kathamabhyupagata iti ? Muktaatmanaam' hi sam'saarasam'saaritvavyavahaaraabhaavah' sarvaireva aatmavaadibhirishyate . Na cha teshaam' shaastraanarthakyaadidoshapraaptirabhyupagataa . Tathaa nah' kshetrajnyaanaameeshvaraikatve sati, shaastraanarthakyam' bhavatu . Avidyaavishaye chaarthavattvam yathaa dvaitinaam' sarveshaam' bandhaavasthaayaameva shaastraadyarthavattvam, na muktaavasthaayaam, evam ..
Nanvaatmano bandhamuktaavasthe paramaarthata eva vastubhoote dvaitinaam' sarveshaam . Ato heyopaadeyatatsaadhanasadbhaave shaastraadyarthavattvam' syaat . Advaitinaam' punah', dvaitasyaaparamaarthatvaat, avidyaakri'tatvaadbandhaavasthaayaashchaatmano'paramaarthatve nirvishayatvaat, shaastraadyaanarthakyamiti chet, na . Aatmano'vasthaabhedaanupapatteh' . Yadi taavataatmano bandhamuktaavasthe, yugapatsyaataam, kramena vaa . Yugapattaavatvirodhaanna sambhavatah' sthitigatee ivaikasmin . Kramabhaavitve cha, nirnimittatvam' sanimittatvam' vaa ? Nirnimittatve'nirmokshaprasangah' . Sanimittatve cha svato'bhaavaataparamaarthatvaprasangah' . Tathaa cha satyabhyupagamahaanih' .
Kim' cha, bandhamuktaavasthayoh' paurvaaparyaniroopanaayaam' bandhaavasthaa poorvam' prakalpyaa, anaadimatyantavatee cha . Tachcha pramaanaviruddham . Tathaa mokshaavasthaadimatyanantaa cha pramaanaviruddhaivaabhyupagamyate . Na chaavasthaavato'vasthaantaram' gachchhato nityatvamupapaadayitum' shakyam . Athaanityatvadoshaparihaaraaya bandhamuktaavasthaabhedo na kalpyate . Ato dvaitinaamapi shaastraanarthakyaadidosho'parihaarya eva . Iti samaanatvaannaadvaitavaadinaa parihartavyo doshah' ..
Na cha shaastraanarthakyam, yathaaprasiddhaavidvatpurushavishayatvaachchhaastrasya . Avidushaam' hi phalahetvoranaatmanoraatmadarshanam, na vidushaam . Vidushaam' hi phalahetubhyaamaatmano'nyatvadarshane sati, tayorahamityaatmadarshanaanupapatteh' . Na hyatyantamood'ha unmattaadirapi jalaagnyoshchhaayaaprakaashayorvaikaatmyam' pashyati . Kimuta vivekee . Tasmaanna vidhipratishedhashaastram' taavatphalahetubhyaamaatmano'nyatvadarshino bhavati .
Na hi "devadatta, tvamidam' kuru" iti kasmim'shchitkarmani niyukte, "vishnumitro'ham' niyuktah'" iti tatrastho niyogam' sri'nvannapi pratipadyate . Viyogavishayavivekaagrahanaattoopapadyate pratipattih' . Tathaa phalahetvorapi ..
Nanu praakri'tasambandhaapekshayaa yuktaiva pratipattih' shaastraarthavishayaa phalahetubhyaamanyaatmavishayadarshane'pi sati isht'aphalahetau pravartito'smi, anisht'aphalahetoshcha nivartito'smeeti . Yathaa pitri'putraadeenaamitaretaraatmaanyatvadarshane satyapyanyonyaniyogapratishedhaarthapratipattih' . Na . Vyatiriktaatmadarshanapratipatteh' praageva phalahetvoraatmaabhimaanasya siddhatvaat . Pratipannaniyogapratishedhaartho hi phalahetubhyaamaatmano'nyatvam' pratipadyate, na poorvam . Tasmaadvidhipratishedhashaastramavidvadvishayamiti siddham ..
Nanu svargakaamo yajeta [aaP.ShR.Sh. 10.2.1] na kalanjam' bhakshayedityaadaavaatmavyatirekadarshinaamapravri'ttau, kevaladehaadyaatmadri'sht'eenaam' cha . Atah' karturabhaavaachchhaastraanarthakyamiti chet, na . Yathaaprasiddhita eva pravri'ttinivri'ttyupapatteh' . Eeshvarakshetrajnyaikatvadarshee brahmavittaavanna pravartate . Tathaa nairaatmyavaadyapi naasti paraloka iti na pravartate . Yathaaprasiddhitastu vidhipratishedhashaastrashravanaanyathaanupapattyaanumitaatmaastitva aatmavisheshaanabhijnyah' karmaphalasanjaatatri'shnah' shraddadhaanatayaa cha pravartate . Iti sarveshaam' na pratyaksham . Ato na shaastraanarthakyam ..
Vivekinaamapravri'ttidarshanaattadanugaaminaamapravri'ttau shaastraanarthakyamiti chet, na . Kasyachideva vivekopapatteh' . Anekeshu hi praanishu kashchideva vivekee syaat, yathedaaneem . Na cha vivekinamanuvartante mood'haah', raagaadidoshatantratvaatpravri'tteh', abhicharanaadau cha pravri'ttidarshanaat, svaabhaavyaachcha pravri'tteh' . Svabhaavastu pravartate [geetaa 5.14] iti hi uktam ..
Tasmaatavidyaamaatram' sam'saaro yathaadri'sht'avishaya eva . Na kshetrajnyasya kevalasyaavidyaa tatkaaryam' cha . Na cha mithyaajnyaanam' paramaarthavastu dooshayitum' samartham . Na hyoosharadesham' snehena pankeekartum' shaknoti mareechyudakam . Tathaavidyaa kshetrajnyasya na kinchitkartum' shaknoti . Atashchedamuktam kshetrajnyam' chaapi maam' viddhi . Ajnyaanenaavri'tam' jnyaanam [geetaa 5.15] iti cha ..
Atha kimidam' sam'saarinaamivaahamevam' mamaivedamiti pand'itaanaamapi ? Sri'nu . Idam' tatpaand'ityam, yatkshetra evaatmadarshanam . Yadi punah' kshetrajnyamavikriyam' pashyeyustato na bhogam' karma vaakaanksheyurmama syaaditi . Vikriyaiva bhogakarmanee . Athaivam' sati, phalaarthitvaadavidvaan pravartate . Vidushah' punaravikriyaatmadarshinah' phalaarthitvaabhaavaatpravri'ttyanupapattau kaaryakaranasanghaatavyaapaaroparame nivri'ttirupacharyate ..
Idam' chaanyatpaand'ityam' kasyachidastu kshetrajnya eeshvara eva . Kshetram' chaanyatkshetrajnyasyaiva vishayah' . Aham' tu sam'saaree sukhee duh'khee cha . Sam'saaroparamashcha mama kartavyah' kshetrakshetrajnyavijnyaanena, dhyaanena cheshvaram' kshetrajnyam' saakshaatkri'tvaa tatsvaroopaavasthaaneneti . Yashchaivam' budhyate, yashcha bodhayati, naasau kshetrajnya iti . Evam' manvaano yah' sa pand'itaapashabdah' . Sam'saaramokshayoh' shaastrasya chaarthavattvam' karomeeti . Aatmahaa svayam' mood'ho'nyaam' cha vyaamohayati shaastraarthasampradaayarahitatvaat,
Shrutahaanimashrutakalpanaam' cha kurvan . Tasmaatasampradaayavitsarvashaastravidapi moorkhavadeva upekshaneeyah' ..
Yattooktameeshvarasya kshetrajnyaikatve sam'saaritvam' praapnoti . Kshetrajnyaanaam' cheshvaraikatve sam'saarino'bhaavaatsam'saaraabhaavaprasanga iti . Etau doshau pratyuktau vidyaavidyayorvailakshanyaabhyupagamaaditi . Katham ? Avidyaaparikalpitadoshena tadvishayam' vastu paaramaarthikam' na dushyateeti . Tathaa cha dri'sht'anto darshitah' mareechyambhasaa oosharadesho na pankeekriyata iti . Sam'saarino'bhaavaatsam'saaraabhaavaprasangadosho'pi sam'saarasam'saarinoravidyaakalpitatvopapattyaa pratyuktah' ..
Nanu avidyaavattvameva kshetrajnyasya sam'saaritvadoshah' . Tatkri'tam' cha sukhitvaduh'khitvaadi pratyakshamupalabhyate iti chet, na . Jnyeyasya kshetradharmatvaat, jnyaatuh' kshetrajnyasya tatkri'tadoshaanupapatteh' . Yaavatkinchitkshetrajnyasya doshajaatamavidyamaanamaasanjayasi, tasya jnyeyatvopapatteh' kshetradharmatvameva, na kshetrajnyadharmatvam . Na cha tena kshetrajnyo dushyati, jnyeyena jnyaatuh' sam'sargaanupapatteh' . Yadi hi sam'sargah' syaat, jnyeyatvameva nopapadyeta . Yadyaatmano dharmo'vidyaavattvam' duh'khitvaadi cha katham' bhoh'
Pratyakshamupalabhyate . Katham' vaa kshetrajnyadharmah' . Jnyeyam' cha sarvam' kshetram' jnyaataiva kshetrajnya ityavadhaarite, avidyaaduh'khitvaadeh' kshetrajnyavisheshanatvam' kshetrajnyadharmatvam' tasya cha pratyakshopalabhyatvamiti viruddhamuchyate'vidyaamaatraavasht'ambhaatkevalam ..
Atraaha saavidyaa kasya ? Iti . Yasya dri'shyate tasyaiva . Kasya dri'shyate ? Iti . Atrochyate avidyaa kasya dri'shyate iti prashno nirarthakah' . Katham ? Dri'shyate chedavidyaa, tadvantamapi pashyasi . Na cha tadvatyupalabhyamaane saa kasya ? Iti prashno yuktah' . Na hi gomati upalabhyamaane gaavah' kasya ? Iti prashno'rthavaan bhavati .
Nanu vishamo dri'sht'aantah' . Gavaam' tadvatashcha pratyakshatvaattatsambandho'pi pratyaksha iti prashno nirarthakah' . Na tathaavidyaa tadvaam'shcha pratyakshau, yatah' prashno nirarthakah' syaat . Apratyakshenaavidyaavataavidyaasambandhe jnyaate, kim' tava syaat? Avidyaayaa anarthahetutvaatparihartavyaa syaat . Yasyaavidyaa, sa taam' pariharishyati .
Nanu mamaivaavidyaa . Jaanaasi tarhyavidyaam' tadvantam' cha aatmaanam . Jaanaami, na tu pratyakshena . Anumaanenashchejjaanaasi, katham' sambandhagrahanam ? Na hi tava jnyaatuh' jnyeyabhootayaavidyayaa tatkaale sambandho graheetum' shakyate, avidyaayaa vishayatvenaiva jnyaaturupayuktatvaat . Na cha jnyaaturavidyaayaa cha sambandhasya yo graheetaa, jnyaanam' chaanyattadvishayam' sambhavati . Anavasthaapraapteh' . Yadi jnyaatraapi jnyeyasambandho jnyaayate, anyo jnyaataa kalpyah' syaat, tasyaapyanyah', tasyaapyanyah' ityanavasthaaparihaaryaa . Yadi punaravidyaa jnyeyaa, anyadvaa jnyeyam' jnyeyameva . Tathaa jnyaataapi jnyaataiva, na jnyeyam' bhavati . Yadaa chaivam, avidyaaduh'khitvaadyair
Na jnyaatuh' kshetrajnyasya kinchitdushyati ..
Nanu ayameva doshah', yatdoshavatkshetravijnyaatri'tvam . Na cha vijnyaanasvaroopasyaivaavikriyasya vijnyaatri'tvopachaaraat . Yathoshnataamaatrenaagnestaptikriyopachaarah', tadvat . Yathaatra bhagavataa kriyaakaarakaphalaatmatvaabhaava aatmani svata eva darshitah' avidyaadhyaaropita eva kriyaakaarakaadiraatmanyupacharyate . Tathaa tatra tatra ya enam' vetti hantaaram [geetaa 2.19], prakri'teh' kriyamaanaani gunaih' karmaani sarvashah' [geetaa 3.27], naadatte kasyachitpaapam [geetaa 5.15] ityaadiprakaraneshu darshitah' . Tathaiva cha vyaakhyaatamasmaabhih' . Uttareshu cha prakaraneshu darshayishyaamah' ..
Hanta ! Tarhyaatmani kriyaakaarakaphalaatmataayaah' svato'bhaave, avidyayaa chaadhyaaropitatve, karmaanyavidvatkartavyaanyeva, na vidushaamiti praaptam . Satyamevam' praaptam, etadeva cha na hi dehabhri'taa shakyamityatra darshayishyaamah' . Sarvashaastraarthopasam'haaraprakarane cha samaasenaiva kaunteya nisht'haa jnyaanasya yaa paraa ityatra visheshato darshayishyaamah' . Alamiha bahuprapanchanena, iti upasam'hriyate ..13.2..
==============================
Idam' shareeram [geetaa 13.2] ityaadishlokopadisht'asya kshetraadhyaayaarthasya sangrahashloko'yamupanyasyate tatkshetram' yachchetyaadi, vyaachikhyaasitasya hyarthasya sangrahopanyaaso nyaayya iti
Tatkshetram' yachcha yaadri'kcha yadvikaari yatashcha yat .
Sa cha yo yatprabhaavashcha tatsamaasena me shri'nu ..13.3..
Yannirdisht'amidam' shareeramiti tattachchhabdena paraamri'shati . Yachcha idam' nirdisht'am' kshetram' tatyaadri'kyaadri'sham' svakeeyairdharmaih' . Chashabdah' samuchchayaarthah' . Yadvikaari yo vikaaro yasya tatyadvikaari, yato yasmaachcha yat, kaaryamutpadyate iti vaakyasheshah' . Sa cha yah' kshetrajnyo nirdisht'ah' sa yatprabhaavo ye prabhaavaa upaadhikri'taah' shaktayo yasya sa yatprabhaavashcha . Tatkshetrakshetrajnyayoryaathaatmyam' yathaavisheshitam' samaasena sankshepena me mama vaakyatah' shri'nu . Shrutvaavadhaaraya ityarthah' ..13.3..
==============================
Tatkshetrakshetrajnyayaathaatmyam' vivakshitam' stauti shrotri'buddhiprarochanaartham
Ri'shibhirbahudhaa geetam' chhandobhirvividhaih' pri'thak .
Brahmasootrapadaishchaiva hetumadbhirvinishchitaih' ..13.4..
Ri'shibhirvasisht'haadibhirbahudhaa bahuprakaaram' geetam' kathitam . Chhandobhishchhandaam'si ri'gaadeeni taishchhandobhirvividhairnaanaabhaavairnaanaaprakaaraih' pri'thagvivekato geetam . Kim' cha, brahmasootrapadaishchaiva brahmanah' soochakaani vaakyaani brahmasootraani taih' padyate gamyate jnyaayata iti taani padaanyuchyante taireva cha kshetrakshetrajnyayaathaatmyam' geetamityanuvartate . Aatmetyevopaaseeta ityevamaadibhirbrahmasootrapadairaatmaa jnyaayate . Hetumadbhiryuktiyuktairvinishchitairnih'sam'shayaroopairnishchitapratyayotpaadakairityarthah' ..13.4..
==============================
Stutyaabhimukheebhootaayaarjunaayaaha bhagavaan
Mahaabhootaanyahankaaro buddhiravyaktameva cha .
Indriyaani dashaikam' cha pancha chendriyagocharaah' ..13.5..
Mahaabhootaani mahaanti cha taani sarvavikaaravyaapakatvaadbhootaani cha sookshmaani . Sthoolaani tvindriyagocharashabdenaabhidhaayishyante . Ahankaaro mahaabhootakaaranamahampratyayalakshanah' . Ahankaarakaaranam' buddhiradhyavasaayalakshanaa . Tatkaaranamavyaktameva cha, na vyaktamavyaktamavyaakri'tameeshvarashaktirmama maayaa duratyayaa ityuktam . Evashabdah' prakri'tyavadhaaranaartha etaavatyevaasht'adhaa bhinnaa prakri'tih' . Chashabdo bhedasamuchchayaarthah' . Indriyaani dasha, shrotraadeeni pancha buddhyutpaadakatvaadbuddheendriyaani . Vaakpaanyaadeeni pancha karmanirvartakatvaatkarmendriyaani . Taani dasha . Ekam' cha . Kim' tat? Mana ekaadasham' sankalpaadyaatmakam . Pancha chendriyagocharaah'
Shabdaadayo vishayaah' . Taanyetaani saankhyaashchaturvim'shatitattvaanyaachakshate ..13.5..
==============================
Athedaaneemaatmagunaah' iti yaanaachakshate vaisheshikaaste'pi kshetradharmaa eva, na tu kshetrajnyasyetyaaha bhagavaan
Ichchhaa dveshah' sukham' duh'kham' sanghaatashchetanaa dhri'tih' .
Etatkshetram' samaasena savikaaramudaahri'tam ..13.6..
Ichchhaa yajjaateeyam' sukhahetumarthamupalabdhavaan poorvam, punastajjaateeyamupalabhamaanastamaadaatumichchhati sukhaheturiti . Seyamichchhaantah'karanadharmo jnyeyatvaatkshetram . Tathaa dveshah', yajjaateeyamartham' duh'khahetutvenaanubhootavaan, punastajjaateeyamarthamupalabhamaanastam' dvesht'i . So'yam' dvesho jnyeyatvaatkshetrameva . Tathaa sukhamanukoolam' prasannasattvaatmakam' jnyeyatvaatkshetrameva . Duh'kham' pratikoolaatmakam . Jnyeyatvaattadapi kshetram . Sanghaato dehendriyaanaam' sam'hatih' . Tasyaamabhivyaktaantah'karanavri'ttih', tapta iva lohapind'e'gnih'
. Aatmachaitanyaabhaasarasaviddhaa chetanaa . Saa cha kshetram' jnyeyatvaat . Dhri'tiryayaavasaadapraaptaani dehendriyaani dhriyante . Saa cha jnyeyatvaatkshetram . Sarvaantah'karanadharmopalakshanaarthamichchhaadigrahanam . Yata uktamupasam'harati etaditi . Etatkshetram' samaasena savikaaram' saha vikaarena mahadaadinaa udaahri'tamuktam ..13.6..
==============================
Yasya kshetrabhedajaatasya sam'hatih' idam' shareeram' kshetram [geetaa 13.2] ityuktam . Tatkshetram' vyaakhyaatam' mahaabhootaadibhedabhinnam' dhri'tyantam . Kshetrajnyo vakshyamaanavisheshanah' yasya saprabhaavasya kshetrajnyasya parijnyaanaadamri'tatvam' bhavati, tam' jnyeyam' yattatpravakshyaameetyaadinaa savisheshanam' svayameva vakshyati bhagavaan . Adhunaa tu tajjnyaanasaadhanaganamamaanitvaadilakshanam, yasmin sati tajjnyeyavijnyaane yogyo'dhikri'to bhavati, yatparah' sam'nyaasee jnyaananisht'ha uchyate, tamamaanitvaadiganam' jnyaanasaadhanatvaajjnyaanashabdavaachyam'
Vidadhaati bhagavaan
Amaanitvamadambhitvamahim'saa kshaantiraarjavam .
Aachaaryopaasanam' shaucham' sthairyamaatmavinigrahah' ..13.7..
Amaanitvam' maanino bhaavah' maanitvamaatmano shlaaghanam, tadabhaavo'maanitvam . Adambhitvam' svadharmaprakat'eekaranam' dambhitvam, tadabhaavo'dambhitvam . Ahim'saa him'sanam' praaninaamapeed'aanam . Kshaantih' paraaparaadhapraaptaavavikriyaa . Aarjavamri'jubhaavo'vakratvam . Aachaaryopaasanam' mokshasaadhanopadesht'uraachaaryasya shushrooshaadiprayogena sevanam . Shaucham' kaayamalaanaam' mri'jjalaabhyaam' prakshaalanam . Antashcha manasah' pratipakshabhaavanayaa raagaadimalaanaamapanayanam' shaucham . Sthairyam' sthirabhaavah', mokshamaarga eva kri'taadhyavasaayatvam . Aatmavinigraha aatmano'pakaarakasya
Aatmashabdavaachyasya kaaryakaranasanghaatasya vinigrahah' svabhaavena sarvatah' pravri'ttasya sanmaarga eva nirodha aatmavinigrahah' ..13.7..
==============================
Kim' cha
Indriyaartheshu vairaagyamanahankaara eva cha .
Janmamri'tyujaraavyaadhiduh'khadoshaanudarshanam ..13.8..
Indriyaartheshu shabdaadishu dri'sht'aadri'sht'eshu bhogeshu viraagabhaavo vairaagyam . Anahankaaro'hankaaraabhaava eva cha . Janmamri'tyujaraavyaadhiduh'khadoshaanudarshanam' janma cha mri'tyushcha jaraa cha vyaadhayashcha duh'khaani cha teshu janmaadiduh'khaanteshu pratyekam' doshaanudarshanam . Janmani garbhavaasayonidvaaranih'saranam' doshah', tasyaanudarshanamaalochanam . Tathaa mri'tyau doshaanudarshanam . Tathaa jaraayaam' prajnyaashaktitejonirodhadoshaanudarshanam' paribhootataa cheti . Tathaa vyaadhishu shirorogaadishu doshaanudarshanam . Tathaa
Duh'kheshu adhyaatmaadhibhootaadhidaivanimitteshu . Athavaa duh'khaanyeva dosho duh'khadoshastasya janmaadishu poorvavadanudarshanam . Duh'kham' janma, duh'kham' mri'tyuh', duh'kham' jaraa, duh'kham' vyaadhayah' . Duh'khanimittatvaajjanmaadayo duh'kham, na punah' svaroopenaiva duh'khamiti . Evam' janmaadishu duh'khadoshaanudarshanaaddehendriyaadivishayabhogeshu vairaagyamupajaayate . Tatah' pratyagaatmani pravri'ttih' karanaanaamaatmadarshanaaya . Evam' jnyaanahetutvaajjnyaanamuchyate
Janmaadiduh'khadoshaanudarshanam ..13.8..
==============================
Kim' cha
Asaktiranabhishvangah' putradaaragri'haadishu .
Nityam' cha samachittatvamisht'aanisht'opapattishu ..13.9..
Asaktih' saktih' sanganimitteshu vishayeshu preetimaatram, tadabhaavo'saktih' . Anabhishvango'bhishvangaabhaavah' . Abhishvango naama aasaktivishesha evaananyaatmabhaavanaalakshanah' . Yathaanyasmin sukhini duh'khini vaahameva sukhee, duh'khee cha, jeevati mri'te vaahameva jeevaami marishyaami cheti . Kva ? Ityaaha putradaaragri'haadishu . Putreshu daareshu gri'heshvaadigrahanaadanyeshvapyatyantesht'eshu daasavargaadishu . Tachchobhayam' jnyaanaarthatvaajjnyaanamuchyate . Nityam' cha samachittatvam' tulyachittataa . Kva ? Isht'aanisht'opapattishv
Isht'aanaamanisht'aanaam' chopapattayah' sampraaptayastaasvisht'aanisht'opapattishu nityameva tulyachittataa . Isht'opapattishu na hri'shyati, na kupyati chaanisht'opapattishu . Tachchaitannityam' samachittatvam' jnyaanam ..13.9..
==============================
Kim' cha
Mayi chaananyayogena bhaktiravyabhichaarinee .
Viviktadeshasevitvamaratirjanasam'sadi ..13.10..
Mayi cheshvare'nanyayogena apri'thaksamaadhinaa naanyo bhagavato vaasudevaatparo'sti, atah' sa eva no gatirityevam' nishchitaavyabhichaarinee buddhirananyayogah', tena bhajanam' bhaktirna vyabhicharanasheelaa avyabhichaarinee . Saa cha jnyaanam . Viviktadeshasevitvam . Viviktah' svabhaavatah' sam'skaarena vaashuchyaadibhih' sarpavyaaghraadibhishcha rahito'ranyanadeepulinadevagri'haadibhirvivikto deshah', tam' sevitum' sheelamasyeti viviktadeshasevee, tadbhaavo viviktadeshasevitvam . Vivikteshu hi desheshu chittam' praseedati yatastatah' aatmaadibhaavanaa vivikta upajaayate . Ato vivaktadeshasevitvam' jnyaanamuchyate . Aratiraramanam' janasam'sadi . Janaanaam' praakri'taanaam'
Sam'skaarashoonyaanaamavineetaanaam' sam'satsamavaayo janasam'sat . Na sam'skaaravataam' vineetaanaam' sam'sat . Tasyaa jnyaanopakaarakatvaat . Atah' praakri'tajanasam'sadyaratirjnyaanaarthatvaajjnyaanam ..13.10..
==============================
Kim' cha
Adhyaatmajnyaananityatvam' tattvajnyaanaarthadarshanam .
Etajjnyaanamiti proktamajnyaanam' yadato'nyathaa ..13.11..
Adhyaatmajnyaananityatvamaatmaadivishayam' jnyaanamadhyaatmajnyaanam, tasminnityabhaavo nityatvam . Amaanitvaadeenaam' jnyaanasaadhanaanaam' bhaavanaaparipaakanimittam' tattvajnyaanam, tasyaartho mokshah' sam'saaroparamah' . Tasyaalochanam' tattvajnyaanaarthadarshanam . Tattvajnyaanaphalaalochane hi tatsaadhanaanusht'haane pravri'ttih' syaaditi . Etadamaanitvaaditattvajnyaanaarthadarshanaantamuktam' jnyaanamiti proktam' jnyaanaarthatvaat . Ajnyaanam' yadato'smaadyathoktaadanyathaa viparyayena . Maanitvam' dambhitvam' him'saa kshaantiranaarjavamityaadyajnyaanam' vijnyeyam' pariharanaaya, sam'saarapravri'ttikaaranatvaaditi ..13.11..
==============================
Yathoktena jnyaanena jnyaatavyam' kim ? Ityaakaankshaayaamaaha
Jnyeyam' yattatpravakshyaami yajjnyaatvaamri'tamashnute .
Anaadimatparam' brahma na sattannaasaduchyate ..13.12..
Nanu yamaah' niyamaashchaamaanitvaadayah' . Na tairjnyeyam' jnyaayate . Na hyamaanitvaadi kasyachitvastunah' parichchhedakam' dri'sht'am . Sarvatraiva cha yadvishayam' jnyaanam' tadeva tasya jnyeyasya parichchhedakam' dri'shyate . Na hyanyavishayena jnyaanenaanyadupalabhyate, yathaa ghat'avishayena jnyaanenaagnih' . Naisha doshah' . Jnyaananimittatvaajjnyaanamuchyata iti hyavochaama . Jnyaanasahakaarikaaranatvaachcha . Jnyeyam' jnyaatavyam' yattatpravakshyaami prakarshena yathaavatvakshyaami . Kimphalam' tat? Iti prarochanena shroturabhimukheekaranaayaaha yajjnyeyam' jnyaatvaamri'tamamri'tatvamashnute, na punarmriyata
Ityarthah' . Anaadimataadirasyaasteeti aadimat, naadimadanaadimat . Kim' tat? Param' niratishayam' brahma, jnyeyamiti prakri'tam .
Atra kechitanaadi matparamiti padam' chhindanti, bahuvreehinokte'rthe matupa aanarthakyamanisht'am' syaaditi . Arthavishesham' cha darshayanti aham' vaasudevaakhyaa paraa shaktiryasya tanmatparamiti . Satyamevamapunaruktam' syaat . Arthashchetsambhavati . Na tvarthah' sambhavati, brahmanah' sarvavisheshapratishedhenaiva vijijnyaapayishitvaanna sattannaasaduchyate iti . Vishisht'ashaktimattvapradarshanam' visheshapratishedhashcheti vipratishiddham . Tasmaatmatupo bahuvreehinaa samaanaarthatve'pi prayogo shlokapooranaarthah' . Amri'tatvaphalam' jnyeyam' mayochyata iti prarochanenaabhimukheekri'tyaaha na sattajjnyeyamuchyate
Iti naapyasattaduchyate ..
Nanu mahataa parikarabandhena kant'haravenodghushya jnyeyam' pravakshyaameeti, ananuroopamuktam' na sattannaasaduchyata iti . Na, anuroopamevoktam . Katham ? Sarvaasu hyupanishatsu jnyeyam' brahma neti neti [bri'hadaaranyakopanishad 2.3.6] asthoolamananu [bri'hadaaranyakopanishad 3.8.8] ityaadivisheshapratishedhenaiva nirdishyate, nedam' taditi vaacho'gochatvaat ..
Nanu na tadasti, yadvastvastishabdena nochyate . Athaastishabdena nochyate, naasti tajjnyeyam . Vipratishiddham' cha jnyeyam' tadastishabdena nochyate iti cha . Na taavannaasti, naastibuddhyavishayatvaat ..
Nanu sarvaa buddhayo'stinaastibuddhyanugataa eva . Tatraivam' sati jnyeyamapyastibuddhyanugatapratyayavishayam' vaa syaat, naastibuddhyanugatapratyayavishayam' vaa syaat . Na, ateendriyatvenobhayabuddhyanugatapratyayaavishayatvaat . Yaddheendriyagamyam' vastu ghat'aadikam, tadastibuddhyanugatapratyayavishayam' vaa syaat, naastibuddhyanugatapratyayavishayam' vaa syaat . Idam' tu jnyeyamateendriyatvena shabdaikapramaanagamyatvaanna ghat'aadivadubhayabuddhyanugatapratyayavishayamityato na sattannaasadityuchyate ..
Yattooktam viruddhamuchyate, jnyeyam' tanna sattannaasaduchyata iti . Na viruddham, anyadeva tadviditaadatho aviditaadadhi [Kenaoo 1.3] iti shruteh' . Shrutirapi viruddhaarthaa iti chet yathaa yajnyaaya shaalaamaarabhya yajnyam' ko hi tadveda yadyamushmin loke'sti vaa na veti [t'aittsh6.1.1] ityevamiti chet, na . Viditaaviditaabhyaamanyatvashruteravashyavijnyeyaarthapratipaadanaparatvaatyadyamushminityaadi tu vidhishesho'rthavaadah' . Upapatteshcha sadasadaadishabdairbrahma nochyata iti .
Sarvo hi shabdo'rthaprakaashanaaya prayuktah' shrooyamaanashcha shrotri'bhirjaatikriyaagunasambandhadvaarena sanketagrahanasavyapekshaartham' pratyaayayati . Naanyathaa, adri'sht'atvaat . Tadyathaa gaurashva iti vaa jaatitah', pachati pat'hateeti vaa kriyaatah', shuklah' kri'shna iti vaa gunatah', dhanee gomaaniti vaa sambandhatah' . Na tu brahma jaatimat, ato na sadaadishabdavaachyam . Naapi gunavat, yena gunashabdenochyeta, nirgunatvaat . Naapi kriyaashabdavaachyam' nishkriyatvaannishkalam' nishkriyam' shaantam [shvetoo 6.19] iti shruteh' . Na cha sambandhee, ekatvaat . Advayatvaadavishayatvaadaatmatvaachcha na kenachit, shabdenochyata iti yuktam . Yato
Vaacho nivartante [t'aittoo 2.9] ityaadishrutibhishcha ..13.12..
==============================
Sachchhabdapratyayaavishayatvaadasattvaashankaayaam' jnyeyasya sarvapraanikaranopaadhidvaarena tadastitvam' pratipaadayan tadaashankaanivri'ttyarthamaaha
Sarvatah' paanipaadam' tatsarvato'kshishiromukham .
Sarvatah' shrutimalloke sarvamaavri'tya tisht'hati ..13.13..
Sarvatah' paanipaadam' sarvatah' paanayah' paadaashchaasyeti sarvatah' paanipaadam' tajjnyeyam . Sarvapraanikaranopaadhibhih' kshetrajnyasyaastitvam' vibhaavyate . Kshetrajnyashcha kshetropaadhita uchyate . Kshetram' cha paanipaadaadibhiranekadhaa bhinnam . Kshetropaadhibhedakri'tam' visheshajaatam' mithyaiva kshetrajnyasya, iti tadapanayanena jnyeyatvamuktam' na sattannaasaduchyate iti . Upaadhikri'tam' mithyaaroopamapyastitvaadhigamaaya jnyeyadharmavatparikalpya uchyate sarvatah' paanipaadamityaadi . Tathaa hi sampradaayavidaam' vachanam adhyaaropaapavaadaabhyaam' nishprapancham' prapanchyate
Iti . Sarvatra sarvadehaavayavatvena gamyamaanaah' paanipaadaadayo jnyeyashaktisadbhaavanimittasvakaaryaa iti jnyeyasadbhaave lingaani jnyeyasyeti upachaarata uchyante . Tathaa vyaakhyeyamanyat . Sarvatah' paanipaadam' tajjnyeyam . Sarvato'kshishiromukham' sarvato'ksheeni shiraam'si mukhaani cha yasya tatsarvato'kshishiromukham . Sarvatah' shrutimat . Shrutih' shravanendriyam, tatyasya tatshrutimat . Loke praaninikaaye . Sarvamaavri'tya sam'vyaapya tisht'hati sthitim' labhate ..13.13..
==============================
Upaadhibhootapaanipaadaadeendriyaadhyaaropanaajjnyeyasya tadvattaashankaa maa bhoodityevamarthah' shlokaarambhah'
Sarvendriyagunaabhaasam' sarvendriyavivarjitam .
Asaktam' sarvabhri'chchaiva nirgunam' gunabhoktri' cha ..13.14..
Sarvendriyagunaabhaasam' sarvaani cha taaneendriyaani shrotraadeeni buddheendriyakarmendriyaakhyaani, antah'karane cha buddhimanasee, jnyeyopaadhitvasya tulyatvaat, sarvendriyagrahanena gri'hyante . Api cha, antah'karanopaadhidvaarenaiva shrotraadeenaamapi upaadhitvamityato'ntah'karanabahishkaranopaadhibhootaih' sarvendriyagunairadhyavasaayasankalpashravanavachanaadibhiravabhaasate iti sarvendriyagunaabhaasam' sarvendriyavyaapaarairvyaapri'tamiva tajjnyeyamityarthah' . Dhyaayateeva lelaayateeva [bri'hadaaranyakopanishad 4.3.7] iti shruteh' .
Kasmaatpunah' kaaranaanna vyaapri'tameveti gri'hyata ityatah' aaha sarvendriyavivarjitam, sarvakaranarahitamityarthah' . Ato na karanavyaapaaraih' vyaapri'tam' tajjnyeyam . Yastvayam' mantrah' apaanipaado javano graheetaa pashyatyachakshuh' sa sri'notyakarnah' [shvetoo 3.19] ityaadih' . Sa sarvendriyopaadhigunaanugunyabhajanashaktimattajjnyeyamityevam' pradarshanaarthah', na tu saakshaadeva javanaadikriyaavattvapradarshanaarthah' . Andho manimavindad[t'aittaa 1.11] ityaadimantraarthavattasya mantrasyaarthah' . Yasmaatsarvakaranavarjitam' jnyeyam, tasmaadasaktam' sarvasam'shleshavarjitam . Yadyapyevam, tathaapi sarvabhri'chchaiva . Sadaaspadam'
Hi sarvam' sarvatra sadbuddhyanugamaat . Na hi mri'gatri'shnikaadayo'pi niraaspadaa bhavanti . Atah' sarvabhri'tsarvam' bibharteeti . Syaadidam' chaanyajjnyeyasya sattvaadhigamadvaaram nirgunam' sattvarajastamaam'si gunaastairvarjitam' tajjnyeyam, tathaapi gunabhoktri' cha gunaanaam' sattvarajastamasaam' shabdaadidvaarena sukhaduh'khamohaakaaraparinataanaam' bhoktri' chopalabdhri' cha tajjnyeyamityarthah' ..13.14..
==============================
Kim' cha
Bahirantashcha bhootaanaamacharam' charameva cha .
Sookshmatvaattadavijnyeyam' doorastham' chaantike cha tat ..13.15..
Bahistvakparyantam' dehamaatmatvenaavidyaakalpitamapekshya tamevaavavadhim' kri'tvaa bahiruchyate . Tathaa pratyagaatmaanamapekshya dehamevaavadhim' kri'tvaa antaruchyate . Bahirantashchetyukte madhye'bhaave praapte, idamuchyate acharam' charameva cha, yachcharaacharam' dehaabhaasamapi tadeva jnyeyam', yathaa rajjusarpaabhaasah' .
Yadyacharam' charameva cha syaatvyavahaaravishayam' sarvam' jnyeyam, kimarthamidamiti sarvairna vijnyeyam ? Ityuchyate satyam' sarvaabhaasam' tat . Tathaapi vyomavatsookshmam . Atah' sookshmatvaatsvena roopena tajjnyeyamapyavijnyeyamavidushaam . Vidushaam' tu, aatmaivedam' sarvam [bri'hadaaranyakopanishad 7.25.2] brahmaivedam' sarvam [bri'hadaaranyakopanishad 2.5.1] ityaadipramaanato nityam' vijnyaatam . Avijnyaatatayaa doorastham' varshasahasrakot'yaapyavidushaamapraapyatvaat . Antike cha tat, aatmatvaadvidushaam ..13.15..
==============================
Kim' cha
Avibhaktam' cha bhooteshu vibhaktamiva cha sthitam .
Bhootabhartri' cha tajjnyeyam' grasishnu prabhavishnu cha ..13.16..
Avibhaktam' cha pratideham' vyomavattadekam . Bhooteshu sarvapraanishu vibhaktamiva cha sthitam' deheshveva vibhaavyamaanatvaat . Bhootabhartri' cha bhootaani bibharti tajjnyeyam' bhootabhartri' cha sthitikaale . Pralayakaale grasishnu grasanasheelam . Utpattikaale prabhavishnu cha prabhavanasheelam' yathaa rajjvaadih' sarpaadermithyaakalpitasya ..13.16..
==============================
Kim' cha, sarvatra vidyamaanamapi sannopalabhyate chet, jnyeyam' tamastarhi ? Na . Kim' tarhi ?
Jyotishaamapi tajjyotistamasah' paramuchyate .
Jnyaanam' jnyeyam' jnyaanagamyam' hri'di sarvasya visht'hitam ..13.17..
Jyotishaamaadityaadeenaamapi tajjnyeyam' jyotih' . Aatmachaitanyajyotisheddhaani hyaadityaadeeni jyoteem'shi deepyante, yena sooryastapati tejaseddhah' [t'aittBr3.12.9], tasya bhaasaa sarvamidam' vibhaati [shvetoo 6.14] eetyaadishrutibhyah' . Smri'te cha ihaiva yadaadityagatam' tejah' [geetaa 15.12] ityaadeh' . Tamaso'jnyaanaatparamaspri'sht'amuchyate . Jnyaanaaderduh'sampaadanabuddhyaa praaptaavasaadasyottambhanaarthamaaha jnyaanamamaanitvaadi . Jnyeyam' jnyeyam' yattatpravakshyaameety[geetaa 13.13] aadinoktam . Jnyaanagamyam' jnyeyameva jnyaatam' sajjnyaanaphalamiti jnyaanagamyamuchyate . Jnyaayamaanam' tu jnyeyam . Tadetattrayamapi hri'di buddhau sarvasya praanijaatasya visht'hitam'
Visheshena sthitam . Tatraiva hi trayam' vibhaavyate ..13.17..
==============================
Yathoktaarthopasam'haaraartho'yam' shloka aarabhyate
Iti kshetram' tathaa jnyaanam' jnyeyam' choktam' samaasatah' .
Madbhakta etadvijnyaaya madbhaavaayopapadyate ..13.18..
Ityevam' kshetram' mahaabhootaadidhri'tyantam', tathaa jnyaanamamaanitvaadi tattvajnyaanaarthadarshanaparyantam', jnyeyam' cha jnyeyam' yattatityaadi tamasah' paramuchyate ityevamantamuktam' samaasatah' sankshepatah' . Etaavaan sarvo hi vedaartho geetaarthashchopasam'hri'tyoktah' . Asmin samyagdarshane ko'dhikriyate ? Ityuchyate madbhakto mayeeshvare sarvajnye paramagurau vaasudeve samarpitasarvaatmabhaavo yatpashyati shri'noti spri'shati vaa sarvameva bhagavaan vaasudevah' ityevangrahaavisht'abuddhirmadbhaktah' sa etadyathoktam' samyagdarshanam' vijnyaaya, madbhaavaaya mama bhaavo madbhaavah' paramaatmabhaavastasmai
Madbhaavaaya upapadyate, moksham' gachchhati ..13.18..
==============================
Tatra saptame eeshvarasya dve prakri'tee upanyaste paraapare kshetrakshetrajnyalakshane . Etadyoneeni bhootaani [geetaa 7.7] iti choktam . Kshetrakshetrajnyaprakri'tidvayayonitvam' katham' bhootaanaamityayamartho'dhunochyate
Prakri'tim' purusham' chaiva viddhyanaadee ubhaavapi .
Vikaaraam'shcha gunaam'shchaiva viddhi prakri'tisambhavaan ..13.19..
Prakri'tim' purusham' chaiva eeshvarasya prakri'tee . Tau prakri'tipurushau ubhaavapyanaadi viddhi, na vidyate aadiryayostau anaadee . Nityeshvaratvaadeeshvarasya tatprakri'tyorapi yuktam' nityatvena bhavitum . Prakri'tidvayavattvameva heeshvarasyeshvaratvam . Yaabhyaam' prakri'tibhyaameeshvaro jagadutpattisthitipralayahetuste dve'naadee satyau sam'saarasya kaaranam ..
Naadee anaadee iti tatpurushasamaasam' kechitvarnayanti . Tena hi kileshvarasya kaaranatvam' sidhyati . Yadi punah' prakri'tipurushaaveva nityau syaataam' tatkri'tameva jagat, neshvarasya jagatah' kartri'tvam . Tadasat . Praakprakri'tipurushayorutpattereeshitavyaabhaavaadeeshvarasyaaneeshvaratvaprasangaat, sam'saarasya nirnimittatve'nirmokshaprasangaatshaastraanarthakyaprasangaadbandhamokshaabhaavaprasangaachcha . Nityatve punareeshvarasya prakri'tyoh' sarvametadupapannam' bhavet . Katham ? Vikaaraam'shcha gunaam'shchaiva . Vakshyamaanaan vikaaraan buddhyaadidehendriyaantaan gunaam'shcha sukhaduh'khamohapratyayaakaaraparinataan viddhi jaaneehi prakri'tisambhavaan . Prakri'tir
Eeshvarasya vikaarakaaranashaktistrigunaatmikaa maayaa . Saa sambhavo yeshaam' vikaaraanaam' gunaanaam' cha taan vikaaraan gunaam'shcha viddhi prakri'tisambhavaan prakri'tiparinaamaan ..13.19..
==============================
Ke punaste vikaaraah' gunaashcha prakri'tisambhavaah' ? Ityaaha
Kaaryakaranakartri'tve hetuh' prakri'tiruchyate .
Purushah' sukhaduh'khaanaam' bhoktri'tve heturuchyate ..13.20..
Kaaryakaranakartri'tve kaaryam' shareeram' karanaani tatsthaani trayodasha . Dehasyaarambhakaani bhootaani pancha vishayaashcha prakri'tisambhavaah' vikaaraah' poorvoktaa iha kaaryagrahanena gri'hyante . Gunaashcha prakri'tisambhavaah' sukhaduh'khamohaatmakaah' karanaashrayatvaatkaranagrahanena gri'hyante . Teshaam' kaaryakaranaanaam' kartri'tvamutpaadakatvam' yattatkaaryakaranakartri'tvam' tasmin kaaryakaranakartri'tve hetuh' kaaranamaarambhakatvena prakri'tiruchyate . Evam' kaaryakaranakartri'tvena sam'saarasya kaaranam' prakri'tih' .
Kaaryakaaranakartri'tve ityasminnapi paat'he, kaaryam' yatyasya parinaamastattasya kaaryam' vikaaro vikaari kaaranam' tayorvikaaravikaarinoh' kaaryakaaranayoh' kartri'tve iti . Athavaa, shod'aasha vikaaraah' kaaryam' sapta prakri'tivikri'tayah' kaaranam' taanyeva kaaryakaaranaanyuchyante teshaam' kartri'tve hetuh' prakri'tiruchyate, aarambhakatvenaiva .
Purushashcha sam'saarasya kaaranam' yathaa syaattaduchyate purusho jeevah' kshetrajnyo bhoktaa iti paryaayah', sukhaduh'khaanaam' bhogyaanaam' bhoktri'tve upalabdhri'tve heturuchyate . Katham' punaranena kaaryakaranakartri'tvena sukhaduh'khabhoktri'tvena cha prakri'tipurushayoh' sam'saarakaaranatvamuchyate ? Ityatrochyate kaaryakaranasukhaduh'kharoopena hetuphalaatmanaa prakri'teh' parinaamaabhaave, purushasya cha chetanasyaasati tadupalabdhri'tve, kutah' sam'saarah' syaat? Yadaa punah' kaaryakaranasukhaduh'khasvaroopena hetuphalaatmanaa parinatayaa prakri'tyaa bhogyayaa purushasya tadvipareetasya
Bhoktri'tvenaavidyaaroopah' sam'yogah' syaat, tadaa sam'saarah' syaaditi . Ato yatprakri'tipurushayoh' kaaryakaranakartri'tvena sukhaduh'khabhoktri'tvena cha sam'saarakaaranatvamuktam, tadyuktam . Kah' punarayam' sam'saaro naama ? Sukhaduh'khasambhogah' sam'saarah' . Purushasya cha sukhaduh'khaanaam' sambhoktri'tvam' sam'saaritvamiti ..13.20..
==============================
Yatpurushasya sukhaduh'khaanaam' bhoktri'tvam' sam'saaritvamityuktam' tasya tatkim'nimittamityuchyate
Purushah' prakri'tistho hi bhunkte prakri'tijaan gunaan .
Kaaranam' gunasango'sya sadasadyonijanmasu ..13.21..
Purusho bhoktaa prakri'tisthah' . Prakri'taavavidyaalakshanaayaam' kaaryakaranaroopena parinataayaam' sthitah' prakri'tisthah' . Prakri'timaatmatvena gatah' ityetat . Hi yasmaat . Tasmaadbhunkte upalabhata ityarthah' . Prakri'tijaan prakri'tito jaataan sukhaduh'khamohaakaaraabhivyaktaan gunaan sukhee, duh'khee, mood'hah', pand'ito'hamityevam . Satyaamapyavidyaayaam' sukhaduh'khamoheshu guneshu bhujyamaaneshu yah' sanga aatmabhaavah' sam'saarasya sa pradhaanam' kaaranam' yasya purushasya janmanah' . Sa yathaakaamo bhavati tatkraturbhavati [bri'hadaaranyakopanishad 4.4.5] ityaadi shruteh' . Tadetadaaha kaaranam'
Heturgunasango guneshu sango'sya purushasya bhoktuh' sadasadyonijanmasu . Satyashchaasatyashcha yonayah' sadasadyonayastaasu sadasadyonushu janmaani sadasadyonijanmaani, teshu sadasadyonijanmashu vishayabhooteshu kaaranam' gunasangah' . Athavaa, sadasadyonijanmasu asya sam'saarasya kaaranam' gunasanga iti sam'saarapadamadhyaahaaryam . Sadyonayo devaadiyonayah' . Asadyonayah' pashvaadiyonayah' . Saamarthyaatsadasadyonayah' manushyayonayo'pyaviruddhaah' drasht'aavyaah' ..
Etaduktam' bhavati prakri'tisthatvaakhyaavidyaa guneshu cha sangah' kaamah' sam'saarasya kaaranamiti . Tachcha parivarjanaaya uchyate . Asya cha nivri'ttikaaranam' jnyaanavairaagye sasam'nyaase geetaashaastre prasiddham . Tachcha jnyaanam' purastaadupanyastam' kshetrakshetrajnyavishayam' yajjnyaatvaamri'tamashnute [geetaa 12.13] iti . Uktam' chaanyaapohenaataddharmaadhyaaropena cha ..13.21..
==============================
Tasyaiva punah' saakshaannirdeshah' kriyate
Upadrasht'aanumantaa cha bhartaa bhoktaa maheshvarah' .
Paramaatmeti chaapyukto dehe'smin purushah' parah' ..13.22..
Upadrasht'aa sameepasthah' san drasht'aa svayamavyaapri'tah' . Yathaa ri'tvigyajamaaneshu yajnyakarmavyaapri'teshu tat'astho'nyo'vyaapri'to yajnyavidyaakushalah' ri'tvigyajamaanavyaapaaragunadoshaanaameekshitaa, tadvachcha kaaryakaranavyaapaareshu savyaapaaraanaam' saameepyena drasht'aa upadrasht'aa . Athavaa, dehachakshurmanobuddhyaatmaano drasht'aarah' . Teshaam' baahyo drasht'aa dehah' . Tata aarabhyaantaratamashcha pratyaksameepe aatmaa drasht'aa, yatah' paro'ntaratamo naasti drasht'aa . So'tishayasaameepyena drasht'ri'tvaadupadrasht'aa syaat . Yajnyopadrasht'ri'avadvaa sarvavishayeekaranaad
Upadrasht'aa . Anumantaa cha . Anumodanamanumananam' kurvatsu tatkriyaasu paritoshastatkartaanumantaa cha . Athavaa, anumantaa kaaryakaranapravri'ttishu svayamapravri'tto'pi pravri'tta iva tadanukoolo vibhaavyate, tenaanumantaa . Athavaa, pravri'ttaan svavyaapaareshu tatsaakshibhootah' kadaachidapi na nivaarayateetyanumantaa .
Bhartaa . Bharanam' naama dehendriyamanobuddheenaam' sam'hataanaam' chaitanyaatmapaaraarthyena nimittabhootena chaitanyaabhaasaanaam' yatsvaroopadhaaranam, tachchaitanyaatmakri'tameveti bhartaa aatmetyuchyate . Bhoktaa . Agnyushnavannityachaitanyasvaroopena buddheh' sukhaduh'khamohaatmakaah' pratyayaah' sarvavishayavishayaashchaitanyaatmagrastaa iva jaayamaanaa vibhaktaa vibhaavyante iti bhoktaa aatmochyate . Maheshvarah' . Sarvaatmatvaatsvatantratvaachcha mahaaneeshvarashcheti maheshvarah' . Paramaatmaa . Dehaadeenaam' buddhyantaanaam' pratyagaatmatvena kalpitaanaamavidyayaa parama upadrasht'ri'tvaadilakshana aatmeti paramaatmaa . So'ntah' paramaatmaa ityanena shabdena
Chaapyuktah' kathitah' shrutau . Kvaasau ? Asmin dehe purushah' paro'vyaktaat . Uttamah' purushastvanyah' paramaatmetyudaahri'tah' [geetaa 13.3] iti yo vakshyamaanah' kshetrajnyam' chaapi maam' viddhi [geetaa 13.2] iti upanyasto vyaakhyaayopasam'hri'tashcha ..13.22..
==============================
Tametam' yathoktalakshanamaatmaanam
Ya evam' vetti purusham' prakri'tim' cha gunaih' saha .
Sarvathaa vartamaano'pi na sa bhooyo'bhijaayate ..13.23..
Ya evam' yathoktaprakaarena vetti purusham' saakshaadaatmabhaavena "ayamahamasmi" iti prakri'tim' cha yathoktaamavidyaalakshanaam' gunaih' svavikaaraih' saha nivartitaamabhaavamaapaaditaam' vidyayaa, sarvathaa sarvaprakaarena vartamaano'pi sa bhooyah' punah' patite'smin vidvachchhareere dehaantaraaya naabhijaayate notpadyate, dehaantaram' na gri'hnaateetyarthah' . Apishabdaatkimu vaktavyam' ? Svavri'ttastho na jaayate ityabhipraayah' ..
Nanu, yadyapi jnyaanotpattyanantaram' punarjanmaabhaava uktah', tathaapi praagjnyaanotpatteh' kri'taanaam' karmanaamuttarakaalabhaavinaam' cha yaani chaatikraantaanekajanmakri'taani teshaam' cha phalamadattvaa naasho na yukta iti . Syustreeni janmaani kri'tavipranaasho hi na yukta iti, yathaa phale pravri'ttaanaamaarabdhajanmanaam' karmanaam . Na cha karmanaam' vishesho'vagamyate . Tasmaattriprakaaraanyapi karmaani treeni janmaanyaarabheran . Sam'hataani vaa sarvaanyekam' janmaarabheran . Anyathaa kri'tavinaashe sati sarvatraanaashvaasaprasangah', shaastraanarthakyam' cha syaat . Ityatah' idamayuktamuktam' na sa bhooyo'bhijaayate iti . Na . Ksheeyante chaasya karmaani [m'und'oo 2.2.8], brahma veda brahmaiva bhavati [m'und'oo 3.2.9],
Tasya taavadeva chiram [Chaaoo 6.14.2], isheekaatoolavatsarvaani karmaani pradooyante [Chaaoo 5.24.3] ityaadishrutishatebhya ukto vidushah' sarvakarmadaahah' .
Ihaapi chokto yathaidhaam'si [geetaa 4.37] ityaadinaa sarvakarmadaahah' . Vakshyati chopapatteshcha . Avidyaakaamakleshabeejanimittaani hi karmaani janmaantaraankuramaarabhante . Ihaapi cha saahankaaraabhisandheeni karmaani phalaarambhakaani, netaraaneeti tatra tatra bhagavatoktam .
Beejaanyagnyupadagdhaani na rohanti yathaa punah' .
Jnyaanadagdhaistathaa kleshairnaatmaa sampadyate punah' [mA.Bhaa. 3.200.10] iti cha .
Astu taavajjnyaanotpattyuttarakaalakri'taanaam' karmanaam' jnyaanena daahah', jnyaanasahabhaavitvaat . Na tviha janmani jnyaanotpatteh' praakkri'taanaam' karmanaamateetajanmakri'taanaam' cha daaho yuktah' . Na . Sarvakarmaaneeti visheshanaat . Jnyaanottarakaalabhaavinaameva sarvakarmanaamiti chet, na . Sankoche kaaranaanupapatteh' . Yattooktam' yathaa vartamaanajanmaarambhakaani karmaani na ksheeyante phaladaanaaya pravri'ttaanyeva satyapi jnyaane, tathaanaarabdhaphalaanaamapi karmanaam' kshayo na yukta iti, tadasat . Katham ? Teshaam' mukteshuvatpravri'ttaphalatvaat . Yathaa poorvam' lakshyavedhaaya mukta ishuh' dhanusho lakshyavedhottarakaalam
Api aarabdhavegakshayaatpatanenaiva nivartate, evam' shareeraarambhakam' karma shareerasthitiprayojane nivri'tte'pi, aa sam'skaaravegakshayaatpoorvavatvartata eva . Yathaa sa eva ishuh' pravri'ttinimittaanaarabdhavegastvamukto dhanushi prayukto'pi upasam'hriyate, tathaanaarabdhaphalaani karmaani svaashrayasthaanyeva jnyaanena nirbeejeekriyanta iti . Patite'smin vidvachchhareere na sa bhooyo'bhijaayate iti yuktamevoktamiti siddham ..13.23..
==============================
Atraatmadarshane upaayavikalpaa ime dhyaanaadaya uchyante
Dhyaanenaatmani pashyanti kechidaatmaanamaatmanaa .
Anye saankhyena yogena karmayogena chaapare ..13.24..
Dhyaanena . Dhyaanam' naama shabdaadibhyo vishayebhyah' shrotraadeeni karanaani manasyupasam'hri'tya, manashcha pratyakchetanayitari, ekaagratayaa yachchintanam' taddhyaanam . Tathaa, dhyaayateeva bakah', dhyaayateeva pri'thivee, dhyaayanteeva parvataah' [Chaaoo 7.6.1] iti upamopaadaanaat . Tailadhaaraavatsantato'vichchhinnapratyayo dhyaanam . Tena dhyaanena aatmani buddhau pashyantyaatmaanam' pratyakchetanamaatmanaa svenaiva pratyakchetanena dhyaanasam'skri'tenaantah'karanena kechidyoginah' . Anye saankhyena yogena . Saankhyam' naama ime sattvarajastamaam'si gunaa mayaa dri'shyaa aham' tebhyo'nyastadvyaapaarasaakshibhooto nityo gunavilakshana aatmeti chintanamesha
Saankhyo yogah' . Tena pashyanti aatmaanamaatmanetyanuvartate . Karmayogena . Karmaiva yogah' . Eeshvaraarpanabuddhyaanusht'heeyamaanam' ghat'anaroopam' yogaarthatvaadyoga uchyate gunatah' . Tena sattvashuddhijnyaanotpattidvaarena chaapare ..13.24..
==============================
Anye tvevamajaanantah' shrutvaanyebhya upaasate .
Te'pi chaatitarantyeva mri'tyum' shrutiparaayanaah' ..13.25..
Anye tveshu vikalpeshu anyatamenaapyevam' yathoktamaatmaanamajaananto'nyebhyah' aachaaryebhyah' shrutvaa "idameva chintayata" ityuktaa upaasate shraddadhaanaah' santashchintayanti . Te'pi chaatitarantyeva atikraamantyeva mri'tyum' mri'tyuyuktam' sam'saaramityetat . Shrutiparaayanaah' shrutih' shravanam' paramayanam' gamanam' mokshamaargapravri'ttau param' saadhanam' yeshaam' te shrutiparaayanaah' . Kevalaparopadeshapramaanaah' svayam' vivekarahitaa ityabhipraayah' . Kimu vaktavyam' pramaanam' prati svatantraa vivekino mri'tyumatitaranteetyabhipraayah' ..13.25..
==============================
Kshetrajnyam' chaapi maam' viddhi [geetaa 13.3] iti kshetrajnyeshvarakatvavishayam' jnyaanam' mokshasaadhanam', yajjnyaatvaamri'tamashnute [geetaa 13.13] ityuktam . Tatkasmaathetoh' ? Iti taddhetupradarshanaartham' shloka aarabhyate
Yaavatsanjaayate kinchitsattvam' sthaavarajangamam .
Kshetrakshetrajnyasam'yogaattadviddhi bharatarshabha ..13.26..
Yaavatyatkinchitsanjaayate samutpadyate sattvam' vastu . Kimavisheshena ? Netyaaha sthaavarajangamam' sthaavaram' jangamam' cha kshetrakshetrajnyasam'yogaattajjaayate ityevam' viddhi jaaneehi bharatarshabha .
Kah' punarayam' kshetrakshetrajnyayoh' sam'yogo'bhipretah' ? Na taavatrajjveva ghat'asyaavayavasam'shleshadvaarakah' sambandhavisheshah' sam'yogah' kshetrena kshetrajnyasya sambhavati, aakaashavatniravayavatvaat . Naapi samavaayalakshanastantupat'ayoriva kshetrakshetrajnyayoritaretarakaaryakaaranabhaavaanabhyupagamaat . Ityuchyate kshetrakshetrajnyayorvishayavishayinorbhinnasvabhaavayoritaretarataddharmaadhyaasalakshanah' sam'yogah' kshetrakshetrajnyasvaroopavivekaabhaavanibandhanah',
Rajjushuktikaadeenaam' tadvivekajnyaanaabhaavaadadhyaaropitasarparajataadisam'yogavat . So'yamadhyaasasvaroopah' kshetrakshetrajnyasam'yogo mithyaajnyaanalakshanah' . Yathaashaastram' kshetrakshetrajnyalakshanabhedaparijnyaanapoorvakam' praakdarshitaroopaatkshetraanmunjaadivesheekaam' yathoktalakshanam' kshetrajnyam' pravibhajya na sattannaasaduchyate [geetaa 13.13] ityanena nirastasarvopaadhivishesham' jnyeyam' brahmasvaroopena yah' pashyati, kshetram' cha maayaanirmitahastisvapnadri'sht'avastuvadgandharvanagaraadivadasadeva sadivaavabhaasate . Ity
Evam' nishchitavijnyaano yah', tasya yathoktasamyagdarshanavirodhaadapagachchhati mithyaajnyaanam . Tasya janmahetorapagamaadya evam' vetti purusham' prakri'tim' cha gunaih' saha [geetaa 13.25] ityanena vidvaan bhooyo naabhijaayate iti yaduktam, tadupapannamuktam ..13.26..
==============================
Na sa bhooyo'bhijaayate [geetaa 13.24] iti samyagdarshanaphalamavidyaadisam'saarabeejanivri'ttidvaarena janmaabhaava uktah' . Janmakaaranam' chaavidyaanimittakah' kshetrakshetrajnyasam'yoga uktah' . Atastasyaah' avidyaayaa nivartakam' samyagdarshanamuktamapi punah' shabdaantarenochyate
Samam' sarveshu bhooteshu tisht'hantam' parameshvaram .
Vinashyatsvavinashyantam' yah' pashyati sa pashyati ..13.27..
Samam' nirvishesham' tisht'hantam' sthitim' kurvantam . Kva ? Sarveshu samasteshu bhooteshu brahmaadisthaavaraanteshu praanishu . Kam ? Parameshvaram' dehendriyamanobuddhyavyaktaatmano'pekshya parameshvarah', tam' sarveshu bhooteshu samam' tisht'hantam . Taani vishinasht'i vinashyatsviti . Tam' cha parameshvaramavinashyantamiti, bhootaanaam' parameshvarasya chaatyantavailakshanyapradarshanaartham . Katham ? Sarveshaam' hi bhaavavikaaraanaam' janilakshano bhaavavikaaro moolam . Janmottarakaalabhaavino'nye sarve bhaavavikaaraa vinaashaantaah'
. Vinaashaatparo na kashchidasti bhaavavikaarah', bhaavaabhaavaat . Sati hi dharmini dharmaa bhavanti . Ato'ntyabhaavavikaaraabhaavaanuvaadena poorvabhaavinah' sarve bhaavavikaaraah' pratishiddhaa bhavanti saha kaaryaih' . Tasmaatsarvabhootaih' vailakshanyamatyantameva parameshvarasya siddham, nirvisheshatvamekatvam' cha . Ya evam' yathoktam' parameshvaram' pashyati, sa pashyati .
Nanu sarvo'pi lokah' pashyati, kim' visheshaneneti . Satyam' pashyati . Kim' tu vipareetam' pashyati . Ato vishinasht'i sa eva pashyateeti . Yathaa timiradri'sht'iranekam' chandram' pashyati, tamapekshya ekachandradarshee vishishyate sa eva pashyateeti . Tathaivehaapyekamavibhaktam' yathoktamaatmaanam' yah' pashyati, sa vibhaktaanekaatmavipareetadarshibhyo vishishyate sa eva pashyateeti . Itare pashyanto'pi na pashyanti . Vipareetadarshitvaatanekachandradarshivadityarthah' ..13.27..
==============================
Yathoktasya samyagdarshanasya phalavachanena stutih' kartavyaa iti shloka aarabhyate
Samam' pashyan hi sarvatra samavasthitameeshvaram .
Na hinastyaatmanaatmaanam' tato yaati paraam' gatim ..13.28..
Samam' pashyannupalabhamaano hi yasmaatsarvatra sarvabhooteshu samavasthitam' tulyatayaavasthitameeshvaramateetaanantarashlokoktalakshanamityarthah' . Samam' pashyan kim ? Na hinasti him'saam' na karoti aatmanaa svenaiva svamaatmaanam . Tattadahim'sanaadyaati paraam' prakri'sht'aam' gatim' mokshaakhyaam ..
Nanu naiva kashchitpraanee svayam' svamaatmaanam' hinasti . Kathamuchyate'praaptam' na hinasteeti ? Yathaa na pri'thivyaam' naantarikshe na divyagnishchetavyah' [t'aittsh5.2.7.1] ityaadi . Naisha doshah', ajnyaanaamaatmatiraskaranopapatteh' . Sarvo hyajnyo'tyantaprasiddham' saakshaadaparokshaadaatmaanam' tiraskri'tyaanaatmaanamaatmatvena parigri'hya, tamapi dharmaadharmau kri'tvopaattamaatmaanam' hatvaanyamaatmaanamupaadatte navam', tam' chaivam' hatvaanyam . Evam' tamapi hatvaanyamityevamupaattamupaattamaatmaanam' hanteetyaatmahaa sarvo'jnyah' . Yastu paramaarthaatmaasaavapi sarvadaavidyayaa hata iva vidyamaanaphalaabhaavaaditi sarve aatmahana evaavidvaam'sah'
. Yastvitaro yathoktaatmadarshee, sa ubhayathaapi aatmanaatmaanam' na hinasti na hanti . Tato yaati paraam' gatim' yathoktam' phalam' tasya bhavateetyarthah' ..13.28..
==============================
Sarvabhootasthameeshvaram' samam' pashyanna hinastyaatmanaatmaanam [geetaa 13.28] ityuktam . Tadanupapannam' svagunakarmavailakshanyabhedabhinneshvaatmasu, ityetadaashankyaaha
Prakri'tyaiva cha karmaani kriyamaanaani sarvashah' .
Yah' pashyati tathaatmaanamakartaaram' sa pashyati ..13.29..
Prakri'tyaa prakri'tirbhagavato maayaa trigunaatmikaa . Maayaam' tu prakri'tim' vidyaad[shvetoo 4.10] iti mantravarnaat . Tayaa prakri'tyaiva cha naanyena mahadaadikaaryakaaranaakaaraparinatayaa karmaani vaangmanah'kaayaarabhyaani kriyamaanaani nirvartyamaanaani sarvashah' sarvaprakaarairyah' pashyatyupalabhate, tathaatmaanam' kshetrajnyamakartaaram' sarvopaadhivivarjitam' sa pashyati, sa paramaarthadarsheetyabhipraayah' . Nirgunasyaakarturnirvisheshasyaakaashasyeva bhede pramaanaanupapattirityarthah' ..13.29..
==============================
Punarapi tadeva samyagdarshanam' shabdaantarena prapanchayati
Yadaa bhootapri'thagbhaavamekasthamanupashyati .
Tata eva cha vistaaram' brahma sampadyate tadaa ..13.30..
Yadaa yasmin kaale bhootapri'thagbhaavam' bhootaanaam' pri'thagbhaavam' pri'thaktvamekasminnaatmani sthitamekasthamanupashyati shaastraachaaryopadeshamanu aatmaanam' pratyakshatvena pashyatyaatmaivedam' sarvam [Chaaoo 7.25.2] iti . Tata eva cha tasmaadeva cha vistaaramutpattim' vikaasamaatmatah' praana aatmata aashaa aatmatah' smara aatmata aakaasha aatmatasteja aatmata aapa aatmata aavirbhaavatirobhaavaavaatmato'nnam [Chaaoo 7.26.1] ityevamaadiprakaarairvistaaram' yadaa pashyati brahma sampadyate bhavati tadaa tasmin kaala ityarthah' ..13.30..
==============================
Ekasyaatmaanah' sarvadehaatmatve taddoshasambandhe praapte, idamuchyate
Anaaditvaannirgunatvaatparamaatmaayamavyayah' .
Shareerastho'pi kaunteya na karoti na lipyate ..13.31..
Anaaditvaat . Anaaderbhaavo'naaditvam, aadih' kaaranam, tadyasya naasti tadanaadi . Yaddhyaadimattatsvenaatmanaa vyeti . Ayam' tvanaaditvaanniravayava iti kri'tvaa na vyeti . Tathaa nirgunatvaat . Saguno hi gunavyayaatvyeti . Ayam' tu nirgunatvaachcha na vyeti . Iti paramaatmaayamavyayah' . Naasya vyayo vidyata ityavyayah' . Yata evamatah' shareerastho'pi, shareereshu aatmana upalabdhirbhavateeti shareerastha uchyate . Tathaapi na karoti . Tadakaranaadeva tatphalena na lipyate . Yo hi kartaa, sa karmaphalena lipyate . Ayam' tvakartaa, ato na phalena lipyate ityarthah' .
Kah' punardeheshu karoti lipyate cha ? Yadi taavatanyah' paramaatmano dehee karoti lipyate cha, tatah' idamanupapannamuktam' kshetrajnyeshvaraikatvam' kshetrajnyam' chaapi maam' viddhi [geetaa 13.2] ityaadi . Atha naasti eeshvaraadanyo dehee . Kah' karoti lipyate cha ? Iti vaachyam . Paro vaa naasteeti sarvathaa durvijnyeyam' durvaachyam' cheti bhagavatproktamaupanishadam' darshanam' parityaktam' vaisheshikaih' saankhyaarhatabauddhaishcha . Tatraayam' parihaaro bhagavataa svenaiva uktah' svabhaavastu pravartate [geetaa 5.14] iti . Avidyaamaatrasvabhaavo hi karoti lipyate iti vyavahaaro bhavati, na tu paramaarthata ekasmin paramaatmani tadasti . Ata evaitasmin
Paramaarthasaankhyadarshane sthitaanaam' jnyaananisht'haanaam' paramaham'saparivraajakaanaam' tiraskri'taavidyaavyavahaaraanaam' karmaadhikaaro naasteeti tatra tatra darshitam' bhagavataa ..13.31..
==============================
Kimiva na karoti na lipyate ityatra dri'sht'aantamaaha
Yathaa sarvagatam' saukshmyaadaakaasham' nopalipyate .
Sarvatraavasthito dehe tathaatmaa nopalipyate ..13.32..
Yathaa sarvagatam' vyaapyapi satsaukshmyaatsookshmabhaavaadaakaasham' kham' nopalipyate na sambadhyate, sarvatraavasthito dehe tathaatmaa nopalipyate ..13.32..
==============================
Kim' cha
Yathaa prakaashayatyekah' kri'tsnam' lokamimam' ravih' .
Kshetram' kshetree tathaa kri'tsnam' prakaashayati bhaarata ..13.34..
Yathaa prakaashayatyavabhaasayati ekah' kri'tsnam' lokamimam' ravih' savitaa aadityah', tathaa tadvatmahaabhootaadidhri'tyantam' kshetramekah' san prakaashayati . Kah' ? Kshetree paramaatmaa ityarthah' . Ravidri'sht'anto'tra aatmana ubhayaartho'pi bhavati . Ravivatsarvakshetreshveka evaatmaa, alepakashcheti ..13.34..
==============================
Samastaadhyaayaarthopasam'haaraartho'yam' shlokah'
Kshetrakshetrajnyayorevamantaram' jnyaanachakshushaa .
Bhootaprakri'timoksham' cha ye viduryaanti te param ..13.35..
Kshetrakshetrajnyayoryathaavyaakhyaatayorevam' yathaapradarshitaprakaarenaantaramitaretaravailakshanyavishesham' jnyaanachakshushaa shaastraachaaryaprasaadopadeshajanitamaatmapratyayikam' jnyaanam' chakshuh', tena jnyaanachakshushaa, bhootaprakri'timoksham' cha, bhootaanaam' prakri'tiravidyaalakshanaavyaktaakhyaa, tasyaa bhootaprakri'termokshanamabhaavagamanam' cha ye vidurvijaananti, yaanti gachchhanti te param' paramaatmatattvam' brahma, na punardehamaadadate ityarthah' ..13.35..
==============================
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Kshetrakshetrajnyayogo naama trayodasho'dhyaayah' ..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 14
Atha gunatrayavibhaagayogo naama
Chaturdasho'dhyaayah'
(shreemachchhankarabhagavatpaadavirachitam' shreemadbhagavadgeetaabhaashyam)
Sarvamutpadyamaanam' kshetrakshetrajnyasam'yogaadutpadyata ityuktam . Tatkathamiti, tatpradarshanaartham' param' bhooya ityaadiradhyaaya aarabhyate . Athavaa, eeshvaraparatantrayoh' kshetrakshetrajnyayoh' jagatkaaranatvam' na tu saankhyaanaamiva svatantrayorityevamartham . Prakri'tisthatvam' guneshu cha sangah' sam'saarakaaranamityuktam . Kasmin gune katham' sangah' ? Ke vaa gunaah' ? Katham' vaa te badhnanteeti ? Gunebhyashcha mokshanam' katham' syaat? Muktasya cha lakshanam' vaktavyam, ityevamartham' cha bhagavaanuvaacha
Param' bhooyah' pravakshyaami jnyaanaanaam' jnyaanamuttamam .
Yajjnyaatvaa munayah' sarve paraam' siddhimito gataah' ..14.1..
Param' jnyaanamiti vyavahitena sambandhah' . Bhooyah' punah' poorveshu sarveshvadhyaayeshu asakri'duktamapi pravakshyaami . Tachcha param' paravastuvishayatvaat . Kim' tat? Jnyaanam' sarveshaam' jnyaanaanaamuttamam, uttamaphalatvaat . Jnyaanaanaamiti naamaanitvaadeenaam . Kim' tarhi ? Yajnyaadijnyeyavastuvishayaanaamiti . Taani na mokshaaya, idam' tu mokshaayeti parottamashabdaabhyaam' stauti shrotri'buddhiruchyutpaadanaartham . Yajjnyaatvaa yajjnyaanam' jnyaatvaa praapya munayah' sam'nyaasino mananasheelaah' sarve paraam' siddhim' mokshaakhyaamito'smaat
Dehabandhanaatoordhvam' gataah' praaptaah' ..14.1..
==============================
Asyaashcha siddhairaikaantikatvam' darshayati
Idam' jnyaanamupaashritya mama saadharmyamaagataah' .
Sarge'pi nopajaayante pralaye na vyathanti cha ..14.2..
Idam' jnyaanam' yathoktamupaashritya, jnyaanasaadhanamanusht'haaya ityetat, mama parameshvarasya saadharmyam' matsvaroopataamaagataah' praaptaa ityarthah' . Na tu samaanadharmataa saadharmyam, kshetrajnyeshvarayorbhedaanabhyupagamaadgeetaashaastre . Phalavaadashchaayam' stutyarthamuchyate . Sarge'pi sri'sht'ikaale'pi nopajaayante . Notpadyante . Pralaye brahmano'pi vinaashakaale na vyathanti cha vyathaam' naapadyante, na chyavanteetyarthah' ..14.2..
==============================
Kshetrakshetrajnyasam'yoga eedri'sho bhootakaaranamityaaha
Mama yonirmahadbrahma tasmin garbham' dadhaamyaham .
Sambhavah' sarvabhootaanaam' tato bhavati bhaarata ..14.3..
Mama svabhootaa madeeyaa maayaa trigunaatmikaa prakri'tiryonih' sarvabhootaanaam' kaaranam . Sarvakaaryebhyo mahattvaatkaaranatvaadbri'm'hanaachcha [bharanaachcha] svavikaaraanaam' mahadbrahma iti yonireva vishishyate . Tasminmahati brahmani yonau garbham' hiranyagarbhasya janmano beejam' sarvabhootajanmakaaranam' beejam' dadhaami nikshipaami kshetrakshetrajnyaprakri'tidvayashaktimaaneeshvaro'ham, avidyaakaamakarmopaadhisvaroopaanuvidhaayinam' kshetrajnyam' kshetrena sam'yojayaameetyarthah' . Sambhava utpattih' sarvabhootaanaam' hiranyagarbhotpattidvaarena tatastasmaadgabrhaadhaanaadbhavati . He bhaarata ..14.3..
==============================
Sarvayonishu kaunteya moortayah' sambhavanti yaah' .
Taasaam' brahma mahadyoniraham' beejapradah' pitaa ..14.4..
Devapitri'manushyapashumri'gaadisarvayonishu kaunteya, moortayo dehasam'sthaanalakshanaa moorchchhitaangaavayavaa moortayah' sambhavanti yaah', taasaam' moorteenaam' brahma mahatsarvaavastham' yonih' kaaranamahameeshvaro beejaprado garbhaadhaanasya kartaa pitaa ..14.4..
==============================
Ke gunaah' ? Katham' badhnanti ? Ityuchyate
Sattvam' rajastama iti gunaah' prakri'tisambhavaah' .
Nibadhnanti mahaabaaho dehe dehinamavyayam ..14.5..
Sattvam' rajastama ityevam'naamaano gunaa iti paaribhaashikah' shabdah' . Na roopaadivaddravyaashritaa gunaah' . Na cha gunaguninoranyatvamatra vivakshitam . Tasmaadgunaa iva nityaparatantraah' kshetrajnyam' pratyavidyaatmakatvaatkshetrajnyam' nibadhnanteeva tamaaspadeekri'tyaatmaanam' pratilabhanta iti nibadhnanteetyuchyate . Te cha prakri'tisambhavaa bhagavanmaayaasambhavaa nibadhnanteeva . He mahaabaaho . Mahaantau samarthataraavaajaanupralambau baahoo yasya sah' mahaabaahuh' he mahaabaaho . Dehe shareere dehinam' dehavantamavyayam, avyayatvam' choktamanaaditvaad[geetaa 13.32] ityaadi shlokena . Nanu dehee na lipyate [geetaa 13.32] ityuktam . Tatkathamiha nibadhnanteety
Anyathochyate ? Parihri'tamasmaabhirivashabdena nibadhnanteeveti ..14.5..
==============================
Tatra sattvaadeenaam' sattvasyaiva taavallakshanamuchyate
Tatra sattvam' nirmalatvaatprakaashakamanaamayam .
Sukhasangena badhnaati jnyaanasangena chaanagha ..14.6..
Nirmalatvaatsphat'ikamaniriva prakaashakamanaamayam' nirupadravam' sattvam' tannibadhnaati . Katham ? Sukhasangena sukhyahamiti vishayabhootasya sukhasya vishayinyaatmani sam'shleshaapaadanam' mri'shaiva sukhe sanjanamiti . Saishaavidyaa . Na hi vishayadharmo vishayino bhavati . Ichchhaadi cha dhri'tyantam' kshetrasyaiva vishayasya dharmah' ityuktam' bhagavataa . Ato'vidyayaiva svakeeyadharmabhootayaa vishayavishayyavivekalakshanayaasvaatmabhoote sukhe sanjayateeva, aasaktamiva karoti, asangam' saktamiva karoti, asukhinam' sukhinamiva . Tathaa jnyaanasangena cha, jnyaanamiti sukhasaahacharyaatkshetrasyaiva
Vishayasyaantah'karanasya dharmah', naatmanah' . Aatmadharmatve sangaanupapatteh', bandhaanupapatteshcha . Sukha iva jnyaanaadau sango mantavyah' . He anagha avyasana ..14.6..
==============================
Rajo raagaatmakam' viddhi tri'shnaasangasamudbhavam .
Tannibadhnaati kaunteya karmasangena dehinam ..14.7..
Rajah' raagaatmakam' rajanaadraago gairikaadiva draagaatmakam' viddhi jaaneehi . Tri'shnaasangasamudbhavam' tri'shnaa apraaptaabhilaashah' . Aasangah' praapte vishaye manasah' preetilakshanah' sam'shleshah' . Tri'shnaasangayoh' samudbhavam' tri'shnaasangasamudbhavam . Tannibadhnaati tadrajo nibadhnaati kaunteya karmasangena, dri'sht'aadri'sht'aartheshu karmasu sanjanam' tatparataa karmasangastena nibadhnaati rajo dehinam ..14.7..
==============================
Tamastvajnyaanajam' viddhi mohanam' sarvadehinaam .
Pramaadaalasyanidraabhistannibadhnaati bhaarata ..14.8..
Tamastri'teeyo guno'jnyaanajamajnyaanaajjaatamajnyaanajam' viddhi . Mohanam' mohakaramavivekakaram' sarvadehinaam' sarveshaam' dehavataam . Pramaadaalasyanidraabhih' pramaadashchaalasyam' cha nidraa cha pramaadaalasyanidraastaabhih' pramaadaalasyanidraabhistattamo nibadhnaati bhaarata ..14.8..
==============================
Punargunaanaam' vyaapaarah' sankshepata uchyate
Sattvam' sukhe sanjayati rajah' karmani bhaarata .
Jnyaanamaavri'tya tu tamah' pramaade sanjayatyuta ..14.9..
Sattvam' sukhe sanjayati sam'shleshayati, rajah' karmani he bhaarata sanjayateetyanuvartate . Jnyaanam' sattvakri'tam' vivekamaavri'tya aachchhaadya tu tamah' svena aavaranaatmanaa pramaade sanjayatyuta . Pramaado naama praaptakartavyaakaranam ..14.9..
==============================
Uktam' kaaryam' kadaa kurvanti gunaah' ? Ityuchyate
Rajastamashchaabhibhooya sattvam' bhavati bhaarata .
Rajah' sattvam' tamashchaiva tamah' sattvam' rajastathaa ..14.10..
Rajastamashcha ubhaavapyabhibhooya sattvam' bhavati udbhavati vardhate yadaa, tadaa labdhaatmakam' sattvam' svakaaryam' jnyaanasukhaadyaarabhate . He bhaarata ! Tathaa rajogunah' sattvam' tamashchaiva ubhaavapyabhibhooya vardhate yadaa, tadaa karma tri'shnaadi svakaaryamaarabhate . Tamaaakhyo gunah' sattvam' rajashcha ubhaavapyabhibhooya tathaiva vardhate yadaa, tadaa jnyaanaavaranaadi svakaaryamaarabhate ..14.10..
==============================
Yadaa yo guna udbhooto bhavati, tadaa tasya kim' lingam ? Ityuchyate
Sarvadvaareshu dehe'smin prakaasha upajaayate .
Jnyaanam' yadaa tadaa vidyaadvivri'ddham' sattvamityuta ..14.11..
Sarvadvaareshu, aatmana upalabdhidvaaraani shrotraadeeni sarvaani karanaani, teshu sarvadvaareshu antah'karanasya buddhervri'ttih' prakaasho dehe'sminupajaayate . Tadeva jnyaanam . Yadaivam' prakaasho jnyaanaakhya upajaayate, tadaa jnyaanaprakaashena lingena vidyaadvivri'ddhamudbhootam' sattvamityutaapi ..14.11..
==============================
Rajasa udbhootasyedam' chihnam
Lobhah' pravri'ttiraarambhah' karmanaamashamah' spri'haa .
Rajasyetaani jaayante vivri'ddhe bharatarshabha ..14.12..
Lobhah' paradravyaaditsaa . Pravri'ttih' pravartanam . Saamaanyachesht'aa aarambhah' . Kasya ? Karmanaam . Ashamo'nupashamah' harsharaagaadipravri'ttih' . Spri'haa sarvasaamaanyavastuvishayaa tri'shnaa . Rajasi gune vivri'ddha etaani lingaani jaayante . He bharatarshabha ..14.12..
==============================
Aprakaasho'pravri'ttishcha pramaado moha eva cha .
Tamasyetaani jaayante vivri'ddhe kurunandana ..14.13..
Aprakaasho'vivekah' . Atyantamapravri'ttishcha pravri'ttyabhaavastatkaaryam' pramaado moha eva cha . Aviveko mood'hataa ityarthah' . Tamasi gune vivri'ddha etaani lingaani jaayante he kurunandana ! ..14.13..
==============================
Maranadvaarenaapi yatphalam' praapyate, tadapi sangaraagahetukam' sarvam' gaunameveti darshayanaaha
Yadaa sattve pravri'ddhe tu pralayam' yaati dehabhri't .
Tadottamavidaam' lokaanamalaan pratipadyate ..14.14..
Yadaa sattve pravri'ddha udbhoote tu pralayam' maranam' yaati pratipadyate dehabhri'daatmaa, tadottamavidaam' mahadaaditattvavidaamityetat . Lokaanamalaanmalarahitaan pratipadyate praapnoteetyetat ..14.14..
==============================
Rajasi pralayam' gatvaa karmasangishu jaayate .
Tathaa praleenastamasi mood'hayonishu jaayate ..14.15..
Rajasi gune vivri'ddhe pralayam' maranam' gatvaa praapya karmasangishu karmaasaktiyukteshu manushyeshu jaayate . Tathaa tadvadeva praleeno mri'tastamasi vivri'ddhe mood'hayonishu pashvaadiyonishu jaayate ..14.15..
==============================
Ateetashlokaarthasyaiva sankshepa uchyate
Karmanah' sukri'tasyaahuh' saattvikam' nirmalam' phalam .
Rajasastu phalam' duh'khamajnyaanam' tamasah' phalam ..14.16..
Karmanah' sukri'tasya saattvikasya ityarthah', aahuh' shisht'ah' saattvikameva nirmalam' phalamiti . Rajasastu phalam' duh'kham' raajasasya karmana ityarthah', karmaadhikaaraatphalamapi duh'khameva, kaaranaanuroopyaat, raajasameva . Tathaa ajnyaanam' tamasastaamasasya karmano'dharmasya poorvavat ..14.16..
==============================
Kim' cha, gunebhyo bhavati
Sattvaatsanjaayate jnyaanam' rajaso lobha eva cha .
Pramaadamohau tamaso bhavato'jnyaanameva cha ..14.17..
Sattvaallabdhaatmakaatsanjaayate samutpadyate jnyaanam, rajaso lobha eva cha, pramaadamohau cha ubhau tamaso bhavatah', ajnyaanameva cha bhavati ..14.17..
==============================
Kim' cha
Oordhvam' gachchhanti sattvasthaa madhye tisht'hanti raajasaah' .
Jaghanyagunavri'ttasthaa adho gachchhanti taamasaah' ..14.18..
Oordhvam' gachchhanti devalokaadishootpadyante sattvasthaah' sattvagunavri'ttasthaah' . Madhye tisht'hanti manushyeshootpadyante raajasaah' . Jaghanyagunavri'ttasthaa jaghanyashchaasau gunashcha jaghanyagunastamah', tasya vri'ttam' nidraalasyaadi, tasmin sthitaah' jaghanyagunavri'ttasthaah' mood'haah' adho gachchhanti pashvaadishootpadyante taamasaah' ..14.18..
==============================
Purushasya prakri'tisthatvaroopena mithyaajnyaanena yuktasya bhogyeshu guneshu sukhaduh'khamohaatmakeshu sukhee duh'khee mood'ho'hamasmeetyevam'roopo yah' sangastatkaaranam' purushasya sadasadyonijanmapraaptilakshanasya sam'saarasyeti samaasena poorvaadhyaaye yaduktam, tadiha sattvam' rajastama iti gunaah' prakri'tisambhavaa ityaarabhya gunasvaroopam, gunavri'ttam, svavri'ttena cha gunaanaam' bandhakatvam, gunavri'ttanibaddhasya cha purooshasya yaa gatih', ityetatsarvam' mithyaajnyaanamoolam' bandhakaaranam' vistarenoktvaa, adhunaa samyagdarshanaanmoksho vaktavya ityata aaha bhagavaan
Naanyam' gunebhyah' kartaaram' yadaa drasht'aanupashyati .
Gunebhyashcha param' vetti madbhaavam' so'dhigachchhati ..14.19..
Naanyam' kaaryakaranavishayaakaaraparinatebhyo gunebhyah' kartaaramanyam' yadaa drasht'aa vidvaan sannaanupashyati, gunaa eva sarvaavasthaah' sarvakarmanaam' kartaara ityevam' pashyati, gunebhyashcha param' gunavyaapaarasaakshibhootam' vetti, madbhaavam' mama bhaavam' sa drasht'aadhigachchhati ..14.19..
==============================
Kathamadhigachchhati ? Ityuchyate
Gunaanetaanateetya treen dehee dehasamudbhavaan .
Janmamri'tyujaraaduh'khairvimukto'mri'tamashnute ..14.20..
Gunaanetaan yathoktaanateetya jeevannevaatikramya maayopaadhibhootaan treen dehee dehasamudbhavaan dehotpattibeejabhootaan janmamri'tyujaraaduh'khairjanma cha mri'tyushcha jaraa cha duh'khaani cha janmamri'tyujaraaduh'khaani tairjeevanneva vimuktah' san vidvaanamri'tamashnute . Evam' madbhaavamadhigachchhateetyarthah' ..14.20..
==============================
Jeevanneva gunaanateetyaamri'tamashnute iti prashnabeejam' pratilabhyaarjuna uvaacha
Kairlingaistreen gunaanetaanateeto bhavati prabho .
Kimaachaarah' katham' chaitaam'streen gunaanativartate ..14.21..
Kairlingaishchihnaistreenetaan vyaakhyaataan gunaanateeto'tikraanto bhavati prabho, kimaachaarah' ? Ko'sya aachaara iti kimaachaarah' . Katham' kena cha prakaarena etaan treen gunaanativartate'teetya vartate ..14.21..
==============================
Gunaateetasya lakshanam' gunaateetatvopaayam' chaarjunena pri'sht'o'smin shloke prashnadvayaartham' prativachanam' bhagavaanuvaacha . Yattaavatkairlingairyukto gunaateeto bhavateeti tatshri'nu
Prakaasham' cha pravri'ttim' cha mohameva cha paand'ava .
Na dvesht'i sampravri'ttaani na nivri'ttaani kaankshati ..14.22..
Prakaasham' cha sattvakaaryam' pravri'ttim' cha rajah'kaaryam' mohameva cha tamah'kaaryamityetaani na dvesht'i sampravri'ttaani samyagvishayabhaavena udbhootaani mama taamasah' pratyayo jaatah', tenaaham' mood'hah' . Tathaa raajasee pravri'ttirmama utpannaa duh'khaatmikaa, tenaaham' rajasaa pravartitah' prachalitah' svaroopaat . Kasht'am' mama vartate yo'yam' matsvaroopaavasthaanaatbhram'shah' . Tathaa saattviko gunah' prakaashaatmaa maam' vivekitvamaapaadayan sukhe cha sajayan badhnaateeti taani dvesht'yasamyagdarshitvena . Tatevam' gunaateeto na dvesht'i sampravri'ttaani
. Yathaa cha saattvikaadipurushah' sattvaadikaaryaani aatmaanam' prati prakaashya nivri'ttaani kaankshati, na tathaa gunaateeto nivri'ttaani kaankshateetyarthah' . Etatna parapratyaksham' lingam . Kim' tarhi ? Svaatmapratyakshatvaataatmaarthameva etatlakshanam . Na hi svaatmavishayam' dveshamaakaankshaam' vaa parah' pashyati ..14.22..
==============================
Atha idaaneem' gunaateetah' kimaachaarah' ? Iti prashnasya prativachanamaaha
Udaaseenavadaaseeno gunairyo na vichaalyate .
Gunaa vartanta ityeva yo'vatisht'hati nengate ..14.23..
Udaaseenavadyathaa udaaseeno na kasyachitpaksham' bhajate, tathaayam' gunaateetatvopaayamaarge'vasthita aaseena aatmavidgunairyah' sam'nyaasee na vichaalyate vivekadarshanaavasthaatah' . Tadetatsphut'eekaroti gunaah' kaaryakaranavishayaakaaraparinataa anyonyasmin vartante iti yo'vatisht'hati . Chhandobhangabhayaatparasmaipadaprayogah' . Yo'nutisht'hateeti vaa paat'haantaram . Nengate na chalati, svaroopaavastha eva bhavateetyarthah' ..14.23..
==============================
Kim' cha
Samaduh'khasukhah' svasthah' samalosht'aashmakaanchanah' .
Tulyapriyaapriyo dheerastulyanindaatmasam'stutih' ..14.24..
Samaduh'khasukhah' same duh'khasukhe yasya sah' samaduh'khasukhah', svasthah' sve aatmani sthitah' prasannah' samalosht'aashmakaanchanah' losht'am' chaashmaa cha kaanchanam' cha losht'aashmakaanchanaani samaani yasya sah' samalosht'aashmakaanchanah', tulyapriyaapriyah' priyam' chaapriyam' cha priyaapriye tulye same yasya so'yam' tulyapriyaapriyah', dheero dheemaan, tulyanindaatmasam'stutih' nindaa cha aatmasam'stuti cha nindaatmasam'stutee, tulye nindaatmasam'stutee yasya yateh' sa tulyanindaatmasam'stutih' ..14.24..
==============================
Kim' cha
Maanaapamaanayostulyastulyo mitraaripakshayoh' .
Sarvaarambhaparityaagee gunaateetah' sa uchyate ..14.25..
Maanaapamaanayostulyah' samo nirvikaarah' . Tulyo mitraaripakshayoh' . Yadyapyudaaseenaa bhavanti kechitsvaabhipraayena, tathaapi paraabhipraayena mitraaripakshayoriva bhavanteeti tulyo mitraaripakshayorityaaha . Sarvaarambhaparityaagee . Dri'sht'aadri'sht'aarthaani karmaanyaarabhyanta ityaarambhaah' . Sarvaanaarambhaan parityaktum' sheelamasyeti sarvaarambhaparityaagee . Dehadhaaranamaatranimittavyatirekena sarvakarmaparityaageetyarthah' . Gunaateetah' sa uchyate ..14.25..
==============================
Udaaseenavadityaadi gunaateetah' sa uchyate ityetadantamuktam' yaavatyatnasaadhyam' taavatsam'nyaasino'nusht'heyam' gunaateetatvasaadhanam' mumukshoh' . Sthireebhootam' tu svasam'vedyam' sadgunaateetasya yaterlakshanam' bhavateeti . Adhunaa katham' cha treengunaanativartate ? Ityasya prashnasya prativachanamaaha
Maam' cha yo'vyabhichaarena bhaktiyogena sevate .
Sa gunaan samateetyaitaan brahmabhooyaaya kalpate ..14.26..
Maam' cha eeshvaram' naaraayanam' sarvabhootahri'dayaashritam' yo yatih' karmee vaa avyabhichaarena na kadaachidyo vyabhicharati bhaktiyogena bhajanam' bhaktih' saiva yogastena bhaktiyogena sevate, sa gunaan samateetya etaan yathoktaan . Brahmabhooyaaya . Bhavanam' bhooyah', brahmabhooyaaya brahmabhavanaaya mokshaaya kalpate samartho bhavateetyarthah' ..14.26..
==============================
Kuta etad? Ityuchyate
Brahmano hi pratisht'haahamamri'tasyaavyayasya cha .
Shaashvatasya cha dharmasya sukhasyaikaantikasya cha ..14.27..
Brahmanah' paramaatmano hi yasmaatpratisht'haaham' pratitisht'hatyasminiti pratisht'haaham' pratyagaatmaa . Keedri'shasya brahmanah' ? Amri'tasya avinaashinah' . Avyayasya avikaarinah' . Shaashvatasya cha nityasya dharmasya dharmajnyaanasya jnyaanayogadharmapraapyasya sukhasya aanandaroopasya aikaantikasya avyabhichaarino'mri'taadisvabhaavasya paramaanandaroopasya paramaatmanah' pratyagaatmaa pratisht'haa .
Samyagjnyaanena paramaatmatayaa nishcheeyate . Tadetadbrahmabhooyaaya kalpata ityuktam . Yayaa cheshvarashaktyaa bhaktaanugrahaadiprayojanaaya brahma pratisht'hate pravartate, saa shaktirbrahmaivaaham . Shaktishaktimatorananyatvaadityabhipraayah' . Athavaa, brahmashabdavaachyatvaatsavikalpakam' brahma . Tasya brahmano nirvikalpako'hameva naanyah' pratisht'haashrayah' . Kim'vishisht'asya ? Amri'tasyaamaranadharmakasyaavyayasya vyayarahitasya . Kim' cha, shaashvatasya cha nityasya dharmasya jnyaananisht'haalakshanasya sukhasya tajjanitasya aikaantikasya ekaantaniyatasya cha, pratisht'haahamiti vartate ..14.27..
==============================
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Chaturdasho'dhyaayah'
..14..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 15
Atha purushottamayogo naama
Panchadasho'dhyaayah'
(shreemachchhankarabhagavatpaadavirachitam' shreemadbhagavadgeetaabhaashyam)
Yasmaanmadadheenam' karminaam' karmaphalam' jnyaaninaam' cha jnyaanaphalam, ato bhaktiyogena maam' ye sevante te mama prasaadaajjnyaanapraaptikramena gunaateetaa moksham' gachchhanti . Kimu vaktavyamaatmanastattvameva samyakvijaananta ityato bhagavaanarjunenaapri'sht'o'pyaatmanastattvam' vivakshuruvaacha oordhvamoolamityaadinaa . Tatra taavadvri'ksharoopakakalpanayaa vairaagyahetoh' sam'saarasvaroopam' varnayati viraktasya hi sam'saaraatbhagavattattvajnyaane'dhikaarah', naanyasyeti . Shreebhagavaanuvaacha
Shreebhagavaanuvaacha
Oordhvamoolamadhah'shaakhamashvattham' praahuravyayam .
Chhandaam'si yasya parnaani yastam' veda sa vedavit ..15.1..
Oordhvamoolam' kaalatah' sookshmatvaatkaaranatvaannityatvaatmahattvaachchordhvam . Uchyate brahmaavyaktam' maayaa shaktimat, tanmoolamasyeti so'yam' sam'saaravri'kshah' oordhvamoolah' . Shruteshcha oordhvamoolo'vaakshaakha esho'shvatthah' sanaatanah' [Kat'hoo 2.3.1] iti . Puraane cha
Avyaktamoolaprabhavastasyaivaanugrahotthitah' .
Buddhiskandhamayashchaiva indriyaantarakot'arah' ..
Mahaabhootavishaakhashcha vishayaih' patravaam'stathaa .
Dharmaadharmasupushpashcha sukhaduh'khaphalodayah' ..
Aajeevyah' sarvabhootaanaam' brahmavri'kshah' sanaatanah' .
Etadbrahmavanam' chaasya brahmaacharati saakshivat ..
Etachchhittvaa cha bhittvaa cha jnyaanena paramaasinaa .
Tatashchaatmagatim' praapya tasmaannaavartate punah' .. [mA.Bhaa. 14.35.2022] ityaadi .
Tamoordhvamoolam' sam'saaram' maayaamayam' vri'kshamaahuh' . Adhah'shaakham' mahadahankaaratanmaatraadayah' shaakhaa ivaasyaadho bhavanteeti so'yamadhah'shaakhah', tamadhah'shaakham . Na shvo'pi sthaatetyashvatthastam' kshanapradhvam'sinamashvattham' praahuh' kathayantyavyayam' sam'saaramaayaayaa anaadikaalapravri'ttatvaatso'yam' sam'saaravri'ksho'vyayah', anaadyantadehaadisantaanaashrayo hi suprasiddhah', tamavyayam . Tasyaiva sam'saaravri'kshasya idamanyatvisheshanam chhandaam'si yasya parnaani, chhandaam'si
Chchhaadanaadri'gyajuh'saamalakshanaani yasya sam'saaravri'kshasya parnaaneeva parnaani . Yathaa vri'kshasya parirakshanaarthaani parnaani, tathaa vedaah' sam'saaravri'kshaparirakshanaarthaa dharmaadharmataddhetuphalaprakaashanaarthatvaat . Yathaavyaakhyaatam' sam'saaravri'ksham' samoolam' yastam' veda sa vedavit, vedaarthavidityarthah' . Na hi samoolaatsam'saaravri'kshaadasmaajjnyeyo'nyo'numaatro'pyavashisht'o'steetyatah' sarvajnyah' sarvavedaarthaviditi samoolasam'saaravri'kshajnyaanam' stauti ..15.1..
==============================
Tasyaitasya sam'saaravri'kshasyaaparaavayavakalpanochyate
Adhashchordhvam' prasri'taastasya shaakhaa
Gunapravri'ddhaa vishayapravaalaah' .
Adhashcha moolaanyanusantataani
Karmaanubandheeni manushyaloke ..15.2..
Adho manushyaadibhyo yaavatsthaavaram, ata oordhvam' cha yaavadbrahmano vishvasri'jo dhaama ityetadantam' yathaakarma yathaashrutam' jnyaanakarmaphalaani, tasya vri'kshasya shaakhaa iva shaakhaah' prasri'taah' pragataah' . Gunapravri'ddhaah' gunaih' sattvarajastamobhih' pravri'ddhaah' sthooleekri'taa upaadaanabhootaih' . Vishayapravaalaa vishayaah' shabdaadayah' pravaalaa iva dehaadikarmaphalebhyah' shaakhaabhyo'nkureebhavanteeva, tena vishayapravaalaah' shaakhaah' . Sam'saaravri'kshasya paramamoolamupaadaanakaaranam' poorvamuktam . Athedaaneem' karmaphalajanitaraagadveshaadivaasanaa
Moolaaneeva dharmaadharmapravri'ttikaaranaanyavaantarabhaaveeni taanyadhashcha devaadyapekshayaa moolaanyanusantataanyanupravisht'ani karmaanubandheeni karma dharmaadharmalakshanamanubandhah' pashchaadbhaavi, yeshaamudbhootimanu udbhavati, taani karmaanubandheeni manushyaloke visheshatah' . Atra hi manushyaanaam' karmaadhikaarah' prasiddhah' ..15.2..
==============================
Yastvayam' varnitah' sam'saaravri'kshah'
Na roopamasyeha tathopalabhyate
Naanto na chaadirna cha sampratisht'haa .
Ashvatthamenam' suvirood'hamoolam
Asangashastrena dri'd'hena chhittvaa ..15.3..
Na roopamasyeha yathopavarnitam' tathaa naiva upalabhyate, svapnamareechyudakamaayaagandharvanagarasamatvaat . Dri'sht'anasht'asvaroopo hi sa ityata eva naanto na paryanto nisht'haa parisamaaptirvaa vidyate . Tathaa na chaadih' . "ita aarabhyaayam' pravri'ttah'" iti na kenachidgamyate . Na cha sampratisht'haa sthitirmadhyamasya na kenachidupalabhyate . Ashvatthamenam' yathoktam' suvirood'hamoolam' susht'hu virood'haani viroham' gataani sudri'd'haani moolaani yasya tamenam' suvirood'hamoolam . Asangashastrena asangah' putravittalokaishanaabhyo vyutthaanam' tenaasangashastrena dri'd'hena paramaatmaabhimukhyanishchayadri'd'heekri'tena punah' punarvivekaabhyaasaashmanishitena chchhitvaa
Sam'saaravri'ksham' sabeejamuddhri'tya ..15.3..
==============================
Tatah' padam' tatparimaargitavyam'
Yasmin gataa na nivartanti bhooyah' .
Tameva chaadyam' purusham' prapadye
Yatah' pravri'ttih' prasri'taa puraanee ..15.4..
Tatah' pashchaatyatpadam' vaishnavam' tatparimaargitavyam, parimaarganamanveshanam' jnyaatavyamityarthah' . Yasmin pade gataah' pravisht'aa na nivartanti naavartante bhooyah' punah' sam'saaraaya . Katham' parimaargitavyamityaaha tameva cha yah' padashabdenokta aadyamaadau bhavamaadyam' purusham' prapadye ityevam' parimaargitavyam' tachchharanatayaa ityarthah' . Ko'sau purushah' ? Ityuchyate yato yasmaatpurushaatsam'saaramaayaavri'kshapravri'ttih' prasri'taa nih'sri'taa aindrajaalikaadiva maayaa . Puraanee chirantanee ..15.4..
==============================
Kathambhootaastatpadam' gachchhanteetyuchyate
Nirmaanamohaa jitasangadoshaa
Adhyaatmanityaa vinivri'ttakaamaah' .
Dvandvairvimuktaah' sukhaduh'khasanjnyair
Gachchhantyamood'haah' padamavyayam' tat ..15.5..
Nirmaanamohaa maanashcha mohashcha maanamohau, tau nirgatau yebhyaste nirmaanamohaa maanamohavarjitaah' . Jitasangadoshaah' sanga eva doshah' sangadoshah', jitah' sangadosho yaiste jitasangadoshaah' . Adhyaatmanityaah' paramaatmasvaroopaalochananityaastatparaah' . Vinivri'ttakaamaa visheshato nirlepena nivri'ttaah' kaamaa yeshaam' te vinivri'ttakaamaah' . Yatayah' sam'nyaasino dvandvaih' priyaapriyaadibhirvimuktaah' sukhaduh'khasanjnyaih' parityaktaa gachchhantyamood'haa mohavarjitaah' padamavyayam' tadyathoktam ..15.5..
==============================
Tadeva padam' punarvisheshyate
Na tadbhaasayate sooryo na shashaanko na paavakah' .
Yadgatvaa na nivartante taddhaama paramam' mama ..15.6..
Tatdhaameti vyavahitena dhaamnaa sambadhyate . Taddhaama tejoroopam' padam' na bhaasayate soorya aadityah' sarvaavabhaasanashaktimattve'pi sati . Tathaa na shashaankashchandrah', na paavako naagnirapi . Yaddhaama vaishnavam' padam' gatvaa praapya na nivartante, yachcha sooryaadirna bhaasayate, taddhaama padam' paramam' vishnormama padam ..15.6..
==============================
Nanu sarvaa hi gatiraagatyantaah' . Sam'yogaah' viprayogaantaah' [mA.Bhaa. 11.2.3] iti hi prasiddham . Kathamuchyate tatdhaama gataanaam' naasti nivri'ttih' ? Iti . Sri'nu tatra kaaranam
Mamaivaam'sho jeevaloke jeevabhootah' sanaatanah' .
Manah'shasht'haaneendriyaani prakri'tisthaani karshati ..15.7..
Mamaiva paramaatmano naaraayanasya, am'sho bhaago'vayava ekadesha ityanarthaantaram' jeevaloke jeevaanaam' loke sam'saare jeevabhootah' kartaa bhokteti prasiddhah' sanaatanashchirantanah' . Yathaa jalasooryakah' sooryaam'sho jalanimittaapaaye sooryameva gatvaa na nivartate cha tenaivaatmanaa gachchhati, evameva . Yathaa ghat'aadyupaadhiparichchhinno ghat'aadyaakaasha aakaashaam'shah' san ghat'aadinimittaapaaye aakaasham' praapya na nivartate . Ata upapannamuktam' yadgatvaa na nivartante iti .
Nanu niravayavasya paramaatmanah' kuto'vayava ekadesho'm'shah' iti ? Saavayavatve cha vinaashaprasango'vayavavibhaagaat . Naisha doshah', avidyaakri'topaadhiparichchhinna ekadesho'm'sha iva kalpito yatah' . Darshitashchaayamarthah' kshetraadhyaaye vistarashah' . Sa cha jeevo madam'shatvena kalpitah' katham' sam'saratyutkraamati cha ? Ityuchyate manah'shasht'haaneendriyaani shrotraadeeni prakri'tisthaani svasthaane karnashashkulyaadau prakri'tau sthitaani karshati aakarshati ..15.7..
==============================
Kasmin kaale ?
Shareeram' yadavaapnoti yachchaapyutkraamateeshvarah' .
Gri'heetvaitaani sam'yaati vaayurgandhaanivaashayaat ..15.8..
Yachchaapi yadaa chaapi utkraamateeshvaro dehaadisanghaatasvaamee jeevah', tadaa karshati [15.8] iti shlokasya dviteeyapaado'rthavashaatpraathamyena sambadhyate . Yadaa cha poorvasmaatshareeraatshareeraantaramavaapnoti tadaa gri'heetvaitaani manah'shasht'haaneendriyaani sam'yaati samyakyaati gachchhati . Kimiva ? Ityaaha vaayuh' pavano gandhaaniva aashayaatpushpaadeh' ..15.8..
==============================
Kaani punastaani
Shrotram' chakshuh' sparshanam' cha rasanam' ghraanameva cha .
Adhisht'haaya manashchaayam' vishayaanupasevate ..15.9..
Shrotram' chakshuh' sparshanam' cha tvagindriyam' rasanam' ghraanameva cha manashcha shasht'ham' pratyekamindriyena saha, adhisht'haaya dehastho vishayaan shabdaadeenupasevate ..15.9..
==============================
Evam' dehagatam' dehaat
Utkraamantam' sthitam' vaapi bhunjaanam' vaa gunaanvitam .
Vimood'haa naanupashyanti pashyanti jnyaanachakshushah' ..15.10..
Utkraamantam' deham' poorvopaattam' parityajantam' sthitam' vaapi dehe tisht'hantam' bhunjaanaam' vaa shabdaadeem'shchopalabhamaanam' gunaanvitam' sukhaduh'khamohaadyairgunairanvitamanugatam' sam'yuktamityarthah' . Evambhootamapyenamatyantadarshanagocharapraaptam' vimood'haa dri'sht'aadri'sht'avishayabhogabalaakri'sht'achetastayaanekadhaa mood'haa naanupashyanti . Aho kasht'am' vartate ityanukroshati cha bhagavaan . Ye tu punah' pramaanajanitajnyaanachakshushasta enam' pashyanti jnyaanachakshusho viviktadri'sht'aya
Ityarthah' ..15.10..
==============================
Yatanto yoginashchainam' pashyantyaatmanyavasthitam .
Yatanto'pyakri'taatmaano nainam' pashyantyachetasah' ..15.11..
Yatantah' prayatnam' kurvanto yoginashcha samaahitachittaa enam' prakri'tamaatmaanam' pashyantyayamahamasmeetyupalabhanta aatmani svasyaam' buddhaavavasthitam . Yatanto'pi shaastraadipramaanairakri'taatmaano'sam'skri'taatmaanastapasaa indriyajayena cha, dushcharitaadanuparataah', ashaantadarpaah' prayatnam' kurvanto'pi nainam' pashyantyachetaso'vivekinah' ..15.11..
==============================
Yatpadam' sarvasyaavabhaasakamapyagnyaadityaadikam' jyotih' naavabhaasayate, yatpraaptaa cha mumukshavah' punah' sam'saaraabhimukhaah' na nivartante, yasya cha padasya upaadhibhedamanuvidheeyamaanaah' jeevaah' ghat'aakaashaadayah' iva aakaashasya am'shaah', tasya padasya sarvaatmatvam' sarvavyavahaaraaspadatvam' cha vivakshushchaturbhih' shlokaih' vibhootisankshepamaaha bhagavaan
Yadaadityagatam' tejo jagadbhaasayate'khilam .
Yachchandramasi yachchaagnau tattejo viddhi maamakam ..15.12..
Yataadityagatamaadityaashrayam . Kim' tat? Tejo deeptih' prakaasho jagadbhaasayate prakaashayatyakhilam' samastam . Yachchandramasi shashabhri'ti tejo'vabhaasakam' vartate, yachchaagnau hutavahe, tattejo viddhi vijaaneehi maamakam' madeeyam' mama vishnostajjyotih' . Athavaa, aadityagatam' tejashchaitanyaatmakam' jyotiryachchandramasi, yachchaagnau vartate tattejo viddhi maamakam' madeeyam' mama vishnostajjyotih' .
Nanu sthaavareshu jangameshu cha tatsamaanam' chaitanyaatmakam' jyotih' . Tatra kathamidam' visheshanam yadaadityagatamityaadi . Naisha doshah', sattvaadhikyaadvistaratvopapatteh' . Aadityaadishu hi sattvamatyantaprakaashamatyantabhaasvaram . Atastatraivaavistaram' jyotiriti tadvishishyate, na tu tatraiva tadadhikamiti . Yathaa hi loke tulye'pi mukhasam'sthaane na kaasht'hakud'yaadau mukhamaavirbhavati, aadarshaadau tu svachchhe svachchhatare cha taaratamyenaavirbhavati, tadvat ..15.12..
==============================
Kim' cha
Gaamaavishya cha bhootaani dhaarayaamyahamojasaa .
Pushnaami chaushadheeh' sarvaah' somo bhootvaa rasaatmakah' ..15.13..
Gaam' pri'thiveemaavishya pravishya dhaarayaami bhootaani jagadahamojasaa balena . Yadbalam' kaamaraagavivarjitamaishvaram' roopam' jagadvidhaaranaaya pri'thivyaam' pravisht'am' yena pri'thivee gurvee naadhah' patati na videeryate cha . Tathaa cha mantravarnah' yena dyaurugraa pri'thivee cha dri'd'haa [t'aittsh4.1.8] iti, sa daadhaara pri'thiveem [ri'k8.7.3.1] ityaadishcha . Ato gaamaavishya cha bhootaani charaacharaani dhaarayaameeti yuktamuktam . Kim' cha, pri'thivyaam' jaataa oshadheeh' sarvaah' vreehiyavaadyaah' pushnaami pusht'imateeh' rasasvaadumatee cha karomi somo bhootvaa rasaatmakah' somah' san rasaatmakah' rasasvabhaavah' . Sarvarasaanaamaakarah' somah'
. Sa hi sarvarasaatmakah' sarvaah' oshadheeh' svaatmarasaananupraveshayan pushnaati ..15.13..
==============================
Kim' cha
Aham' vaishvaanaro bhootvaa praaninaam' dehamaashritah' .
Praanaapaanasamaayuktah' pachaamyannam' chaturvidham ..15.14..
Ahameva vai vaishvaanara udarastho'gnirbhootvaa ayamagnirvaishvaanaro yo'yamantah' purushe yenedamannam' pachyate yadidamadyate [bri'hadaaranyakopanishad 5.9.1] ityaadishruteh' . Vaishvaanarah' san praaninaam' praanavataam' dehamaashritah' pravisht'ah' praanaapaanasamaayuktah' praanaapaanaabhyaam' samaayuktah' sam'yuktah' pachaami pankti karomyannamashanam' chaturvidham' chatushprakaaram' bhojyam' bhakshyam' choshyam' lehyam' cha . Bhoktaa vai vaanaro'gnih' . Agnerbhojyamannam' somah' . Tadetadubhayamagneeshomau sarvamiti pashyato'nnadoshalepo
Na bhavati ..15.14..
==============================
Kim' cha
Sarvasya chaaham' hri'di sam'nivisht'o
Mattah' smri'tirjnyaanamapohanam' cha .
Vedaishcha sarvairahameva vedyo
Vedaantakri'dvedavideva chaaham ..15.15..
Sarvasya cha praanijaatasyaahamaatmaa san hri'di buddhau sam'nivisht'ah' . Ato matta aatmanah' sarvapraaninaam' smri'tirjnyaanam' tadapohanam' chaapagamanam' cha . Yeshaam' yathaa punyakarmanaam' punyakarmaanurodhena jnyaanasmri'tee bhavatah', tathaa paapakarmanaam' paapakarmaanuroopena smri'tijnyaanayorapohanam' chaapaayanamapagamanam' cha . Vedaishcha sarvairahameva paramaatmaa vedyo veditavyah' . Vedaantakri'dvedaantaarthasampradaayakri'dityarthah', vedavidvedaarthavideva chaaham ..15.15..
==============================
Bhagavata eeshvarasya naaraayanaakhyasya vibhootisankshepa ukto vishisht'opaadhikri'to yadaadityagatam' tejah' [geetaa 15.12] ityaadinaa . Athaadhunaa tasyaiva ksharaaksharopaadhipravibhaktatayaa nirupaadhikasya kevalasya tattvasvaroopanirdidhaarayishayottarashlokaa aarabhyante . Tatra sarvamevaateetaanaagataanantaraadhyaayaarthajaatam' tridhaa raasheekri'tya aaha
Dvaavimau purushau loke ksharashchaakshara eva cha .
Ksharah' sarvaani bhootaani koot'astho'kshara uchyate ..15.16..
Dvaavimau pri'thagraasheekri'tau purushaavityuchyete loke sam'saare ksharashcha ksharateeti ksharo vinaashee ityeko raashih' . Aparah' purusho'ksharastadvipareetah', bhagavato maayaashaktih', ksharaakhyasya purushasya utpattibeejamanekasam'saarijantukaamakarmaadisam'skaaraashraya aksharah' purusha uchyate . Kau tau purushau ? Ityaaha svayameva bhagavaan ksharah' sarvaani bhootaani, samastam' vikaarajaatamityarthah' . Koot'aasthah' koot'aah' raashee raashiriva sthitah' . Athavaa, koot'aa maayaa vachanaa jihmataa kut'ilataa iti paryaayaah' . Anekamaayaavachanaadiprakaarena sthitah'
Koot'aasthah' . Sam'saarabeejaanantyaat, na ksharateetyakshara uchyate ..15.16..
==============================
Aabhyaam' ksharaaksharaabhyaamanyo vilakshanah' ksharaaksharopaadhidvayadoshenaaspri'sht'ah' nityashuddhabuddhamuktasvabhaavah'
Uttamah' purushastvanyah' paramaatmetyudaahri'tah' .
Yo lokatrayamaavishya bibhartyavyaya eeshvarah' ..15.17..
Uttama utkri'sht'atamah' purushastvanyo'tyantavilakshana aabhyaam' paramaatmeti paramashchaasau dehaadyavidyaakri'taatmabhyah', aatmashcha sarvabhootaanaam' pratyakchetanah', ityatah' paramaatmetyudaahri'ta ukto vedaanteshu . Sa eva vishishyate yo lokatrayam' bhoorbhuvah'svaraakhyam' svakeeyayaa chaitanyabalashaktyaa aavishya pravishya bibharti svaroopasadbhaavamaatrena bibharti dhaarayati . Avyayo naasya vyayo vidyata ityavyayah' . Kah' ? Eeshvarah' sarvajnyo naaraayanaakhya eeshanasheelah' ..15.17..
==============================
Yathaavyaakhyaatasyeshvarasya purushottama ityetatnaama prasiddham . Tasya naamanirvachanaprasiddhayaarthavattvam' naamno darshayanniratishayo'hameeshvara ityaatmaanam' darshayati bhagavaan
Yasmaatksharamateeto'hamaksharaadapi chottamah' .
Ato'smi loke vede cha prathitah' purushottamah' ..15.18..
Yasmaatksharamateeto'ham' sam'saaramaayaavri'kshamashvatthaakhyamatikraanto'hamaksharaadapi sam'saaramaayaaroopavri'kshabeejabhootaadapi chottama utkri'sht'atamah' oordhvatamo vaa . Atastaabhyaam' ksharaaksharaabhyaamuttamatvaadasmi loke vede cha prathitah' prakhyaatah' . Purushottama ityevam' maam' bhaktajanaa viduh' . Kavayah' kaavyaadishu chedam' naama nibadhnanti . Purushottama ityanenaabhidhaanenaabhigri'nanti ..15.18..
==============================
Athedaaneem' yathaaniruktamaatmaanam' yo veda, tasyedam' phalamuchyate
Yo maamevamasam'mood'ho jaanaati purushottamam .
Sa sarvavidbhajati maam' sarvabhaavena bhaarata ..15.19..
Yo maameeshvaram' yathoktavisheshanamevam' yathoktena prakaarena asam'mood'hah' sam'mohavarjitah' san jaanaatyayamahamasmeeti purushottamam', sa sarvavitsarvaatmanaa sarvam' vetteeti sarvajnyah' sarvabhootastham' bhajati maam' sarvabhaavena sarvaatmatayaa he bhaarata ..15.19..
==============================
Asminadhyaaye bhagavattattvajnyaanam' mokshaphalamuktvaa, atha idaaneem' tatstauti
Iti guhyatamam' shaastramidamuktam' mayaanagha .
Etadbuddhvaa buddhimaan syaatkri'takri'tyashcha bhaarata ..15.20..
Iti etadguhyatamam' gopyatamam, atyantarahasyamityetat . Kim' tat? Shaastram . Yadyapi geetaakhyam' samastam' shaastramuchyate, tathaapyayamevaadhyaaya iha shaastramityuchyate stutyartham' prakaranaat . Sarvo hi geetaashaastraartho'sminadhyaaye samaasena uktah' . Na kevalam' geetaashaastraartha eva, kintu sarvashcha vedaartha iha parisamaaptah' . Yastam' veda sa vedavit[geetaa 15.1] vedaishcha sarvairahameva vedyah' [geetaa 15.15] iti choktam . Idamuktam' kathitam' mayaa he'nagha apaapa ! Etachchhaastram' yathaadarshitaartham' buddhvaa buddhimaan syaatbhavetnaanyathaa . Kri'takri'tyashcha bhaarata kri'tam' kri'tyam' kartavyam' yena sa kri'takri'tyah' . Vishisht'ajanmaprasootena
Braahmanena yatkartavyam' tatsarvam' bhagavattattve vidite kri'tam' bhavedityarthah' . Na chaanyathaa kartavyam' parisamaapyate kasyachidityabhipraayah' . Sarvam' karmaakhilam' paartha jnyaane parisamaapyate [geetaa 4.33] iti choktam .
Etaddhi janmasaamagryam' braahmanasya visheshatah' .
Praapyaitatkri'takri'tyo hi dvijo bhavati naanyathaa .. [m'nu 12.93]
Iti cha maanavam' vachanam . Yatah' etatparamaarthatattvam' mattah' shrutavaanasi, atah' kri'taarthastvam' bhaarateti ..15.20..
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Panchadasho'dhyaayah' ..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 16
Atha daivaasurasampadvibhaagayogo naama
Shod'asho'dhyaayah'
(shreeshankaraachaaryabhagavatpaadakri'tabhaashyam)
Daivee aasuree raakshasee cheti praaninaam' prakri'tayo navame'dhyaaye soochitaah' . Taasaam' vistarena pradarshanaaya abhayam' sattvasam'shuddhirityaadiradhyaayah' aarabhyate . Tatra sam'saaramokshaaya daivee prakri'tih', nibandhaayaasuree raakshasee cheti daivyaa aadaanaaya pradarshanam' kriyate . Itarayoh' parivarjanaaya cha shreebhagavaanuvaacha
Abhayam' sattvasam'shuddhirjnyaanayogavyavasthitih' .
Daanam' damashcha yajnyashcha svaadhyaayastapa aarjavam ..16.1..
Abhayamabheerutaa . Sattvasam'shuddhih' sattvasyaantah'karanasya sam'shuddhih' . Sam'vyavahaareshu paravanchanaamaayaanri'taadiparivarjanam' shuddhasattvabhaavena vyavahaara ityarthah' . Jnyaanayogavyavasthitirjnyaanam' shaastrata aachaaryatashcha aatmaadipadaarthaanaamavagamah' . Avagataanaamindriyaadyupasam'haarenaikaagratayaa svaatmasam'vedyataapaadanam' yogah' . Tayorjnyaanayogayorvyaavasthitih' vyavasthaanam' tannisht'hataa . Eshaa pradhaanaa daivee saattvikee sochyate . Daanam' yathaashakti sam'vibhaago'nnaadeenaam . Damashcha baahyakaranaanaamupashamah' . Antah'karanasyopashamam' shaantim'
Vakshyati . Yajnyashcha shrauto'gnihotraadih' . Smaartashcha devayajnyaadih' . Svaadhyaaya ri'gvedaadyadhyayanamadri'sht'aartham . Tapo vakshyamaanam' shaareeraadi . Aarjavamri'jutvam' sarvadaa ..16.1..
==============================
Kim' cha
Ahim'saa satyamakrodhastyaagah' shaantirapaishunam .
Dayaa bhooteshvaloluptvam' maardavam' hreerachaapalam ..16.2..
Ahim'saahim'sanam' praaninaam' peed'aavarjanam . Satyamapriyaanri'tavarjitam' yathaabhootaarthavachanam . Akrodhah' parairaakrusht'asyaabhihatasya vaa praaptasya krodhasya upashamanam . Tyaagah' sam'nyaasah', poorvam' daanasyoktatvaat . Shaantirantah'karanasyopashamah' . Apaishunamapishunataa . Parasmai pararandhraprakat'eekaranam' paishunam, tadabhaavo'paishunam . Dayaa kri'paa bhooteshu duh'khiteshu . Aloluptvamindriyaanaam' vishayasam'nidhaavavikriyaa . Maardavam' mri'dutaakrauryam . Hreerlajjaa . Achaapalamasati prayojane vaakpaanipaadaadeenaamavyaapaarayitri'tvam ..16.2..
==============================
Kim' cha
Tejah' kshamaa dhri'tih' shauchamadroho naatimaanitaa .
Bhavanti sampadam' daiveemabhijaatasya bhaarata ..16.3..
Tejah' praagalbhyam' na tvaggataa deeptih' . Kshamaa aakrusht'asya taad'itasya vaantarvikriyaanutpattih' . Utpannaayaam' vikriyaayaam' praashamanamakrodha ityavochaama . Ittham' kshamaayaa akrodhasya cha visheshah' . Dhri'tirdehendriyeshvavasaadam' praapteshu tasya pratishedhako'ntah'karanavri'ttivisheshah' . Yenottambhitaani karanaani dehashcha naavaseedanti . Shaucham' dvividham' mri'jjalakri'tam' baahyamaabhyantaram' cha manobuddhayornairmalyam' maayaaraagaadikaalushyaabhaavah' . Evam' dvividham' shaucham . Adrohah' parajighaam'saabhaavo
'Him'sanam . Naatimaanitaa atyartham' maano'timaanah', sa yasya vidyate so'timaanee . Tadbhaavo'timaanitaa . Tadabhaavo naatimaanitaa aatmanah' poojyataatishayabhaavanaabhaava ityarthah' . Bhavantyabhayaadeeni etadantaani sampadamabhijaatasya . Kim'vishisht'am' sampadam ? Daiveem' devaanaam' yaa sampattaamabhilakshya jaatasya devavibhootyarhasya bhaavikalyaanasyetyarthah' . He bhaarata ! ..16.3..
==============================
Athedaaneemaasuree sampaduchyate
Dambho darpo'timaanashcha krodhah' paarushyameva cha .
Ajnyaanam' chaabhijaatasya paartha sampadamaasureem ..16.4..
Dambho dharmadhvajitvam . Darpo vidyaadhanasvajanaadinimitta utsekah' . Atimaanah' poorvoktah' . Krodhashcha . Paarushyameva cha parushavachanam . Yathaa kaanam' chakshushmaan, viroopam' roopavaan, heenaabhijanamuttamaabhijana ityaadi . Ajnyaanam' chaavivekajnyaanam' kartavyaakartavyaadivishayamithyaapratyayah' . Abhijaatasya paartha . Kimabhijaatasyetyaaha sampadamaasureemasuraanaam' sampataasuree taamabhijaatasya ityarthah' ..16.4..
==============================
Anayoh' sampadoh' kaaryamuchyate
Daivee sampadvimokshaaya nibandhaayaasuree mataa .
Maa shuchah' sampadam' daiveemabhijaato'si paand'ava ..16.5..
Daivee sampatyaa saa vimokshaaya sam'saarabandhanaat . Nibandhaaya niyato bandho nibandhastadarthamaasuree sampatmataa abhipretaa . Tathaa raakshasee cha . Tatraivamukte satyarjunasyaantargatam' bhaavam' kimahamaasurasampadyuktah' ? Kim' vaa daivasampadyuktah' ? Ityevamaalochanaaroopamaalakshya aaha bhagavaan maa shuchah' shokam' maa kaarsheeh' . Sampadam' daiveemabhijaato'syabhilakshya jaato'si . Bhaavikalyaanastvamaseetyarthah' . He paand'aava ..16.5..
==============================
Dvau bhootasargau loke'smin daiva aasura eva cha .
Daivo vistarashah' prokta aasuram' paartha me shri'nu ..16.6..
Dvau dvisankhyaakau bhootasargau bhootaanaam' manushyaanaam' sargau sri'sht'ee bhootasargau sri'jyeteti sargau bhootaanyeva sri'jyamaanaani daivaasurasampaddvayayuktaaneeti dvau bhootasargaavityuchyate . Dvayaa ha vai praajaapatyaa devaashchaasuraa cha [bri'hadaaranyakopanishad 1.3.1] iti shruteh' . Loke'smin, sam'saara ityarthah' . Sarveshaam' dvaividhyopapatteh' . Kau tau bhootasargau ? Ityuchyate prakri'taaveva daiva aasura eva cha . Uktayoreva punaranuvaade prayojanamaaha daivo bhootasargo'bhayam' sattvasam'shuddhirityaadinaa vistarasho vistaraprakaaraih' proktah' kathitah', na tu aasuro vistarashah' . Atastatparivarjanaarthamaasuram' paartha me mama vachanaaduchyamaanam' vistarashah'
Sri'nu avadhaaraya ..16.6..
==============================
Aa adhyaayaparisamaapteraasuree sampatpraanivisheshanatvena pradarshyate, pratyaksheekaranena cha shakyate tasyaah' parivarjanam' kartumiti
Pravri'ttim' cha nivri'ttim' cha janaa na viduraasuraah' .
Na shaucham' naapi chaachaaro na satyam' teshu vidyate ..16.7..
Pravri'ttim' cha pravartanam' yasmin purushaarthasaadhane kartavye pravri'ttistaam, nivri'ttim' cha etadvipareetaam' yasmaatanarthahetoh' nivartitavyam' saa nivri'ttistaam' cha, janaa aasuraa na vidurna jaananti . Na kevalam' pravri'ttinivri'ttee eva te na viduh', na shaucham' naapi chaachaaro na satyam' teshu vidyate . Ashauchaa anaachaaraa maayaavino'nri'tavaadino hyaasuraah' ..16.7..
==============================
Kim' cha
Asatyamapratisht'ham' te jagadaahuraneeshvaram .
Aparasparasambhootam' kimanyatkaamahaitukam ..16.8..
Asatyam' yathaa vayamanri'tapraayaastathedam' jagatsarvamasatyam . Apratisht'ham' cha naasya dharmaadharmau pratisht'haato'pratisht'ham' cheti . Te aasuraah' janaah' jagadaahuraneeshvaram' na cha dharmaadharmasavyapekshako'sya shaasiteshvaro vidyata ityato'neeshvaram' jagadaahuh' . Kim' cha, aparasparasambhootam' kaamaprayuktayoh' streepurushayoranyonyasam'yogaajjagatsarvam' sambhootam . Kimanyatkaamahaitukam . Kaamahetukameva kaamahaitukam . Kimanyajjagatah' kaaranam ? Na kinchitadri'sht'am' dharmaadharmaadi kaaranaantaram' vidyate . Jagatah' kaama eva praaninaam'
Kaaranamiti lokaayatikadri'sht'iriyam ..16.8..
==============================
Etaam' dri'sht'imavasht'abhya nasht'aatmaano'lpabuddhayah' .
Prabhavantyugrakarmaanah' kshayaaya jagato'hitaah' ..16.9..
Etaam' dri'sht'imavasht'abhya aashritya nasht'atmaano nasht'asvabhaavaa vibhrasht'aparalokasaadhanaa alpabuddhayo vishayavishayaalpaiva buddhiryeshaam' te'lpabuddhayah' prabhavanti udbhavanti ugrakarmaanah' kroorakarmaano him'saatmakaah' . Kshayaaya jagatah' prabhavanteeti sambandhah' .. Jagato'hitaah' shatravah' ityarthah' ..16.9..
==============================
Te cha
Kaamamaashritya dushpooram' dambhamaanamadaanvitaah' .
Mohaadgri'heetvaasadgraahaan pravartante'shuchivrataah' ..16.10..
Kaamamichchhaavisheshamaashritya avasht'abhya dushpooramashakyapooranam' dambhamaanamadaanvitaa dambhashcha maanashcha madashcha dambhamaanamadaastairanvitaah' dambhamaanamadaanvitaa mohaadavivekato gri'heetvaa upaadaaya asadgraahaanashubhanishchayaan pravartante loke ashuchivrataah' ashucheeni vrataani yeshaam' te'shuchivrataah' ..16.10..
==============================
Kim' cha
Chintaamaparimeyaam' cha pralayaantaamupaashritaah' .
Kaamopabhogaparamaa etaavaditi nishchitaah' ..16.11..
Chintaamaparimeyaam' cha, na parimaatum' shakyate yasyaashchintaayaa iyattaa saaparimeyaa, taamaparimeyaam, pralayaantaam' maranaantaamupaashritaah', sadaa chintaaparaa ityarthah' . Kaamopabhogaparamaah', kaamyante iti kaamaa vishayaah' shabdaadayastadupabhogaparamaa ayameva paramah' purushaartho yah' kaamopabhoga ityevam' nishchitaatmaanah' . Etaavatiti nishchitaah' ..16.11..
==============================
Aashaapaashashatairbaddhaah' kaamakrodhaparaayanaah' .
Eehante kaamabhogaarthamanyaayenaarthasanchayaan ..16.12..
Aashaapaashashatairaashaiva paashaastachchhatairbaddhaah' niyantritaah' santah' sarvata aakri'shyamaanaah', kaamakrodhaparaayanaah' kaamakrodhau paramayanamaashrayo yeshaam' te kaamakrodhaparaayanaah' . Eehante chesht'ante kaamabhogaartham' kaamabhogaprayojanaaya na dharmaartham . Anyaayena parasvaapaharanaadinetyarthah' . Kim ? Arthasanchayaanarthaprachayaan ..16.12..
==============================
Eedri'shashcha teshaamabhipraayah'
Idamadya mayaa labdhamidam' praapsye manoratham .
Idamasteedamapi me bhavishyati punardhanam ..16.13..
Idam' dravyamadya idaaneem' mayaa labdham . Idam' chaanyatpraapsye manoratham' manastusht'ikaram . Idam' chaasteedamapi me bhavishyati aagaamini sam'vatsare punardhanam' tenaaham' dhanee vikhyaato bhavishyaameeti ..16.13..
==============================
Asau mayaa hatah' shatrurhanishye chaaparaanapi .
Eeshvaro'hamaham' bhogee siddho'ham' balavaan sukhee ..16.14..
Asau devadattanaamaa mayaa hato durjayah' shatruh' . Hanishye chaaparaananyaan varaakaanapi . Kimete karishyanti tapasvinah' . Sarvathaapi naasti mattulyah' . Katham ? Eeshvaro'ham, aham' bhogee . Sarvaprakaarenashcha siddho'ham' sampannah' putraih' naptri'bhih', na kevalam' maanushah', balavaan sukhee chaahameva . Anye tu bhoomibhaaraayaaviteernaah' ..16.14..
==============================
Aad'hyo'bhijanavaanasmi ko'nyo'sti sadri'sho mayaa .
Yakshye daasyaami modishya ityajnyaanavimohitaah' ..16.15..
Aad'had'_h' dhanena, abhijanavaan saptapurusham' shrotriyatvaadisampannah' tenaapi na mama tulyo'sti kashchit . Ko'nyo'sti sadri'shastulyah' mayaa ? Kim' cha, yakshye yaagenaapyanyaanabhibhavishyaami, daasyaami nat'aadibhyah', modishye harsham' chaatishayam' praapsyaami, iti evamajnyaanavimohitaah' ajnyaanena vimohitaah' vividhamavivekabhaavamaapannaah' ..16.15..
==============================
Anekachittavibhraantaa mohajaalasamaavri'taah' .
Prasaktaah' kaamabhogeshu patanti narake'shuchau ..16.16..
Anekachittavibhraantaa uktaprakaarairanekaishchittaih' vividham' bhraantaah' anekachittavibhraantaah', mohajaalasamaavri'taah' moho'viveko'jnyaanam' tadeva jaalamiva aavaranaatmakatvaat, tena samaavri'taah' . Prasaktaah' kaamabhogeshu tatraiva nishannaah' santastena upachitakalmashaah' patanti narake'shuchau vaitaranyaadau ..16.16..
==============================
Aatmasambhaavitaah' stabdhaa dhanamaanamadaanvitaah' .
Yajante naamayajnyaiste dambhenaavidhipoorvakam ..16.17..
Aatmasambhaavittaah' sarvagunavishisht'atayaa aatmanaiva sambhaavitaah' aatmasambhaavitaah', na saadhubhih' . Stabdhaah' apranataatmaanah' . Dhanamaanamadaanvitaah' dhananimittah' maanah' madashcha, taabhyaam' dhanamaanamadaabhyaamanvitaah' . Yajante naamayajnyaih' naamamaatrairyajnyaiste dambhena dharmadhvajitayaavidhipoorvakam' vidhivihitaangetikartavyataarahitam ..16.17..
==============================
Ahankaaram' balam' darpam' kaamam' krodham' cha sam'shritaah' .
Maamaatmaparadeheshu pradvishanto'bhyasooyakaah' ..16.18..
Ahankaaramahankaranamahankaarah' . Vidyamaanairavidyamaanaishcha gunairaatmanyadhyaaropitairvishisht'amaatmaanamahamiti manyate, so'hankaaro'vidyaakhyah' kasht'atamah' sarvadoshaanaam' moolam' sarvaanarthapravri'tteenaam' cha, tam . Tathaa balam' paraabhibhavanimittam' kaamaraagaanvitam . Darpam' darpo naama yasya udbhave dharmamatikraamati so'yamantah'karanaashrayo doshavisheshah' . Kaamam' stryaadivishayam . Krodhamanisht'avishayam . Etaananyaam'shcha mahato doshaan sam'shritaah' . Kim' cha te maameeshvaram
Aatmaparadeheshu svadehe paradeheshu cha tadbuddhikarmasaakshibhootam' maam' pradvishantah', machchhaasanaativartitvam' pradveshah', tam' kurvanto'bhyasooyakaah' sanmaargasthaanaam' guneshu asahamaanaah' ..16.18..
==============================
Taanaham' dvishatah' krooraan sam'saareshu naraadhamaan .
Kshipaamyajasramashubhaanaasureeshveva yonishu ..16.19..
Taanaham' sanmaargapratipakshabhootaan saadhudveshino dvishatashcha maam' krooraan sam'saareshu evaanekanarakasam'saranamaargeshu naraadhamaanadharmadoshavattvaatkshipaami prakshipaamyajasram' santatamashubhaanashubhakarmakaarinah' aasureeshveva kroorakarmapraayaasu vyaaghransahaadiyonishu kshipaameetyanena sambandhah' ..16.19..
==============================
Aasureem' yonimaapannaa mood'haa janmani janmani .
Maamapraapyaiva kaunteya tato yaantyadhamaam' gatim ..16.20..
Aasureem' yonimaapannaah' pratipannaah' mood'haah' avivekino janmani janmani pratijanma tamobahulaasveva yonishu jaayamaanaah' adho gachchhanto mood'haah' maameeshvaramapraapyaanaasaadya eva he kaunteya, tatastasmaadapi yaantyadhamaam' gatim' nikri'sht'atamaam' gatim . Maamapraapyaiveti na matpraaptau kaachidapi aashankaasti, atah' machchhisht'asaadhumaargamapraapya ityarthah' ..16.20..
==============================
Sarvasyaa aasuryaah' sampadah' sankshepo'yamuchyate, yasmin trividhe sarvah' aasureesampadbhedo'nanto'pyantarbhavati . Yatparihaarena parihri'tashcha bhavati, yatmoolam' sarvasyaanarthasya, tatetaduchyate
Trividham' narakasyedam' dvaaram' naashanamaatmanah' .
Kaamah' krodhastathaa lobhastasmaadetattrayam' tyajet ..16.21..
Trividham' triprakaaram' narakasya praaptaavidam' dvaaram' naashanamaatmanah', yatdvaaram' pravishanneva nashyati aatmaa . Kasmaichitpurushaarthaaya yogyo na bhavateetyetat, ataruchyate dvaaram' naashanamaatmanah' iti . Kim' tat? Kaamah' krodhastathaa lobhah' . Tasmaatetattrayam' tyajet . Yatah' etatdvaaram' naashanamaatmanastasmaatkaamaaditrayametattyajet ..16.21..
==============================
Tyaagastutiriyam
Etairvimuktah' kaunteya tamodvaaraistribhirnarah' .
Aacharatyaatmanah' shreyastato yaati paraam' gatim ..16.22..
Etaih' vimuktah' kaunteya tamodvaaraistamaso narakasya duh'khamohaatmakasya dvaaraani kaamaadayastaih', etaistribhih' vimukto nara aacharatyanutisht'hati . Kim ? Aatmanah' shreyah' . Yatpratibaddhah' poorvam' naachachaara, tadapagamaadaacharati . Tatastadaacharanaatyaati paraam' gatim' mokshamapeeti ..16.22..
==============================
Sarvasya etasya aasureesampatparivarjanasya shreyaaacharanasya cha shaastram' kaaranam . Shaastrapramaanaadubhayam' shakyam' kartum, naanyathaa . Atah'
Yah' shaastravidhimutsri'jya vartate kaamakaaratah' .
Na sa siddhimavaapnoti na sukham' na paraam' gatim ..16.23..
Yah' shaastravidhim' shaastram' vedastasya vidhim' kartavyaakartavyajnyaanakaaranam' vidhipratishedhaakhyamutsri'jya tyaktvaa vartate kaamakaaratah' kaamaprayuktah' san, na sa siddhim' purushaarthayogyataamavaapnoti, naapyasmin loke sukham' naapi paraam' prakri'sht'aam' gatim' svargam' moksham' vaa ..16.23..
==============================
Tasmaachchhaastram' pramaanam' te kaaryaakaaryavyavasthitau .
Jnyaatvaa shaastravidhaanoktam' karma kartumihaarhasi ..16.24..
Tasmaatshaastram' pramaanam' jnyaanasaadhanam' te tava kaaryaakaaryavyavasthitau kartavyaakartavyavyavasthaayaam . Ato jnyaatvaa buddhvaa shaastravidhaanoktam' vidhirvidhaanam' shaastrameva vidhaanam' shaastravidhaanam' kuryaanna kuryaadityevam'lakshanam, tena uktam' svakarma yattatkartumihaarhasi . Iheti karmaadhikaarabhoomipradarshanaarthamiti ..16.24..
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Shod'aasho'dhyaayah' ..
__________________________________________________________
Bhagavadgeetaa 17
Atha shraddhaatrayavibhaagayogah'
Saptadasho'dhyaayah'
Tasmaachchhaastram' pramaanam' ta [geetaa 16.24] iti bhagavadvaakyaallabdhaprashnabeejo'rjuna uvaacha
Ye shaastravidhimutsri'jya yajante shraddhayaanvitaah' .
Teshaam' nisht'haa tu kaa kri'shna sattvamaaho rajastamah' ..17.1..
Ye kechidavisheshitaah' shaastravidhim' shaastravidhaanam' shrutismri'tishaastrachodanaamutsri'jya parityajya yajante devaadeen poojayanti shraddhayaanvitaah' shraddhayaastikyabuddhyaanvitaah' sam'yuktaah' santah' . Shrutilakshanam' smri'tilakshanam' vaa kanchitshaastravidhimapashyanto vri'ddhavyavahaaradarshanaadeva shraddadhaanatayaa ye devaadeen poojayanti . Te iha ye shaastravidhimutsri'jya yajante shraddhayaanvitaa ityevam' gri'hyante . Ye punah' kanchitshaastravidhimupalabhamaanaiva tamutsri'jyaayathaavidhi devaadeen poojayanti . Ta iha ye shaastravidhimutsri'jya yajanta iti na parigri'hyante . Kasmaat? Shraddhayaanvitatvavisheshanaat . Devaadipoojaavidhiparam' kinchit
Shaastram' pashyanta eva tadutsri'jyaashraddadhaanatayaa tadvihitaayaam' devaadipoojaayaam' shraddhayaanvitaah' pravartanta iti na shakyam' kalpayitum' yasmaat, tasmaatpoorvoktaiva ye shaastravidhimutsri'jya yajante shraddhayaanvitaa ityatra gri'hyante . Teshaamevambhootaanaam' nisht'haa tu kaa kri'shna sattvamaaho rajastamah', kim' sattvam' nisht'haavasthaanam, aaho svitrajah', athavaa tama iti . Etaduktam' bhavati yaa teshaam' devaadivishayaa poojaa, saa kim' saattvikee, aaho svitraajasee, uta taamaseeti ..17.1..
==============================
Saamaanyavishayo'yam' prashno naapravibhajrya prativachanamarhateeti shreebhagavaanuvaacha
Trividhaa bhavati shraddhaa dehinaam' saa svabhaavajaa .
Saattvikee raajasee chaiva taamasee cheti taam' shri'nu ..17.2..
Trividhaa triprakaaraa bhavati shraddhaa . Yasyaam' nisht'haayaam' tvam' pri'chchhasi . Dehinaam' shareerinaam' saa svabhaavajaa . Janmaantarakri'to dharmaadisam'skaaro maranakaale'bhivyaktah' svabhaava uchyate, tato jaataa svabhaavajaa . Saattvikee sattvanirvri'ttaa devapoojaadivishayaa . Raajasee rajonirvri'ttaa yaksharakshah'poojaadivishayaa . Taamasee tamonirvri'ttaa pretapishaachaadipoojaavishayaa . Evam' trividhaam' taamuchyamaanaam' shraddhaam' shri'nvavadhaaraya ..17.2..
==============================
Saa iyam' trividhaa bhavati
Sattvaanuroopaa sarvasya shraddhaa bhavati bhaarata .
Shraddhaamayo'yam' purusho yo yachchhraddhah' sa eva sah' ..17.3..
Sattvaanuroopaa vishisht'asam'skaaropetaantah'karanaanuroopaa sarvasya praanijaatasya shraddhaa bhavati bhaarata . Yadyevam' tatah' kim' syaat? Ityuchyate shraddhaamayo'yam' shraddhaapraayah' purushah' sam'saaree jeevah' . Katham ? Yo yachchhraddho yaa shraddhaa yasya jeevasya sa yachchhraddhah' sa eva tachchhraddhaanuroopa eva sa jeevah' ..17.3..
==============================
Tatashcha kaaryena lingena devaadipoojayaa sattvaadinisht'haanumeyaa ityaaha
Yajante saattvikaa devaan yaksharakshaam'si raajasaah' .
Pretaan bhootaganaam'shchaanye yajante taamasaa janaah' ..17.4..
Yajante poojayanti saattvikaah' sattvanisht'haa devaan, yaksharakshaam'si raajasaah', pretaan bhootaganaam'shcha saptamaatri'kaadeem'shchaanye yajante taamasaah' janaah' ..17.4..
==============================
Evam' kaaryato nirneetaah' sattvaadinisht'haah' shaastravidhyutsarge . Tatra kashchideva sahasreshu devapoojaadiparah' sattvanisht'ho bhavati, baahulyena tu rajonisht'haastamonisht'haashchaiva praanino bhavanti . Katham ?
Ashaastravihitam' ghoram' tapyante ye tapo janaah' .
Dambhaahankaarasam'yuktaah' kaamaraagabalaanvitaah' ..17.5..
Ashaastravihitam' na shaastravihitamashaastravihitam' ghoram' peed'aakaram' praaninaamaatmanashcha tapastapyante nirvartayanti ye janaaste cha dambhaahankaarasam'yuktaah' . Dambhashchaahankaarashcha dambhaahankaarau, taabhyaam' sam'yuktaah' dambhaahankaarasam'yuktaah', kaamaraagabalaanvitaah' kaamashcha raagashcha kaamaraagau tatkri'tam' balam' kaamaraagabalam' tenaanvitaah' kaamaraagabalaanvitaah' ..17.5..
==============================
Karshayantah' shareerastham' bhootagraamamachetasah' .
Maam' chaivaantah'shareerastham' taan viddhyaasuranishchayaan ..17.6..
Karshayantah' kri'sheekurvantah' shareerastham' bhootagraamam' karanasamudaayamachetaso'vivekinah' maam' chaiva tatkarmabuddhisaakshibhootamantah'shareerastham' naaraayanam' karshayantah', madanushaasanaakaranameva matkarshanam . Taan viddhyaasuranishchayaanaasuro nishchayo yeshaam' te aasuranishchayaastaan pariharanaartham' viddheeti upadeshah' ..17.6..
==============================
Aahaaraanaam' cha rasyasnigdhaadivargatrayaroopena bhinnaanaam' yathaakramam' saattvikaraajasataamasapurushapriyatvadarshanamiha kriyate rasyasnigdhaadishu aahaaravishesheshvaatmanah' preetyatirekena lingena saattvikatvam' raajasatvam' taamasatvam' cha buddhvaa rajastamolingaanaamaahaaraanaam' parivarjanaartham' sattvalingaanaam' chopaadaanaartham . Tathaa yajnyaadeenaamapi sattvaadigunabhedena trividhatvapratipaadanamiha raajasataamasaan buddhvaa katham' nu naama parityajet, saattvikaanevaanutisht'hedityevamarthamaaha
Aahaarastvapi sarvasya trividho bhavati priyah' .
Yajnyastapastathaa daanam' teshaam' bhedamimam' shri'nu ..17.7..
Aahaarastvapi sarvasya bhoktuh' praaninastrividho bhavati priyah' isht'ah' . Tathaa yajnyastathaa tapastathaa daanam . Teshaamaahaaraadeenaam' bhedamimam' vakshyamaanam' sri'nu ..17.7..
==============================
Aayuh'sattvabalaarogyasukhapreetivivardhanaah' .
Rasyaah' snigdhaah' sthiraa hri'dyaa aahaaraah' saattvikapriyaah' ..17.8..
Aayushcha sattvam' cha balam' cha aarogyam' cha sukham' cha preetishcha aayuh'sattvabalaarogyasukhapreetayastaasaam' vivardhanaah' aayuh'sattvabalaarogyasukhapreetivivardhanaah' . Te cha rasyaa rasopetaah', snigdhaah' snehavantah', sthiraashchirakaalasthaayino dehe, hri'dyaah' hri'dayapriyaah', aahaaraah' saattvikapriyaah' saattvikasyesht'aah' ..17.8..
==============================
Kat'vamlalavanaatyushnateekshnarookshavidaahinah' .
Aahaaraa raajasasyesht'aa duh'khashokaamayapradaah' ..17.9..
Kat'vamlalavanaatyushnateekshnarookshavidaahina ityatraatishabdah' kat'vaadishu sarvatra yojyah' . Atikat'uh' atiteekshnah' ityevam . Kat'ushchaamlashcha lavanashchaatyushnashcha teekshnashcha rookshashcha vidaahee cha te aahaaraa raajasasyesht'aa duh'khashokaamayapradaah' duh'kham' cha shokam' chaamayam' cha prayachchhanteeti duh'khashokaamayapradaah' ..17.9..
==============================
Yaatayaamam' gatarasam' pooti paryushitam' cha yat .
Uchchhisht'amapi chaamedhyam' bhojanam' taamasapriyam ..17.10..
Yaatayaamam' mandapakvam, nirveeryasya gatarasashabdenoktatvaat . Gatarasam' rasaviyuktam, pooti durgandhi, paryushitam' cha pakvam' sadraatryantaritam' cha yat, uchchhisht'amapi bhuktashisht'amuchchhisht'am, amedhyamayajnyaarham' bhojanameedri'sham' taamasapriyam ..17.10..
==============================
Athedaaneem' yajnyastrividha uchyate
Aphalaakaankshibhiryajnyo vidhidri'sht'o ya ijyate .
Yasht'avyameveti manah' samaadhaaya sa saattvikah' ..17.11..
Aphalaakaankshibhiraphalaarthibhiryajnyo vidhidri'sht'ah' shaastrachodanaadri'sht'au yo yajnya ijyate nirvartyate, yasht'avyameveti yajnyasvaroopanirvartanameva kaaryamiti manah' samaadhaaya, naanena purushaartho mama kartavya ityevam' nishchitya, sa saattviko yajnya uchyate ..17.11..
==============================
Abhisandhaaya tu phalam' dambhaarthamapi chaiva yat .
Ijyate bharatashresht'ha tam' yajnyam' viddhi raajasam ..17.12..
Abhisandhaaya tu uddishya phalam' dambhaarthamapi chaiva yadijyate bharatashresht'ha tam' yajnyam' viddhi raajasam ..17.12..
==============================
Vidhiheenamasri'sht'aannam' mantraheenamadakshinam .
Shraddhaavirahitam' yajnyam' taamasam' parichakshate ..17.13..
Vidhiheenam' yathaachoditavipareetam, asri'sht'aannam' braahmanebhyo na sri'sht'am' na dattam, annam' yasmin yajnye so'sri'sht'aannastamasri'sht'aannam . Mantraheenam' mantratah' svarato varnato vaa viyuktam' mantraheenam, adakshinamuktadakshinaarahitam, shraddhaavirahitam' yajnyam' taamasam' parichakshate tamonirvri'ttam' kathayanti ..17.13..
==============================
Atha idaaneem' tapastrividhamuchyate
Devadvijagurupraajnyapoojanam' shauchamaarjavam .
Brahmacharyamahim'saa cha shaareeram' tapa uchyate ..17.14..
Devaa cha dvijaa cha guravashcha praajnyaashcha devadvijagurupraajnyaasteshaam' poojanam' devadvijagurupraajnyapoojanam . Shaucham . Aarjavamri'jutvam . Brahmacharyamahim'saa cha shareeranirvartyam' shaareeram' shareerapradhaanaih' sarvaireva kaaryakaranaih' kartraadibhih' saadhyam' shaareeram' tapa uchyate . Panchaite tasya hetavah' [geetaa 18.15] iti hi vakshyati ..17.14..
==============================
Anudvegakaram' vaakyam' satyam' priyahitam' cha yat .
Svaadhyaayaabhyasanam' chaiva vaangmayam' tapa uchyate ..17.15..
Anudvegakaram' praaninaamaduh'khakaram' vaakyam' satyam' priyahitam' cha yatpriyahite dri'sht'aadri'sht'aarthe . Anudvegakaratvaadibhirdharmairvaakyam' visheshyate . Visheshanadharmasamuchayaarthashchashabdah' . Parapratyayaartham' prayuktasya vaakyasya satyapriyahitaanudvegakaratvaanaamanyatamena dvaabhyaam' tribhirvaa heenataa syaadyadi, na tadvaangmayam' tapah' . Tathaa satyavaakyasya itareshaamanyatamena dvaabhyaam' tribhirvaa viheenataayaam' na vaangmayatapastvam . Tathaa priyavaakyasyaapeetareshaamanyatamena dvaabhyaam' tribhirvaa viheenasya na vaangmayatapastvam . Tathaa hitavaakyasyaapeetareshaamanyatamena dvaabhyaam'
Tribhirvaa viheenasya na vaangmayatapastvam . Kim' punastattapah' ? Yatsatyam' vaakyamanudvegakaram' priyam' hitam' cha, tattapo vaangmayam . Yathaa shaanto bhava vatsa, svaadhyaayam' yogam' chaanutisht'ha, tathaa te shreyo bhavishyateeti . Svaadhyaayaabhyasanam' chaiva yathaavidhi vaangmayam' tapa uchyate ..17.15..
==============================
Manah'prasaadah' saumyatvam' maunamaatmavinigrahah' .
Bhaavasam'shuddhirityetattapo maanasamuchyate ..17.16..
Manah'prasaadah' manasah' prashaantih' svachchhataapaadanam' prasaadah' . Saumyatvam' yatsaumanasyamaahuh' . Mukhaadiprasaadaadikaaryonneyaantah'karanasya vri'ttih' . Maunam' vaangniyamo'pi manah'sam'yamapoorvako bhavateeti kaaryena kaaranamuchyate manah'sam'yamo maunamiti . Aatmavinigraho manonirodhah' sarvatah' saamaanyaroopa aatmavinigrahah' . Vaagvishayasyaiva manasah' sam'yamah' maunamiti visheshah' . Bhaavasam'shuddhih' paraih' vyavahaarakaale'maayaavitvam' bhaavasam'shuddhih' . Ityetattapo
Maanasamuchyate ..17.16..
==============================
Yathoktam' kaayikam' vaachikam' maanasam' cha tapastaptam' naraih' sattvaadigunabhedena katham' trividham' bhavateeti, uchyate
Shraddhayaa parayaa taptam' tapastattrividham' naraih' .
Aphalaakaankshibhiryuktaih' saattvikam' parichakshate ..17.17..
Shraddhayaa aastikyabuddhyaa parayaa prakri'sht'ayaa taptamanusht'hitam' tapastatprakri'tam' trividham' triprakaaram' tryadhisht'haanam' narairanusht'haatri'bhiraphalaakaankshibhih' phalaakaankshaarahitairyuktaih' samaahitairyadeedri'sham' tapah', tatsaattvikam' sattvanirvri'ttam' parichakshate kathayanti shisht'aah' ..17.17..
==============================
Satkaaramaanapoojaartham' tapo dambhena chaiva yat .
Kriyate tadiha proktam' raajasam' chalamadhruvam ..17.18..
Satkaarah' saadhukaarah' saadhu ayam' tapasvee braahmana ityevamartham . Maano maananam' pratyutthaanaabhivaadanaadistadartham . Poojaa paadaprakshaalanaarchanaashayitri'tvaadistadartham' cha tapah' satkaaramaanapoojaartham . Dambhena chaiva yatkriyate tapastadiha proktam' kathitam' raajasam' chalam' kaadaachitkaphalatvena adhruvam ..17.18..
==============================
Mood'hagraahenaatmano yatpeed'ayaa kriyate tapah' .
Parasyotsaadanaartham' vaa tattaamasamudaahri'tam ..17.19..
Mood'hagraahena avivekanishchayena aatmanah' peed'ayaa yatkriyate tapah' parasya utsaadanaartham' vinaashaartham' vaa, tattaamasam' tapa udaahri'tam ..17.19..
==============================
Idaaneem' daanatraividhyamuchyate
Daatavyamiti yaddaanam' deeyate'nupakaarine .
Deshe kaale cha paatre cha taddaanam' saattvikam' smri'tam ..17.20..
Daatavyamiti evam' manah' kri'tvaa yaddaanam' deeyate'nupakaarine pratyupakaaraasamarthaaya, samarthaayaapi nirapeksham' deeyate . Deshe punye kurukshetraadau . Kaale sankraantyaadau . Paatre cha shad'angavidvedapaaraga ityaadau . Taddaanam' saattvikam' smri'tam ..17.20..
==============================
Yattu pratyupakaaraartham' phalamuddishya vaa punah' .
Deeyate cha pariklisht'am' taddaanam' raajasam' smri'tam ..17.21..
Yattu daanam' pratyupakaaraartham' kaale tvayam' maam' pratyupakarishyateetyevamartham, phalam' vaasya daanasya me bhavishyatyadri'sht'amiti . Taduddishya punardeeyate cha pariklisht'am' khedasam'yuktam, taddaanam' raajasam' smri'tam ..17.21..
==============================
Adeshakaale yaddaanamapaatrebhyashcha deeyate .
Asatkri'tamavajnyaatam' tattaamasamudaahri'tam ..17.22..
Adeshakaale'deshe'punye deshe mlechchhaashuchyaadisankeerne . Akaale punyahetutvenaaprakhyaate sankraantyaadivishesharahite'paatrebhyashcha moorkhataskaraadibhyah' . Deshaadisampattau vaa asatkri'tam' priyavachanapaadaprakshaalanapoojaadirahitamavajnyaatam' paatraparibhavayuktam' cha yaddaanam, tattaamasamudaahri'tam ..17.22..
==============================
Yajnyadaanatapah'prabhri'teenaam' saadgunyakaranaayaayamupadesha uchyate
Om' tatsaditi nirdesho brahmanastrividhah' smri'tah' .
Braahmanaastena vedaashcha yajnyaashcha vihitaah' puraa ..17.23..
Om' tatsaditi evam' nirdeshah', nirdishyate'neneti nirdeshah' . Trividho naama nirdesho brahmanah' smri'tashchintito vedaanteshu brahmavidbhih' . Braahmanaastena nirdeshena trividhena vedaashcha yajnyaashcha vihitaah' nirmitaah' puraa poorvamiti nirdeshastutyarthamuchyate ..17.23..
==============================
Tasmaadomityudaahri'tya yajnyadaanatapah'kriyaah' .
Pravartante vidhaanoktaah' satatam' brahmavaadinaam ..17.24..
Tasmaatomityudaahri'tya uchchaarya yajnyadaanatapah'kriyaa yajnyaadisvaroopaah' kriyaah' pravartante vidhaanoktaah' shaastrachoditaah' satatam' sarvadaa brahmavaadinaam' brahmavadanasheelaanaam ..17.24..
==============================
Tadityanabhisandhaaya phalam' yajnyatapah'kriyaah' .
Daanakriyaashcha vividhaah' kriyante mokshakaankshibhih' ..17.25..
Tadityanabhisandhaaya . Taditi brahmaabhidhaanamuchchaaryaanabhisandhaayashcha yajnyaadikarmanah' phalam' yajnyatapah'kriyaa yajnyakriyaashcha tapah'kriyaashcha yajnyatapah'kriyaa daanakriyaashcha vividhaah' kshetrahiranyapradaanaadilakshanaah' kriyante nirvartyante mokshakaankshibhirmokshaarthibhirmumukshubhih' ..17.25..
==============================
Sadbhaave saadhubhaave cha sadityetatprayujyate .
Prashaste karmani tathaa sachchhabdah' paartha yujyate ..17.26..
Sadbhaave . Asatah' sadbhaave yathaavidyamaanasya putrasya janmani . Tathaa saadhubhaave chaasadvri'ttasyaasaadhoh' sadvri'ttataa saadhubhaavastasmin saadhubhaave cha . Sadityetadabhidhaanam' brahmanah' prayujyate'bhidheeyate . Prashaste karmani vivaahaadau cha tathaa sachchhabdah' paartha yujyate prayujyata ityetat ..17.26..
==============================
Yajnye tapasi daane cha sthitih' saditi chochyate .
Karma chaiva tadartheeyam' sadityevaabhidheeyate ..17.27..
Yajnye yajnyakarmani yaa sthitih', tapasi cha yaa sthitih', daane cha yaa sthitih', saa saditi chochyate vidvadbhih' . Karma chaiva tadartheeyam' yajnyadaanatapo'rtheeyam . Athavaa, yasyaabhidhaanatrayam' prakri'tam' tadartheeyam' yajnyadaanatapo'rtheeyameeshvaraartheeyamityetat . Sadityevaabhidheeyate . Tadetadyajnyadaanatapaaadikarmaasaattvikam' vigunamapi shraddhaapoorvakam' brahmano'bhidhaanatrayaprayogena sagunam' saattvikam' sampaaditam' bhavati ..17.27..
==============================
Tatra cha sarvatra shraddhaapradhaanatayaa sarvam' sampaadyate yasmaat, tasmaat
Ashraddhayaa hutam' dattam' tapastaptam' kri'tam' cha yat .
Asadityuchyate paartha na cha tatpretya no iha ..17.28..
Ashraddhayaa hutam' havanam' kri'tam . Ashraddhayaa dattam' braahmanebhyah' . Ashraddhayaa tapastaptamanusht'hitam . Tathaashraddhayaiva kri'tam' yatstutinamaskaaraadi, tatsarvamasadityuchyate matpraaptisaadhanamaargabaahyatvaatpaartha . Na cha tadbahulaayaasamapi pretya phalaaya no apeehaartham, saadhubhirninditatvaaditi ..17.28..
Shishyasya shreemachchhankarabhagavatah' kri'tau shreemadbhagavadgeetaabhaashye
Saptadasho'dhyaayah' .
_________________________________________________________