.. શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા શઙ્કરભાષ્ય ..

.. ભગવદ્ગીતા ..

અથ અર્જુનવિષાદયોગો નામ
પ્રથમોઽધ્યાયઃ .
ભગવત્શઙ્કરાચાર્યકૃતભાષ્યમ્
ઉપોદ્ઘાટઃ
ઓં
નારાયણઃ પરોઽવ્યક્તાદણ્ડમવ્યક્તસમ્ભવમ્ .
અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની ..

સ ભગવાન્ સૃષ્ટ્વેદં જગત્ . તસ્ય ચ સ્થિતિં ચિકીર્ષુઃ મરીડ્યાદીનગ્રે સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતીન્ પ્રવૃત્તિલક્ષણં ધર્મં ગ્રાહયામાસ વેદોક્તમ્ . તતોઽન્યાન્ ચ સનકસનન્દનાદીનુત્પાદ્ય નિવૃત્તિલક્ષણં ધર્મં જ્ઞાનવૈરાગ્યલક્ષણં ગ્રાહયામાસ . દ્વિવિધો હિ વેદોક્તો ધર્મઃ પ્રવૃત્તિલક્ષણો નિવૃત્તિલક્ષણશ્ચ . જગતઃ સ્થિતિકારણમ્ . પ્રાણિનાં સાક્ષાદભ્યુદયનિઃશ્રેયસહેતુર્યઃ સ ધર્મો બ્રાહ્મણાદ્યૈર્વર્ણિભિરાશ્રમિભિશ્ચ શ્રેયોઽર્થિભિરનુષ્ઠીયમાનઃ . દીર્ઘેણ કાલેન અનુષ્ઠાતૄણાં કામોદ્ભવાદ્ધીયમાનવિવેકજ્ઞાનહેતુકેન
અધર્મેણ અભિભૂયમાને ધર્મે, પ્રવર્ધમાને ચ અધર્મે, જગતઃ સ્થિતિં પરિપિપાલયિષુઃ સ આદિકર્તા નારાયણાખ્યો વિષ્ણુર્ભૌમસ્ય બ્રહ્મણો બ્રાહ્મણત્વસ્ય ચાભિરક્ષણાર્થં દેવક્યાં વસુદેવાદંશેન કૃષ્ણઃ કિલ સમ્બભૂવ . બ્રાહ્મણત્વસ્ય હિ રક્ષણેન રક્ષિતઃ સ્યાદ્વૈદિકો ધર્મઃ તદધીનત્વાદ્વર્ણાશ્રમભેદાનામ્ .
સ ચ ભગવાન્ જ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તિબલવીર્યતેજોભિઃ સદા સમ્પન્નસ્ત્રિગુણાત્મિકાં વૈષ્ણવીં સ્વાં માયાં મૂલપ્રકૃતિં વશીકૃત્ય, અજોઽવ્યયો ભૂતાનામીશ્વરો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવોઽપિ સન્, સ્વમાયયા દેહવાનિવ જાત ઇવ ચ લોકાનુગ્રહં કુર્વન્ લક્ષ્યતે . સ્વપ્રયોજનાભાવેઽપિ ભૂતાનુજિઘૃક્ષયા વૈદિકં હિ ધર્મદ્વયમર્જુનાય શોકમોહમહોદધૌ નિમગ્નાય ઉપદિદેશ ગુણાધિકૈર્હિ ગૃહીતોઽનુષ્ઠીયમાનશ્ચ ધર્મઃ પ્રચયં ગમિષ્યતીતિ . તં ધર્મં ભગવતા યથોપદિષ્ટં વેદવ્યાસઃ સર્વજ્ઞો ભગવાન્ ગીતાખ્યૈઃ સપ્તભિઃ શ્લોકશતૈરુપનિબબન્ધ
.
તદિદં ગીતાશાસ્ત્રં સમસ્તવેદાર્થસારસઙ્ગ્રહભૂતં દુર્વિજ્ઞયાર્થં તદર્થાવિષ્કરણાય અનેકૈર્વિવૃતપદપદાર્થવાક્યવાક્યાર્થન્યાયમપિ અત્યન્તવિરુદ્ધાનેકાર્થત્વેન લૌકિકૈર્ગૃહ્યમાણમુપલભ્યાહં વિવેકતોઽર્થનિર્ધારણાર્થં સંક્ષેપતો વિવરણં કરિષ્યામિ .
તસ્ય અસ્ય ગીતાશાસ્ત્રસ્ય સંક્ષેપતઃ પ્રયોજનં પરં નિઃશ્રેયસં સહેતુકસ્ય સંસારસ્ય અત્યન્તોપરમલક્ષણમ્ . તચ્ચ સર્વકર્મસન્ન્યાસપૂર્વકાદાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠારૂપાદ્ધર્માદ્ભવતિ . તથા ઇમમેવ ગીતાર્થધર્મમુદ્દિશ્ય ભગવતૈવોક્તમ્ . સ હિ ધર્મઃ સુપર્યાપ્તો બ્રહ્મણઃ પદવેદને [મ.ભા. ૧૪.૧૬.૧૨] ઇત્યનુગીતાસુ . તત્રૈવ ચોક્તં નૈવ ધર્મી ન ચાધર્મી ન ચૈવ હિ શુભાશુભી [મ.ભા. ૧૪.૧૯.૭], યઃ સ્યાદેકાયને લીનસ્તૂષ્ણીં કિંચિદચિન્તયન્ [મ.ભા. ૧૪.૧૯.૧], જ્ઞાનં સંન્યાસલક્ષણમ્ [મ.ભા. ૧૪.૪૩.૨૬] ઇતિ ચ . ઇહાપિ ચાન્તે ઉક્તમર્જુનાય સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં
વ્રજ [ગીતા ૧૮.૬૬] ઇતિ .
અભ્યુદયાર્થોઽપિ યઃ પ્રવૃત્તિલક્ષણો ધર્મો વર્ણાનાશ્રમાંશ્ચોદ્દિશ્ય વિહિતઃ સ દેવાદિસ્થાનપ્રાપ્તિહેતુરપિ સન્, ઈશ્વરાર્પણબુદ્ધ્યાનુષ્ઠીયમાનઃ સત્ત્વશુદ્ધયે ભવતિ ફલાભિસન્ધિવર્જિતઃ . શુદ્ધસત્ત્વસ્ય ચ જ્ઞાનનિષ્ઠાયોગ્યતાપ્રાપ્તિદ્વારેણ જ્ઞાનોત્પત્તિહેતુત્વેન ચ નિઃશ્રેયસહેતુત્વમપિ પ્રતિપદ્યતે . તથા ચેમમેવાર્થમભિસન્ધાય વક્ષ્યતિ બ્રહ્મણ્યાધાય કર્માણિ [ગીતા ૫.૧૦], યોગિનઃ કર્મ કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વાત્મશુદ્ધયે [ગીતા ૫.૧૧] ઇતિ .
ઇમં દ્વિપ્રકારં ધર્મં નિઃશ્રેયસપ્રયોજનમ્ . પરમાર્થતત્ત્વં ચ વાસુદેવાખ્યં પરબ્રહ્માભિધેયભૂતં વિશેષતઃ અભિવ્યઞ્જયદ્વિશિષ્ટપ્રયોજનસમ્બન્ધાભિધેયવદ્ગીતાશાસ્ત્રમ્ . યતસ્તદર્થવિજ્ઞાનેન સમસ્તપુરુષાર્થસિદ્ધિઃ . અતઃ તદ્વિવરણે યત્નઃ ક્રિયતે મયા ..

ભગવદ્ગીતા ૧
ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે સમવેતા યુયુત્સવઃ .
મામકાઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ કિમકુર્વત સંજય ..૧.૧..

સંજય ઉવાચ
દૃષ્ટ્વા તુ પાણ્ડવાનીકં વ્યૂઢં દુર્યોધનસ્તદા .
આચાર્યમુપસંગમ્ય રાજા વચનમબ્રવીત્ ..૧.૨..

પશ્યૈતાં પાણ્ડુપુત્રાણામાચાર્ય મહતીં ચમૂમ્ .
વ્યૂઢાં દ્રુપદપુત્રેણ તવ શિષ્યેણ ધીમતા ..૧.૩..

અત્ર શૂરા મહેષ્વાસા ભીમાર્જુનસમા યુધિ .
યુયુધાનો વિરાટશ્ચ દ્રુપદશ્ચ મહારથઃ ..૧.૪..

ધૃષ્ટકેતુશ્ચેકિતાનઃ કાશિરાજશ્ચ વીર્યવાન્ .
પુરુજિત્કુન્તિભોજશ્ચ શૈબ્યશ્ચ નરપુંગવઃ ..૧.૫..

યુધામન્યુશ્ચ વિક્રાન્ત ઉત્તમૌજાશ્ચ વીર્યવાન્ .
સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ચ સર્વ એવ મહારથાઃ ..૧.૬..

અસ્માકં તુ વિશિષ્ટા યે તાન્નિબોધ દ્વિજોત્તમ .
નાયકા મમ સૈન્યસ્ય સંજ્ઞાર્થં તાન્ બ્રવીમિ તે ..૧.૭..

ભવાન્ ભીષ્મશ્ચ કર્ણશ્ચ કૃપશ્ચ સમિતિંજયઃ .
અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ સૌમદત્તિર્જયદ્રથઃ ..૧.૮..

અન્યે ચ બહવઃ શૂરા મદર્થે ત્યક્તજીવિતાઃ .
નાનાશસ્ત્રપ્રહરણાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ ..૧.૯..

અપર્યાપ્તં તદસ્માકં બલં ભીષ્માભિરક્ષિતમ્ .
પર્યાપ્તં ત્વિદમેતેષાં બલં ભીમાભિરક્ષિતમ્ ..૧.૧૦..

અયનેષુ ચ સર્વેષુ યથાભાગમવસ્થિતાઃ .
ભીષ્મમેવાભિરક્ષન્તુ ભવન્તઃ સર્વ એવ હિ ..૧.૧૧..

તસ્ય સંજનયન્ હર્ષં કુરુવૃદ્ધઃ પિતામહઃ .
સિંહનાદં વિનદ્યોચ્ચૈઃ શઙ્ખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્ ..૧.૧૨..

તતઃ શઙ્ખાશ્ચ ભેર્યશ્ચ પણવાનકગોમુખાઃ .
સહસૈવાભ્યહન્યન્ત સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્ ..૧.૧૩..

તતઃ શ્વેતૈર્હયૈર્યુક્તે મહતિ સ્યન્દને સ્થિતૌ .
માધવઃ પાણ્ડવશ્ચૈવ દિવ્યૌ શઙ્ખૌ પ્રદધ્મતુઃ ..૧.૧૪..

પાઞ્ચજન્યં હૃષીકેશો દેવદત્તં ધનંજયઃ .
પૌણ્ડ્રં દધ્મૌ મહાશઙ્ખં ભીમકર્મા વૃકોદરઃ ..૧.૧૫..

અનન્તવિજયં રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ .
નકુલઃ સહદેવશ્ચ સુઘોષમણિપુષ્પકૌ ..૧.૧૬..

કાશ્યશ્ચ પરમેષ્વાસઃ શિખણ્ડી ચ મહારથઃ .
ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વિરાટશ્ચ સાત્યકિશ્ચાપરાજિતઃ ..૧.૧૭..

દ્રુપદો દ્રૌપદેયાશ્ચ સર્વશઃ પૃથિવીપતે .
સૌભદ્રશ્ચ મહાબાહુઃ શઙ્ખાન્ દધ્મુઃ પૃથક્પૃથક્ ..૧.૧૮..

સ ઘોષો ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં હૃદયાનિ વ્યદારયત્ .
નભશ્ચ પૃથિવીં ચૈવ તુમુલો વ્યનુનાદયન્ ..૧.૧૯..

અથ વ્યવસ્થિતાન્ દૃષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ કપિધ્વજઃ .
પ્રવૃત્તે શસ્ત્રસંપાતે ધનુરુદ્યમ્ય પાણ્ડવઃ ..૧.૨૦..

હૃષીકેશં તદા વાક્યમિદમાહ મહીપતે .
સેનયોરુભયોર્મધ્યે રથં સ્થાપય મેઽચ્યુત ..૧.૨૧..

યાવદેતાન્નિરીક્ષેઽહં યોદ્ધુકામાનવસ્થિતાન્ .
કૈર્મયા સહ યોદ્ધવ્યમસ્મિન્ રણસમુદ્યમે ..૧.૨૨..

યોત્સ્યમાનાનવેક્ષેઽહં ય એતેઽત્ર સમાગતાઃ .
ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્બુદ્ધેર્યુદ્ધે પ્રિયચિકીર્ષવઃ ..૧.૨૩..

એવમુક્તો હૃષીકેશો ગુડાકેશેન ભારત .
સેનયોરુભયોર્મધ્યે સ્થાપયિત્વા રથોત્તમમ્ ..૧.૨૪..

ભીષ્મદ્રોણપ્રમુખતઃ સર્વેષાં ચ મહીક્ષિતામ્ .
ઉવાચ પાર્થ પશ્યૈતાન્ સમવેતાન્ કુરૂનિતિ ..૧.૨૫..

તત્રાપશ્યત્સ્થિતાન્ પાર્થઃ પિતૄનથ પિતામહાન્ .
આચાર્યાન્માતુલાન્ ભ્રાતૄન્ પુત્રાન્ પૌત્રાન્ સખીંસ્તથા ..૧.૨૬..

શ્વશુરાન્ સુહૃદશ્ચૈવ સેનયોરુભયોરપિ .
તાન્ સમીક્ષ્ય સ કૌન્તેયઃ સર્વાન્ બન્ધૂનવસ્થિતાન્ ..૧.૨૭..

કૃપયા પરયાવિષ્ટો વિષીદન્નિદમબ્રવીત્ .
દૃષ્ટ્વેમં સ્વજનં કૃષ્ણ યુયુત્સું સમુપસ્થિતમ્ ..૧.૨૮..

સીદન્તિ મમ ગાત્રાણિ મુખં ચ પરિશુષ્યતિ .
વેપથુશ્ચ શરીરે મે રોમહર્ષશ્ચ જાયતે ..૧.૨૯..

ગાણ્ડીવં સ્રંસતે હસ્તાત્ત્વક્ચૈવ પરિદહ્યતે .
ન ચ શક્નોમ્યવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ ..૧.૩૦..

નિમિત્તાનિ ચ પશ્યામિ વિપરીતાનિ કેશવ .
ન ચ શ્રેયોઽનુપશ્યામિ હત્વા સ્વજનમાહવે ..૧.૩૧..

ન કાઙ્ક્ષે વિજયં કૃષ્ણ ન ચ રાજ્યં સુખાનિ ચ .
કિં નો રાજ્યેન ગોવિન્દ કિં ભોગૈર્જીવિતેન વા ..૧.૩૨..

યેષામર્થે કાઙ્ક્ષિતં નો રાજ્યં ભોગાઃ સુખાનિ ચ .
ત ઇમેઽવસ્થિતા યુદ્ધે પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા ધનાનિ ચ ..૧.૩૩..

આચાર્યાઃ પિતરઃ પુત્રાસ્તથૈવ ચ પિતામહાઃ .
માતુલાઃ શ્વશુરાઃ પૌત્રાઃ શ્યાલાઃ સંબન્ધિનસ્તથા ..૧.૩૪..

એતાન્ન હન્તુમિચ્છામિ ઘ્નતોઽપિ મધુસૂદન .
અપિ ત્રૈલોક્યરાજ્યસ્ય હેતોઃ કિં નુ મહીકૃતે ..૧.૩૫..

નિહત્ય ધાર્તરાષ્ટ્રાન્નઃ કા પ્રીતિઃ સ્યાજ્જનાર્દન .
પાપમેવાશ્રયેદસ્માન્ હત્વૈતાનાતતાયિનઃ ..૧.૩૬..

તસ્માન્નાર્હા વયં હન્તું ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ સ્વબાન્ધવાન્ .
સ્વજનં હિ કથં હત્વા સુખિનઃ સ્યામ માધવ ..૧.૩૭..

યદ્યપ્યેતે ન પશ્યન્તિ લોભોપહતચેતસઃ .
કુલક્ષયકૃતં દોષં મિત્રદ્રોહે ચ પાતકમ્ ..૧.૩૮..

કથં ન જ્ઞેયમસ્માભિઃ પાપાદસ્માન્નિવર્તિતુમ્ .
કુલક્ષયકૃતં દોષં પ્રપશ્યદ્ભિર્જનાર્દન ..૧.૩૯..

કુલક્ષયે પ્રણશ્યન્તિ કુલધર્માઃ સનાતનાઃ .
ધર્મે નષ્ટે કુલં કૃત્સ્નમધર્મોઽભિભવત્યુત ..૧.૪૦..

અધર્માભિભવાત્કૃષ્ણ પ્રદુષ્યન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ .
સ્ત્રીષુ દુષ્ટાસુ વાર્ષ્ણેય જાયતે વર્ણસંકરઃ ..૧.૪૧..

સંકરો નરકાયૈવ કુલઘ્નાનાં કુલસ્ય ચ .
પતન્તિ પિતરો હ્યેષાં લુપ્તપિણ્ડોદકક્રિયાઃ ..૧.૪૨..

દોષૈરેતૈઃ કુલઘ્નાનાં વર્ણસંકરકારકૈઃ .
ઉત્સાદ્યન્તે જાતિધર્માઃ કુલધર્માશ્ચ શાશ્વતાઃ ..૧.૪૩..

ઉત્સન્નકુલધર્માણાં મનુષ્યાણાં જનાર્દન .
નરકે નિયતં વાસો ભવતીત્યનુશુશ્રુમ ..૧.૪૪..

અહો બત મહત્પાપં કર્તું વ્યવસિતા વયમ્ .
યદ્રાજ્યસુખલોભેન હન્તું સ્વજનમુદ્યતાઃ ..૧.૪૫..

યદિ મામપ્રતીકારમશસ્ત્રં શસ્ત્રપાણયઃ .
ધાર્તરાષ્ટ્રા રણે હન્યુસ્તન્મે ક્ષેમતરં ભવેત્ ..૧.૪૬..

એવમુક્ત્વાર્જુનઃ સંખ્યે રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ .
વિસૃજ્ય સશરં ચાપં શોકસંવિગ્નમાનસઃ ..૧.૪૭..

ઇતિ શઙ્કરાચાર્યકૃતે ગીતાભાષ્યે પ્રથમોઽધ્યાયઃ
..૧..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૨
દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
સંજય ઉવાચ
તં તથા કૃપયાવિષ્ટમશ્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્ .
વિષીદન્તમિદં વાક્યમુવાચ મધુસૂદનઃ ..૨.૧..

કુતસ્ત્વા કશ્મલમિદં વિષમે સમુપસ્થિતમ્ .
અનાર્યજુષ્ટમસ્વર્ગ્યમકીર્તિકરમર્જુન ..૨.૨..

ક્લૈબ્યં મા સ્મ ગમઃ પાર્થ નૈતત્ત્વય્યુપપદ્યતે .
ક્ષુદ્રં હૃદયદૌર્બલ્યં ત્યક્ત્વોત્તિષ્ઠ પરંતપ ..૨.૩..

કથં ભીષ્મમહં સંખ્યે દ્રોણં ચ મધુસૂદન .
ઇષુભિઃ પ્રતિયોત્સ્યામિ પૂજાર્હાવરિસૂદન ..૨.૪..

ગુરૂનહત્વા હિ મહાનુભાવાઞ્
શ્રેયો ભોક્તું ભૈક્ષ્યમપીહ લોકે .
હત્વાર્થકામાંસ્તુ ગુરૂનિહૈવ
ભુઞ્જીય ભોગાન્ રુધિરપ્રદિગ્ધાન્ ..૨.૫..

ન ચૈતદ્વિદ્મઃ કતરન્નો ગરીયો
યદ્વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ .
યાનેવ હત્વા ન જિજીવિષામસ્
તેઽવસ્થિતાઃ પ્રમુખે ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ ..૨.૬..

કાર્પણ્યદોષોપહતસ્વભાવઃ
પૃચ્છામિ ત્વાં ધર્મસંમૂઢચેતાઃ .
યચ્છ્રેયઃ સ્યાન્નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્મે
શિષ્યસ્તેઽહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્ ..૨.૭..

ન હિ પ્રપશ્યામિ મમાપનુદ્યાદ્
યચ્છોકમુચ્છોષણમિન્દ્રિયાણામ્ .
અવાપ્ય ભૂમાવસપત્નમૃદ્ધં
રાજ્યં સુરાણામપિ ચાધિપત્યમ્ ..૨.૮..

સંજય ઉવાચ
એવમુક્ત્વા હૃષીકેશં ગુડાકેશઃ પરન્તપઃ .
ન યોત્સ્ય ઇતિ ગોવિન્દમુક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ ..૨.૯..

તમુવાચ હૃષીકેશઃ પ્રહસન્નિવ ભારત .
સેનયોરુભયોર્મધ્યે વિષીદન્તમિદં વચઃ ..૨.૧૦..

અત્ર ચ દૃષ્ટ્વા તુ પાણ્ડવાનીકમિત્યારભ્ય યાવત્ન યોત્સ્ય ઇતિ ગોવિન્દમુક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ ઇત્યેતદન્તઃ પ્રાણિનાં શોકમોહાદિસંસારબીજભૂતદોષોદ્ભવકારણપ્રદર્શનાર્થત્વેન વ્યાખ્યેયો ગ્રન્થઃ . તથા હિ અર્જુનેન રાજ્યગુરુપુત્રમિત્રસુહૃત્સ્વજનસંબન્ધિબાન્ધવેષુ અહમેતેષાં મમૈતે ઇત્યેવં ભ્રાન્તિપ્રત્યયનિમિત્તસ્નેહવિચ્છેદાદિનિમિત્તૌ આત્મનઃ શોકમોહૌ પ્રદર્શિતૌ . કથં ભીષ્મમહં સંખ્યે ઇત્યાદિના . શોકમોહાભ્યાં હ્યભિભૂતવિવેકવિજ્ઞાનઃ સ્વત એવ ક્ષત્રધર્મે યુદ્ધે પ્રવૃત્તોઽપિ તસ્માદ્યુદ્ધાદુપરરામ . પરધર્મં ચ ભિક્ષાજીવનાદિકં
કર્તું પ્રવવૃતે . તથા ચ સર્વપ્રાણિનાં શોકમોહાદિદોષાવિષ્ટચેતસાં સ્વભાવત એવ સ્વધર્મપરિત્યાગઃ પ્રતિષિદ્ધસેવા ચ સ્યાત્ . સ્વધર્મે પ્રવૃત્તાનામપિ તેષાં વાઙ્મનઃકાયાદીનાં પ્રવૃત્તિઃ ફલાભિસંધિપૂર્વિકૈવ સાહંકારા ચ ભવતિ . તત્રૈવં સતિ ધર્માધર્મોપચયાદિષ્ટાનિષ્ટજન્મસુખદુઃખાદિપ્રાપ્તિલક્ષણઃ સંસારોઽનુપરતો ભવતિ . ઇત્યતઃ સંસારબીજભૂતૌ શોકમોહૌ . તયોશ્ચ સર્વકર્મસંન્યાસપૂર્વકાદાત્મજ્ઞાનાત્નાન્યતો નિવૃત્તિરિતિ તદુપદિદિક્ષુઃ સર્વલોકાનુગ્રહાર્થમર્જુનં
નિમિત્તીકૃત્ય આહ ભગવાન્ વાસુદેવઃ અશોચ્યાનિત્યાદિ .
અત્ર કેચિદાહુઃસર્વકર્મસંન્યાસપૂર્વકાદાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠામાત્રાદેવ કેવલાત્કૈવલ્યં ન પ્રાપ્યત એવ . કિં તર્હિ ? અગ્નિહોત્રાદિશ્રૌતસ્માર્તકર્મસહિતાત્જ્ઞાનાત્કૈવલ્યપ્રાપ્તિરિતિ સર્વાસુ ગીતાસુ નિશ્ચિતોઽર્થ ઇતિ . જ્ઞાપકં ચાહુરસ્યાર્થસ્ય
અથ ચેત્ત્વમિમં ધર્મ્યં સંગ્રામં ન કરિષ્યસિ [ગીતા ૨.૩૩] કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે [ગીતા ૨.૪૭], કુરુ કર્મૈવ તસ્માત્ત્વમ્ [ગીતા ૪.૧૫] ઇત્યાદિ . હિંસાદિયુક્તત્વાત્વૈદિકં કર્મ અધર્માય ઇતીયમપ્યાશઙ્કા ન કાર્યા . કથમ્ ? ક્ષાત્રં કર્મ યુદ્ધલક્ષણં ગુરુભ્રાતૃપુત્રાદિહિંસાલક્ષણમત્યન્તં ક્રૂરમપિ સ્વધર્મ ઇતિ કૃત્વા નાધર્માય . તદકરણે ચ તતઃ સ્વધર્મં કીર્તિં ચ હિત્વા પાપમવાપ્સ્યસિ [ગીતા ૨.૩૩] ઇતિ બ્રુવતા યાવજ્જીવાદિશ્રુતિચોદિતાનાં પશ્વાદિહિંસાલક્ષણાનાં ચ કર્મણાં પ્રાગેવ નાધર્મત્વમિતિ સુનિશ્ચિતમુક્તં ભવતિ ઇતિ .
તદસત્ . જ્ઞાનકર્મનિષ્ઠયોર્વિભાગવચનાદ્બુદ્ધિદ્વયાશ્રયયોઃ . અશોચ્યાનિત્યાદિના ભગવતા યાવત્સ્વધર્મમપિ ચાવેક્ષ્ય ઇત્યેતદન્તેન ગ્રન્થેન યત્પરમાર્થાત્મતત્ત્વનિરૂપણં કૃતમ્, તત્સાંખ્યમ્ . તદ્વિષયા બુદ્ધિરાત્મનો જન્માદિષડ્વિક્રિયાભાવાદકર્તા આત્મેતિ પ્રકરણાર્થનિરૂપણાદ્યા જાયતે, સા સાંખ્યબુદ્ધિઃ . સા યેષાં જ્ઞાનિનામુચિતા ભવતિ, તે સાંખ્યાઃ . એતસ્યા બુદ્ધેર્જન્મનઃ પ્રાકાત્મનો દેહાદિવ્યતિરિક્તત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વભોક્તૃત્વાદ્યપેક્ષો ધર્માધર્મવિવેકપૂર્વકો મોક્ષસાધનાનુષ્ઠાનલક્ષણો યોગઃ . તદ્વિષયા બુદ્ધિઃ યોગબુદ્ધિઃ
. સા યેષાં કર્મિણામુચિતા ભવતિ તે યોગિનઃ . તથા ચ ભગવતા વિભક્તે દ્વે બુદ્ધી નિર્દિષ્ટે એષા તેઽભિહિતા સાંખ્યે બુદ્ધિર્યોગે ત્વિમાં શૃણુ ઇતિ . તયોશ્ચ સાંખ્યબુદ્ધ્યાશ્રયાં જ્ઞાનયોગેન નિષ્ઠાં સાંખ્યાનાં વિભક્તાં વક્ષ્યતિ પુરા વેદાત્મના મયા પ્રોક્તા ઇતિ . તથા ચ યોગબુદ્ધ્યાશ્રયાં કર્મયોગેન નિષ્ઠાં વિભક્તાં વક્ષ્યતિ કર્મયોગેન યોગિનામિતિ . એવં સાંખ્યબુદ્ધિં યોગબુદ્ધિં ચ આશ્રિત્ય દ્વે નિષ્ઠે વિભક્તે ભગવતૈવ ઉક્તે જ્ઞાનકર્મણોઃ કર્તૃત્વાકર્તૃત્વૈકત્વાનેકત્વબુદ્ધ્યાશ્રયયોઃ
યુગપદેકપુરુષાશ્રયત્વાસંભવં પશ્યતા . યથા એતદ્વિભાગવચનં તથૈવ દર્શિતં શાતપથીયે બ્રાહ્મણે એતમેવ પ્રવ્રાજિનો લોકમિચ્છન્તો બ્રાહ્મણાઃ પ્રવ્રજન્તિ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૪.૪.૨૨] ઇતિ સર્વકર્મસંન્યાસં વિધાય તચ્છેષેણ કિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નોઽયમાત્માયં લોકઃ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૪.૪.૨૨] ઇતિ . તત્રૈવ ચ પ્રાગ્દારપરિગ્રહાત્પુરુષ આત્મો પ્રાકૃતો ધર્મજિજ્ઞાસોત્તરકાલં લોકત્રયસાધનમ્ . પુત્રં, દ્વિપ્રકારં ચ વિત્તં માનુષં દ્વિપ્રકારં ચ . તત્ર માનુષં કર્મરૂપં પિતૃલોકપ્રાપ્તિસાધનં વિદ્યાં
ચ દૈવં વિત્તં દેવલોકપ્રાપ્તિસાધનમ્ . સોઽકામયત [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૧.૪.૧૭] ઇતિ અવિદ્યાકામવત એવ સર્વાણિ કર્માણિ શ્રૌતાદીનિ દર્શિતાનિ . તેભ્યો વ્યુત્થાય, પ્રવ્રજન્તિ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૪.૪.૨૨] ઇતિ વ્યુત્થાનમાત્માનમેવ લોકમિચ્છતોઽકામસ્ય વિહિતમ્ . તદેતદ્વિભાગવચનમનુપપન્નં સ્યાદ્યદિ શ્રૌતકર્મજ્ઞાનયોઃ સમુચ્ચયોઽભિપ્રેતઃ સ્યાદ્ભગવતઃ .
ન ચાર્જુનસ્ય પ્રશ્ન ઉપપન્નો ભવતિ જ્યાયસી ચેત્કર્મણસ્તે [ગીતા ૩.૧] ઇત્યાદિઃ . એકપુરુષાનુષ્ઠેયત્વાસંભવં બુદ્ધિકર્મણોઃ ભગવતા પૂર્વમનુક્તં કથમર્જુનોઽશ્રુતં બુદ્ધા ચ કર્મણો જ્યાયસ્ત્વં ભગવત્યધ્યારોપયેન્મૃષૈવ જ્યાયસી ચેત્કર્મણસ્તે મતા બુદ્ધિઃ ઇતિ .
કિં ચ યદિ બુદ્ધિકર્મણોઃ સર્વેષાં સમુચ્ચય ઉક્તઃ સ્યાતર્જુનસ્યાપિ સ ઉક્ત એવેતિ, યચ્છ્રાય એતયોરેકં તન્મે બ્રૂહિ સુનિશ્ચિતમિતિ કથમુભયોરુપદેશે સતિ અન્યતરવિષય એવ પ્રશ્નઃ સ્યાત્? ન હિ પિત્તપ્રશમનાર્થિનઃ વૈદ્યેન મધુરં શીતલં ચ ભોક્તવ્યમિત્યુપદિષ્ટે તયોરન્યતરત્પિત્તપ્રશમનકારણં બ્રૂહિ ઇતિ પ્રશ્નઃ સંભવતિ .
અથાર્જુનસ્ય ભગવદુક્તવચનાર્થવિવેકાનવધારણનિમિત્તઃ પ્રશ્નઃ કલ્પ્યેત, તથાપિ ભગવતા પ્રશ્નાનુરૂપં પ્રતિવચનં દેયમ્ મયા બુદ્ધિકર્મણોઃ સમુચ્ચય ઉક્તઃ કિમર્થમિત્થં ત્વં ભ્રાન્તોઽસિ ઇતિ . ન તુ પુનઃ પ્રતિવચનમનનુરૂપં પૃષ્ટાદન્યદેવ દ્વે નિષ્ઠા મયા પુરા પ્રોક્તા ઇતિ વક્તું યુક્તમ્ .
નાપિ સ્માર્તેનૈવ કર્મણા બુદ્ધેઃ સમુચ્ચયે અભિપ્રેતે વિભાગવચનાદિ સર્વમુપપનનમ્ . કિં ચ ક્ષત્રિયસ્ય યુદ્ધં સ્માર્તં કર્મ સ્વધર્મ ઇતિ જાનતઃ તત્કિં કર્મણિ ઘોરો માં નિયોજયસિ ઇત્યુપાલમ્ભોઽનુપપન્નઃ .
તસ્માદ્ગીતાશાસ્ત્રે ઈષન્માત્રેણાપિ શ્રૌતેન સ્માર્તેન વા કર્મણા આત્મજ્ઞાનસ્ય સમુચ્ચયો ન કેનચિદ્દર્શયિતું શક્યઃ . યસ્ય ત્વજ્ઞાનાત્રાગાદિદોષતો વા કર્મણિ પ્રવૃત્તસ્ય યજ્ઞેન દાનેન તપસા વા વિશુદ્ધસત્ત્વસ્ય જ્ઞાનમુત્પન્નં પરમાર્થતત્ત્વવિષયમેકમેવેદં સર્વં બ્રહ્મ અકર્તૃ ચ ઇતિ, તસ્ય કર્મણિ કર્મપ્રયોજને ચ નિવૃત્તેઽપિ લોકસંગ્રહાર્થં યત્નપૂર્વં યથા પ્રવૃત્તિઃ, તથૈવ પ્રવૃત્તસ્ય યત્પ્રવૃત્તિરૂપં દૃશ્યતે ન તત્કર્મ યેન બુદ્ધેઃ સમુચ્ચયઃ સ્યાત્ . યથા ભગવતો વાસુદેવસ્ય ક્ષત્રધર્મચેષ્ટિતં ન જ્ઞાનેન સમુચ્ચીયતે પુરુષાર્થસિદ્ધયે, તદ્વત્તત્ફલાભિસંધ્યહંકારાભાવસ્ય
તુલ્યત્વાદ્વિદુષઃ . તત્ત્વવિન્નાહં કરોમીતિ મન્યતે, ન ચ તત્ફલમભિસન્ધત્તે . યથા ચ સ્વર્ગાદિકામાર્થિનોઽગ્નિહોત્રાદિકર્મલક્ષણધર્માનુષ્ઠાનાય આહિતાગ્નેઃ કામ્યે એવ અગ્નિહોત્રાદૌ પ્રવૃત્તસ્ય સામિ કૃતે વિનષ્ટાઽપિ કામે તદેવ અગ્નિહોત્રાદ્યનુતિષ્ઠતોઽપિ ન તત્કામ્યમગ્નિહોત્રાદિ ભવતિ . તથા ચ દર્શયતિ ભગવાન્ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે ન કરોતિ ન લિપ્યતે ઇતિ તત્ર તત્ર ..

યચ્ચ પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતં કર્મણૈવ હિ સંસિદ્ધિમાસ્થિતા જનકાદયઃ ઇતિ, તત્તુ પ્રવિભજ્ય વિજ્ઞેયમ્ . તત્કથમ્ ? યદિ તાવત્પૂર્વે જનકાદયઃ તત્ત્વવિદોઽપિ પ્રવૃત્તકર્માણઃ સ્યુઃ, તે લોકસંગ્રહાર્થં ગુણા ગુણેષુ વર્તન્તે ઇતિ જ્ઞાનેનૈવ સંસિદ્ધિમાસ્થિતાઃ, કર્મસંન્યાસે પ્રાપ્તેઽપિ કર્મણા સહૈવ સંસિદ્ધિમાસ્થિતાઃ, ન કર્મસંન્યાસં કૃતવન્ત ઇત્યર્થઃ .
અથ ન તે તત્ત્વવિદઃ . ઈશ્વરસમર્પિતેન કર્મણા સાધનભૂતેન સંસિદ્ધિં સત્ત્વશુદ્ધિમ્, જ્ઞાનોત્પત્તિલક્ષણાં વા સંસિદ્ધિમ્, આસ્થિતા જનકાદય ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ . એતમેવાર્થં વક્ષ્યતિ ભગવાન્ સત્ત્વશુદ્ધયે કર્મ કુર્વન્તિ ઇતિ . સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ ઇત્યુક્ત્વા સિદ્ધિં પ્રાપ્તસ્ય પુનર્જ્ઞાનનિષ્ઠાં વક્ષ્યતિ સિદ્ધિં પ્રાપ્તો યથા બ્રહ્મ ઇત્યાદિના ..

તસ્માદ્ગીતાશાસ્ત્રે કેવલાદેવ તત્ત્વજ્ઞાનાન્મોક્ષપ્રાપ્તિઃ ન કર્મસમુચ્ચિતાતિતિ નિશ્ચિતોઽર્થઃ . યથા ચાયમર્થઃ, તથા પ્રકરણશો વિભજ્ય તત્ર તત્ર દર્શયિષ્યામઃ ..

તત્રૈવ ધર્મસંમૂઢચેતસો મિથ્યાજ્ઞાનવતો મહતિ શોકસાગરે નિમગ્નસ્ય અર્જુનસ્ય અન્યત્રાત્મજ્ઞાનાદુદ્ધરણમપશ્યન્ ભગવાન્ વાસુદેવઃ તતઃ કૃપયા અર્જુનમુદ્દિધારયિષુઃ આત્મજ્ઞાનાયાવતારયન્નાહ
શ્રીભગવાનુવાચ
અશોચ્યાનન્વશોચસ્ત્વં પ્રજ્ઞાવાદાંશ્ચ ભાષસે .
ગતાસૂનગતાસૂંશ્ચ નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ ..૨.૧૧..

ન શોચ્યા અશોચ્યાઃ ભીષ્મદ્રોણાદયઃ . સદ્વૃત્તત્વાત્પરમાર્થસ્વરૂપેણ ચ નિત્યત્વાત્, તાનશોચ્યાનન્વશોચોઽનુશોચિતવાનસિ તે મ્રિયન્તે મન્નિમિત્તમ્, અહં તૈર્વિનાભૂતઃ કિં કરિષ્યામિ રાજ્યસુખાદિના ઇતિ . ત્વં પ્રજ્ઞાવાદાન્ પ્રજ્ઞાવતાં બુદ્ધિમતાં વાદાંશ્ચ વચનાનિ ચ ભાષસે . તદેતત્મૌઢ્યં પાણ્ડિત્યં ચ વિરુદ્ધમાત્મનિ દર્શયસિ ઉન્મત્ત ઇવ ઇત્યભિપ્રાયઃ . યસ્માત્ગતાસૂન્ ગતપ્રાણાન્મૃતાન્, અગતાસૂનગતપ્રાણાન્ જીવતશ્ચ
નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ આત્મજ્ઞાઃ . પણ્ડા આત્મવિષયા બુદ્ધિર્યેષાં તે હિ પણ્ડિતાઃ, પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૩.૫.૧] ઇતિ શ્રુતેઃ . પરમાર્થતસ્તુ તાન્નિત્યાનશોચ્યાનનુશોચસિ, અતો મૂઢોઽસિ ઇત્યભિપ્રાયઃ ..૨.૧૧..

==============================
કુતસ્તે અશોચ્યાઃ ? યતો નિત્યાઃ . કથમ્ ?
ન ત્વેવાહં જાતુ નાસં ન ત્વં નેમે જનાધિપાઃ .
ન ચૈવ ન ભવિષ્યામઃ સર્વે વયમતઃ પરમ્ ..૨.૧૨..

ન ત્વેવ જાતુ કદાચિદહં નાસં કિન્ત્વાસમેવ . અતીતેષુ દેહોત્પત્તિવિનાશેષુ ઘટાદિષુ વિયદિવ નિત્ય એવ અહમાસમિત્યભિપ્રાયઃ . તથા ન ત્વં નાસીઃ, કિન્ત્વાસીરેવ . તથા નેમે જનાધિપા આસન્ કિન્ત્વાસન્નેવ . તથા ન ચૈવ ન ભવિષ્યામઃ, કિન્તુ ભવિષ્યામ એવ, સર્વે વયમતોઽસ્માદ્દેહવિનાશાત્પરમુત્તરકાલેઽપિ . ત્રિષ્વપિ કાલેષુ નિત્યા આત્મસ્વરૂપેણ ઇત્યર્થઃ . દેહાભેદાનુવૃત્ત્યા બહુવચનમ્, નાત્મભેદાભિપ્રાયેણ ..૨.૧૨..

==============================
તત્ર કથમિવ નિત્ય આત્મેતિ દૃષ્ટાન્તમાહ
દેહિનોઽસ્મિન્ યથા દેહે કૌમારં યૌવનં જરા .
તથા દેહાન્તરપ્રાપ્તિર્ધીરસ્તત્ર ન મુહ્યતિ ..૨.૧૩..

દેહોઽસ્ય અસ્તીતિ દેહી, તસ્ય દેહિનો દેહવતઃ આત્મનોઽસ્મિન્ વર્તમાને દેહા યથા યેન પ્રકારેણ કૌમારં કુમારભાવો બાલ્યાવસ્થા, યૌવનં યૂનો ભાવો મધ્યમાવસ્થા, જરા વયોહાનિઃ જીર્ણાવસ્થા, ઇત્યેતાઃ તિસ્રોઽવસ્થાઃ અન્યોન્યવિલક્ષણાઃ . તાસાં પ્રથમાવસ્થાનાશે ન નાશઃ, દ્વિતીયાવસ્થોપજને ન ઉપજન આત્મનઃ . કિં તર્હિ ?અવિક્રિયસ્યૈવ દ્વિતીયતૃતીયાવસ્થાપ્રાપ્તિઃ આત્મનો દૃષ્ટા . તથા તદ્વદેવ દેહાદન્યો દેહો દેહાન્તરમ્, તસ્ય પ્રાપ્તિઃ દેહાન્તરપ્રાપ્તિઃ અવિક્રિયસ્યૈવ આત્મન ઇત્યર્થઃ . ધીરો ધીમાન્ તત્રૈવં સતિ ન મુહ્યતિ ન મોહમાપદ્યતે ..૨.૧૩..

==============================
યદ્યપ્યાત્મવિનાશનિમિત્તો મોહો ન સંભવતિ નિત્ય આત્મા ઇતિ વિજાનતઃ, તથાપિ શીતોષ્ણસુખદુઃખપ્રાપ્તિનિમિત્તો મોહો લૌકિકો દૃશ્યતે, સુખવિયોગનિમિત્તો મોહો દુઃખસંયોગનિમિત્ત ચ શોકઃ . ઇત્યેતદર્જુનસ્ય વચનમાશઙ્કય ભગવાનાહ
માત્રાસ્પર્શાસ્તુ કૌન્તેય શીતોષ્ણસુખદુઃખદાઃ .
આગમાપાયિનોઽનિત્યાસ્તાંસ્તિતિક્ષસ્વ ભારત ..૨.૧૪..

માત્રા આભિઃ મીયન્તે શબ્દાદય ઇતિ શ્રોત્રાદીનિ ઇન્દ્રિયાણિ . માત્રાણાં સ્પર્શાઃ શબ્દાદિભિઃ સંયોગાઃ . તે શીતોષ્ણસુખદુઃખદાઃ શીતમુષ્ણં સુખં દુઃખં ચ પ્રયચ્છન્તીતિ . અથવા સ્પૃશ્યન્ત ઇતિ સ્પર્શા વિષયાઃ શબ્દાદયઃ . માત્રાશ્ચ સ્પર્શાશ્ચ શીતોષ્ણસુખદુઃખદાઃ . શીતં કદાચિત્સુખં કદાચિત્દુઃખમ્ . તથા ઉષ્ણમપિ અનિયતસ્વરૂપમ્ . સુખદુઃખે પુનઃ નિયતરૂપે યતો ન વ્યભિચરતઃ . અતસ્તાભ્યાં પૃથક્શીતોષ્ણયોઃ ગ્રહણમ્ . યસ્માત્તે માત્રાસ્પર્શાદયઃ
આગમાપાયિનઃ આગમાપાયશીલાઃ તસ્માતનિત્યાઃ . અતઃ તાન્ શીતોષ્ણાદીન્ તિતિક્ષસ્વ પ્રસહસ્વ . તેષુ હર્ષં વિષાદં વા મા કાર્ષીઃ ઇત્યર્થઃ ..૨.૧૪..

==============================
શીતોષ્ણાદીન્ સહતઃ કિં સ્યાદિતિ શૃણુ
યં હિ ન વ્યથયન્ત્યેતે પુરુષં પુરુષર્ષભ .
સમદુઃખસુખં ધીરં સોઽમૃતત્વાય કલ્પતે ..૨.૧૫..

યં હિ પુરુષં સમે દુઃખસુખે યસ્ય તં સમદુઃખસુખં સુખદુઃખપ્રાપ્તૌ હર્ષવિષાદરહિતં ધીરં ધીમન્તં ન વ્યથયન્તિ ન ચાલયન્તિ નિત્યાત્મદર્શનાતેતે યથોક્તાઃ શીતોષ્ણાદયઃ, સ નિત્યાત્મસ્વરૂપદર્શનિષ્ઠો દ્વન્દ્વસહિષ્ણુઃ અમૃતત્વાય અમૃતભાવાય મોક્ષાયેત્યર્થઃ કલ્પતે સમર્થો ભવતિ ..૨.૧૫..

==============================
ઇતશ્ચ શોકમોહૌ અકૃત્વા શીતોષ્ણાદિસહનં યુક્તમ્, યસ્માત્
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ .
ઉભયોરપિ દૃષ્ટોઽન્તસ્ત્વનયોસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ..૨.૧૬..

ન અસતો ઽવિદ્યમાનસ્ય શીતોષ્ણાદેઃ સકારણસ્ય ન વિદ્યતે નાસ્તિ ભાવો ભવનમસ્તિતા ..

ન હિ શીતોષ્ણાદિ સકારણં પ્રમાણૈર્નિરૂપ્યમાણં વસ્તુ સમ્ભવતિ . વિકારો હિ સઃ, વિકારશ્ચ વ્યભિચરતિ . યથા ઘટાદિસંસ્થાનં ચક્ષુષા નિરૂપ્યમાણં મૃદ્વ્યતિરેકેણાનુપલબ્ધેરસત્ . તથા સર્વો વિકારઃ કારણવ્યતિરેકેણાનુપલબ્ધેરસત્ . જન્મપ્રધ્વંસાભ્યાં પ્રાગૂર્ધ્વં ચાનુપલબ્ધેઃ . કાર્યસ્ય ઘટાદેઃ મૃદાદિકારણસ્ય ચ તત્કારણવ્યતિરેકેણાનુપલબ્ધેરસત્ત્વમ્ ..

તદસત્ત્વે સર્વાભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્, ન . સર્વત્ર બુદ્ધિદ્વયોપલબ્ધેઃ, સદ્બુદ્ધિરસદ્બુદ્ધિરિતિ . યદ્વિષયા બુદ્ધિર્ન વ્યભિચરતિ, તત્સત્ . યદ્વિષયા વ્યભિચરતિ, તદસત્ . ઇતિ સદસદ્વિભાગે બુદ્ધિતન્ત્રે સ્થિતે . સર્વત્ર દ્વે બુદ્ધી સર્વૈરુપલભ્યેતે સમાનાધિકરણે ન નીલોત્પલવત્, સન્ ઘટઃ સન્ પટઃ, સન્ હસ્તી ઇતિ . એવં સર્વત્ર . તયોર્બુદ્ધ્યોઃ ઘટાદિબુદ્ધિર્વ્યભિચરતિ . તથા ચ દર્શિતમ્ . ન તુ સદ્બુદ્ધિઃ . તસ્માત્ઘટાદિબુદ્ધિવિષયોઽસન્, વ્યભિચારાત્ . ન તુ સદ્બુદ્ધિવિષયઃ, અવ્યભિચારાત્ ..

ઘટે વિનષ્ટે ઘટબુદ્ધૌ વ્યભિચરન્ત્યાં સદ્બુદ્ધિરપિ વ્યભિચરતીતિ ચેત્ન . પટાદેવપિ સદ્બુદ્ધિદર્શનાત્ . વિશેષણવિષયૈવ સા સદ્બુદ્ધિઃ .
સદ્બુદ્ધિવત્ઘટબુદ્ધિરપિ ઘટાન્તરા દૃશ્યત ઇતિ ચેત્, ન . પટાદૌ અદર્શનાત્ ..

સદ્બુદ્ધિરપિ નષ્ટે ઘટે ન દૃશ્યત ઇતિ ચેત્, ન . વિશેષ્યાભાવાત્ . સદ્બુદ્ધિર્વિશેષણવિષયા સતી વિશેષ્યાભાવે વિશેષણાનુપપત્તૌ કિંવિષયા સ્યાત્? ન તુ પુનઃ સદ્બુદ્ધેઃ વિષયાભાવાત્ ..

એકાધિકરણત્વં ઘટાદિવિશેષ્યાભાવે ન યુક્તમિતિ ચેત્, ન . ઇદમુદકમિતિ મરીચ્યાદૌ અન્યતરાભાવેઽપિ સામાનાધિકરણ્યદર્શનાત્ ..

તસ્માદ્દેહાદેર્દ્વન્દ્વસ્ય ચ સકારણસ્ય અસતો ન વિદ્યતે ભાવ ઇતિ . તથા સતશ્ચ આત્મનોઽભાવોઽવિદ્યમાનતા ન વિદ્યતે, સર્વત્રાવ્યભિચારાતિત્યવોચામ ..

એવમાત્માનાત્મનોઃ સદસતોઃ ઉભયોરપિ દૃષ્ટઃ ઉપલબ્ધોઽન્તો નિર્ણયઃ સત્સદેવ, અસતસદેવેતિ, ત્વનયોઃ યથોક્તયોઃ તત્ત્વદર્શિભિઃ . તદિતિ સર્વનામ સર્વં ચ બ્રહ્મ, તસ્ય નામ તદિતિ, તદ્ભાવસ્તત્ત્વમ્, બ્રહ્મણો યાથાત્મ્યમ્ . તદ્દ્રષ્ટું શીલં યેષાં તે તત્ત્વદર્શિનઃ, તૈસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ . ત્વમપિ તત્ત્વદર્શિનાં દૃષ્ટિમાશ્રિત્ય શોકં મોહં ચ હિત્વા શીતોષ્ણાદીનિ નિયતાનિયતરૂપાણિ દ્વન્દ્વાનિ વિકારોઽયમસન્નેવ મરીચિજલવન્મિથ્યાવભાસતે ઇતિ મનસિ નિશ્ચિત્ય તિતિક્ષસ્વ ઇત્યભિપ્રાયઃ ..૨.૧૬..

==============================
કિં પુનસ્તત્યત્સદેવ સર્વદૈવ અસ્તીતિ . ઉચ્યતે
અવિનાશિ તુ તદ્વિદ્ધિ યેન સર્વમિદં તતમ્ .
વિનાશમવ્યયસ્યાસ્ય ન કશ્ચિત્કર્તુમર્હતિ ..૨.૧૭..

અવિનાશિ ન વિનષ્ટું શીલં યસ્યેતિ . તુશબ્દોઽસતો વિશેષણાર્થઃ . તત્વિદ્ધિ વિજાનીહિ . કિમ્ ? યેન સર્વમિદં જગત્તતં વ્યાપ્તં સદાખ્યેન બ્રહ્મણા સાકાશમ્, આકાશેનૈવ ઘટાદયઃ . વિનાશમદર્શનમભાવમ્ . અવ્યયસ્ય ન વ્યેતિ ઉપચયાપચયૌ ન યાતિ ઇતિ અવ્યયં તસ્ય અવ્યયસ્ય . નૈતત્સદાખ્યં બ્રહ્મ સ્વેન રૂપેણ વ્યેતિ વ્યભિચરતિ, નિરવયવત્વાત્, દેહાદિવત્ . નાપ્યાત્મીયેન, આત્મીયાભાવાત્ . યથા દેવદત્તો ધનહાન્યા વ્યેતિ, ન તુ એવં બ્રહ્મ વ્યેતિ . અતોઽવ્યયસ્ય અસ્ય બ્રહ્મણઃ વિનાશં ન કશ્ચિત્કર્તુમર્હતિ, ન કશ્ચિતત્માનં વિનાશયિતું શક્નોતિ ઈશ્વરોઽપિ . આત્મા હિ બ્રહ્મ, સ્વાત્મનિ ચ ક્રિયાવિરોધાત્ ..૨.૧૭..

==============================
કિં પુનસ્તદસત્યત્સ્વાત્મસત્તાં વ્યભિચરતીતિ, ઉચ્યતે
અન્તવન્ત ઇમે દેહા નિત્યસ્યોક્તાઃ શરીરિણઃ .
અનાશિનોઽપ્રમેયસ્ય તસ્માદ્યુધ્યસ્વ ભારત ..૨.૧૮..

અન્તઃ વિનાશઃ વિદ્યતે યેષાં તે અન્તવન્તઃ . યથા મૃગતૃષ્ણિકાદૌ સદ્બુદ્ધિઃ અનુવૃત્તા પ્રમાણનિરૂપણાન્તે વિચ્છિદ્યતે, સ તસ્ય અન્તઃ . તથા ઇમે દેહાઃ સ્વપ્નમાયાદેહાદિવચ અન્તવન્તઃ નિત્યસ્ય શરીરિણઃ શરીરવતોઽનાશિનોઽપ્રમેયર્ય આત્મનોઽન્તવન્ત ઇતિ ઉક્તાઃ વિવેકિભિરિત્યર્થઃ . નિત્યસ્ય અનાશિનઃ ઇતિ ન પુનરુક્તમ્ . નિત્યત્વસ્ય દ્વિવિધત્વાત્લોકા, નાશસ્ય ચ . યથા દેહો ભસ્મીભૂતોઽદર્શનં ગતો નષ્ટ ઉચ્યતે . વિદ્યમાનોઽપિ યથા અન્યથા પરિણતો વ્યાધ્યાદિયુક્તો જાતો નષ્ટ ઉચ્યતે . તત્ર નિત્યસ્ય ઠનાશિનઃ ઇતિ દ્વિવિધેનાપિ નાશેન અસંબન્ધોઽસ્યેત્યર્થઃ . અન્યથા પૃથિવ્યાદિવદપિ નિત્યત્વં સ્યાત્
આત્મનઃ . તત્મા ભૂદિતિ નિત્યસ્ય અનાશિનઃ ઇત્યાહ . અપ્રમેયમ્ય ન પ્રમેયસ્ય પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણૈઃ અપરિચ્છાદ્યસ્યેત્યર્થઃ ..

નનુ આગમેન આત્મા પરિચ્છિદ્યતે, પ્રત્યક્ષાદિના ચ પૂર્વમ્ . ન . આત્મનઃ સ્વતઃસિદ્ધત્વાત્ . સિરા હિ આત્મનિ પ્રમાતરિ પ્રમિત્સોઃ પ્રમાણાન્વેષણા ભવતિ . ન હિ પૂર્વમિત્થમહમિતિ આત્માનમપ્રમાય પ ચાત્પ્રમેયપરિચ્છાદાય પ્રવર્તતે . ન હિ આત્મા નામ કસ્યચિતપ્રસિદ્ધો ભવતિ . શાસ્ત્રં તુ અન્ત્યં પ્રમાણમતદ્ધર્માધ્યારોપણમાત્રનિવર્તકત્વેન પ્રમાણત્વમાત્મનઃ પ્રતિપદ્યતે, ન હ્યજ્ઞાતાર્થજ્ઞાપકત્વેન . તથા ચ શ્રુતિઃ યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરઃ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૩.૪.૧] ઇતિ . યસ્માદેવં નિત્યોઽવિક્રિયશ્ચાત્મા તસ્માદ્યુધ્યસ્વ, યુદ્ધાદુપરમં મા કાર્ષીઃ ઇત્યર્થઃ .
ન હ્યત્ર યુદ્ધકર્તવ્યતા વિધીયતે, યુદ્ધે પ્રવૃત્ત એવ હિ અસૌ શોકમોહપ્રતિબદ્ધઃ તૂષ્ણીમાસ્તે . અતઃ તસ્ય પ્રતિબન્ધાપનયનમાત્રં ભગવતા ક્રિયતે . તસ્માદ્યુધ્યસ્વ ઇતિ અનુવાદમાત્રમ્, ન વિધિઃ ..૨.૧૮..

==============================
શોકમોહાદિસંસારકારણનિવૃત્ત્યર્થં ગીતાશાસ્ત્રમ્, ન પ્રવર્તકમિત્યેતસ્યાર્થસ્ય સાક્ષિભૂતે ઋચૌ આનિનાય ભગવાન્ . યત્તુ મન્યસે યુદ્ધા ભીષ્માદયો મયા હન્યન્તે અહમેવ તેષાં હન્તા ઇતિ, એષા બુદ્ધિર્મૃષૈવ તે . કથમ્ ?
ય એનં વેત્તિ હન્તારં યશ્ચૈનં મન્યતે હતમ્ .
ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે ..૨.૧૯..

ય એનં પ્રકૃતં દેહિનં વેત્તિ વિજાનાતિ હન્તારં હનનક્રિયાયાઃ કર્તારં ય ચ એનમન્યો મન્યતે હતં દેહહનનેન હતોઽહમિતિ હનનક્રિયાયાઃ કર્મભૂતમ્ . તૌ ઉભૌ ન વિજાનીતઃ ન જ્ઞાતવન્તૌ અવિવેકેન આત્માનમ્ . હન્તા અહં, હતોઽસ્મ્યહમિતિ દેહહનનેન આત્માનમહં પ્રત્યયવિષયં યૌ વિજાનીતઃ તૌ આત્મસ્વરૂપાનભિજ્ઞૌ ઇત્યર્થઃ . યસ્માત્ન અયમત્મા હન્તિ ન હનનક્રિયાયાઃ કર્તા ભવતિ, ન ચ હન્યતે ન ચ કર્મ ભવતીત્યર્થઃ, અવિક્રિયત્વાત્ ..૨.૧૯..

==============================
કથમવિક્રિય આત્મેતિ દ્વિતીયો મન્ત્રઃ
ન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિન્
નાયં ભૂત્વા ભવિતા વા ન ભૂયઃ .
અજો નિત્યઃ શાશ્વતોઽયં પુરાણો
ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે ..૨.૨૦..

ન જાયતે નોત્પદ્યતે, જનિલક્ષણા વસ્તુવિક્રિયા ન આત્મનો વિદ્યતે ઇત્યર્થઃ . તથા ન મ્રિયતે વા . વાશબ્દઃ ચાર્થે . ન મ્રિયતે ચ ઇતિ અન્ત્યા વિનાશલક્ષણા વિક્રિયા પ્રતિષિધ્યતે . કદાચિચ્છબ્દઃ સર્વવિક્રિયાપ્રતિષેધૈઃ સંબધ્યતે ન કદાચિત્જાયતે, ન કદાચિત્મ્રિયતે, ઇત્યેવમ્ . યસ્માતયમાત્મા ભૂત્વા ભવનક્રિયામનુભૂય પશ્ચાતભવિતા અભાવં ગન્તા ન ભૂયઃ પુનઃ, તસ્માત્ન મ્રિયતે . યો હિ ભૂત્વા ન ભવિતા સ મ્રિયત ઇત્યુચ્યતે લોકા . વાશબ્દાત્નશબ્દાચ્ચ અયમાત્મા અભૂત્વા વા ભવિતા દેહવત્ન ભૂયઃ . તસ્માત્ન જાયતે . યો હિ અભૂત્વા ભવિતા સ જાયત ઇત્યુચ્યતે . નૈવમાત્મા . અતો ન જાયતે . યસ્માદેવં તસ્માતજઃ, યસ્માત્ન મ્રિયતે તસ્માત્નિત્યશ્ચ .
યદ્યપિ આદ્યન્તયોર્વિક્રિયયોઃ પ્રતિષેધે સર્વા વિક્રિયાઃ પ્રતિષિદ્ધા ભવન્તિ, તથાપિ મધ્યભાવિનીનાં વિક્રિયાણાં સ્વશબ્દૈરેવ પ્રતિષેધઃ કર્તવ્યોઽનુક્તાનામપિ યૌવનાદિસમસ્તવિક્રિયાણાં પ્રતિષેધો યથા સ્યાતિત્યાહ શાશ્વત ઇત્યાદિના . શાશ્વત ઇતિ અપક્ષયલક્ષણા વિક્રિયા પ્રતિષિધ્યતે . શશ્વદ્ભવઃ શાશ્વતઃ . ન અપક્ષીયતે સ્વરૂપેણ, નિરવયવત્વાત્ . નાપિ ગુણક્ષયેણ અપક્ષયઃ, નિર્ગુણત્વાત્ . અપક્ષયવિપરીતાપિ વૃદ્ધિલક્ષણા વિક્રિયા પ્રતિષિધ્યતે પુરાણ ઇતિ . યો હિ અવયવાગમેન ઉપચીયતે સ વર્ધતે અભિનવ ઇતિ ચ ઉચ્યતે . અયં તુ આત્મા નિરવયવત્વાત્પુરાપિ
નવ એવેતિ પુરાણઃ ન વર્ધતે ઇત્યર્થઃ . તથા ન હન્યતે . હન્તિઃ અત્ર વિપરિણામાર્થે દ્રષ્ટવ્યોઽપુનરુક્તતાયૈ . ન વિપરિણમ્યતે ઇત્યર્થઃ .
હન્યમાને વિપરિણમ્યમાનેઽપિ શરીરાઃ . અસ્મિન્મન્ત્રે ષડ્ભાવવિકારા લૌકિકવસ્તુવિક્રિયા આત્મનિ પ્રતિષિધ્યન્તે . સર્વપ્રકારવિક્રિયારહિત આત્મા ઇતિ વાક્યાર્થઃ . યસ્માદેવં તસ્માતુભૌ તૌ ન વિજાનીતઃ ઇતિ પૂર્વેણ મન્ત્રેણ અસ્ય સંબન્ધઃ ..૨.૨૦..

==============================
ય એનં વેત્તિ હન્તારમિત્યનેન મન્ત્રેણ હનનક્રિયાયાઃ કર્તા કર્મ ચ ન ભવતિ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય, ન જાયતે ઇત્યનેન અવિક્રિયત્વં હેતુમુક્ત્વા પ્રતિજ્ઞાતાર્થમુપસંહરતિ
વેદાવિનાશિનં નિત્યં ય એનમજમવ્યયમ્ .
કથં સ પુરુષઃ પાર્થ કં ઘાતયતિ હન્તિ કમ્ ..૨.૨૧..

વેદ વિજાનાતિ અવિનાશિનમન્ત્યભાવવિકારરહિતં નિત્યં વિપરિણામરહિતં યો વેદ ઇતિ સંબન્ધઃ . એનં પૂર્વેણ મત્રેણોક્તલક્ષણમજં જન્મરહિતમવ્યયમપક્ષયરહિતં કથં કેન પ્રકારેણ સ વિદ્વાન્ પુરુષોઽધિકૃતઃ હન્તિ હનનક્રિયાં કરોતિ, કથં વા ઘાતયતિ હન્તારં પ્રયોજયતિ . ન કથંચિત્કંચિથન્તિ, ન કથંચિત્કંચિત્ઘાતયતિ ઇતિ ઉભયત્ર આક્ષેપઃ એવાર્થઃ પ્રશ્નાર્થાસંભવાત્ . હેત્વર્થસ્ય ચ અવિક્રિયત્વસ્ય તુલ્યત્વાત્વિદુષઃ સર્વકર્મપ્રતિષેધ એવ પ્રકરણાર્થોઽભિપ્રેતો ભગવતા . હન્તેસ્
તુ આક્ષેપઃ ઉદાહરણાર્થત્વેન કથિતઃ . વિદુષઃ કં કર્માસંભવે હેતુવિશેષં પશ્યન્ કર્માણ્યાક્ષિપતિ ભગવાન્ કથં સ પુરુષઃ ઇતિ .
નનુ ઉક્ત એવાત્મનોઽવિક્રિયત્વં સર્વકર્માસંભવકારણવિશેષઃ . સત્યમુક્તઃ . ન તુ સ કારણવિશેષઃ, અન્યત્વાત્વિદુષોઽવિક્રિયાદાત્મનઃ . ન હિ અવિક્રિયં સ્થાણું વિદિતવતઃ કર્મ ન સંભવતિ ઇતિ ચેત્, ન . વિદુષઃ આત્મત્વાત્ . ન દેહાદિસંઘાતસ્ય વિદ્વત્તા . અતઃ પારિશેષ્યાતસંહત આત્મા વિદ્વાનવિક્રિયઃ ઇતિ તસ્ય વિદુષઃ કર્માસંભવાતાક્ષેપો યુક્તઃ કથં સ પુરુષઃ ઇતિ . યથા બુદ્ધ્યાદ્યાહૃતસ્ય શબ્દાદ્યર્થસ્ય અવિક્રિય એવ સન્ બુદ્ધિવૃત્ત્યવિવેકવિજ્ઞાનેન અવિદ્યયા ઉપલબ્ધા આત્મા કલ્પ્યતે,
એવમેવ આત્માનાત્મવિવેકજ્ઞાનેન બુદ્ધિવૃત્ત્યા વિદ્યા અસત્યરૂપયૈવ પરમાર્થતોઽવિક્રિય એવ આત્મા વિદ્વાનુચ્યતે . વિદુષઃ કર્માસંભવવચનાત્યાનિ કર્માણિ શાસ્ત્રેણ વિધીયન્તે તાનિ અવિદુષો વિહિતાનિ ઇતિ ભગવતો નિશ્ચયોઽવગમ્યતે ..

નનુ વિદ્યાપિ અવિદુષ એવ વિધીયતે, વિદિતવિદ્યસ્ય પિષ્ટપેષણવત્વિદ્યાવિધાનાનર્થક્યાત્ . તત્ર અવિદુષઃ કર્માણિ વિધીયન્તે ન વિદુષઃ ઇતિ વિશેષો નોપપદ્યતે ઇતિ ચેત્, ન . અનુષ્ઠેયસ્ય ભાવાભાવવિશેષોપપત્તેઃ . અગ્નિહોત્રાદિવિધ્યર્થજ્ઞાનોત્તરકાલમગ્નિહોત્રાદિકર્મ અનેકસાધનોપસંહારપૂર્વકમનુષ્ઠેયં કર્તા અહમ્, મમ કર્તવ્યમિત્યેવં પ્રકારવિજ્ઞાનવતોઽવિદુષઃ યથા અનુષ્ઠેયં ભવતિ, ન તુ તથા ન જાયતે ઇત્યાદ્યાત્મસ્વરુપવિધ્યર્થજ્ઞાનોત્તરકાલભાવિ કિંચિદનુષ્ઠેયં ભવતિ . કિન્તુ નાહં કર્તા, નાહં ભોક્તા ઇત્યાદ્ય્
આત્મૈકત્વાકર્તૃત્વાદિવિષયજ્ઞાનાત્નાન્યદુત્પદ્યતે ઇતિ એષ વિશેષ ઉપપદ્યતે . યઃ પુનઃ કર્તા અહમિતિ વેત્તિ આત્માનમ્, તસ્ય મમ ઇદં કર્તવ્યમિતિ અવશ્યંભાવિની બુદ્ધિઃ સ્યાત્ . તદપેક્ષયા સોઽધિક્રિયતે ઇતિ તં પ્રતિ કર્માણિ સંભવન્તિ . સ ચ અવિદ્વાનુભૌ તૌ ન વિજાનીતઃ ઇતિ વચનાત્વિશેષિતસ્ય ચ વિદુષઃ કર્માક્ષેપવચનાત્કથં સ પુરુષઃ ઇતિ .
તસ્માત્વિશેષિતસ્ય અવિક્રિયાત્મદર્શિનઃ વિદુષઃ મુમુક્ષો ચ સર્વકર્મસંન્યાસે એવ અધિકારઃ . અત એવ ભગવાન્નારાયણઃ સાંખ્યાન્ વિદુષોઽવિદુષ ચ કર્મિણઃ પ્રવિભજ્ય દ્વે નિષ્ઠે ગ્રાહયતિજ્ઞાનયોગેન સાંખ્યાનાં કર્મયોગેન યોગિનામિતિ . તથા ચ પુત્રાય આહ ભગવાન્ વ્યાસઃ દ્વાવિમાવથ પન્થાનૌ [ંહાશા ૨૪૧.૬] ઇત્યાદિ . તથા ચ ક્રિયાપથશ્ચૈવ પુરસ્તાત્પશ્ચાત્સંન્યાસશ્ચ ઇતિ . એતમેવ વિભાગં પુનઃ પુનર્દર્શયિષ્યતિ ભગવાન્ અતત્ત્વવિતહંકારવિમૂઢાત્મા કર્તાહમિતિ મન્યતે, તત્ત્વવિત્તુ, નાહં કરોમિ ઇતિ . તથા ચ સર્વકર્માણિ મનસા સંન્યસ્યાસ્તે
ઇત્યાદિ ..

તત્ર કેચિત્પણ્ડિતંમન્યા વદન્તિ જન્માદિષડ્ભાવવિક્રિયારહિતોઽવિક્રિયોઽકર્તા એકોઽહમાત્મા ઇતિ ન કસ્યચિત્જ્ઞાનમુત્પદ્યતે, યસ્મિન્ સતિ સર્વકર્મસંન્યાસઃ ઉપદિશ્યતે ઇતિ . તન્ન . ન જાયતે ઇત્યાદિ શાસ્ત્રોપદેશાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ . યથા ચ શાસ્ત્રોપદેશસામર્થ્યાત્ધર્માધર્માસ્તિત્વવિજ્ઞાનં કર્તુશ્ચ દેહાન્તરસંબન્ધવિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તથા શાસ્ત્રાત્તસ્યૈવ આત્મનોઽવિક્રિયત્વાકર્તૃત્વૈકત્વાદિવિજ્ઞાનં કસ્માત્નોત્પદ્યતે ઇતિ પ્રષ્ટવ્યાઃ તે . કરણાગોચરત્વાતિતિ ચેત્, ન . મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૪.૪.૧૯] ઇતિ શ્રુતેઃ . શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશશમદમાદિસંસ્કૃતં મન આત્મદર્શને કરણમ્ . તથા ચ તદધિગમાય અનુમાને આગમે ચ સતિ જ્ઞાનં નોત્પદ્યત ઇતિ સાહસમાત્રમેતત્ . જ્ઞાનં
ચ ઉત્પદ્યમાનં તદ્વિપરીતમજ્ઞાનમવશ્યં બાધતે ઇત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ . તચ્ચ અજ્ઞાનં દર્શિતં હન્તા અહમ્, હતોઽસ્મિ ઇતિ ઉભૌ તૌ ન વિજાનીત ઇતિ . અત્ર ચ આત્મનઃ હનનક્રિયાયાઃ કર્તૃત્વં કર્મત્વં હેતુકર્તૃત્વં ચ અજ્ઞાનકૃતં દર્શિતમ્ . તચ્ચ સર્વક્રિયાસ્વપિ સમાનં કર્તૃત્વાદેઃ અવિદ્યાકૃતત્વમવિક્રિયત્વાતાત્મનઃ . વિક્રિયાવાન્ હિ કર્તા આત્મનઃ કર્મભૂતમન્યં પ્રયોજયતિ કુરુ ઇતિ .
તદેતતવિશેષેણ વિદુષઃ સર્વક્રિયાસુ કર્તૃત્વં હેતુકર્તૃત્વં ચ પ્રતિષેધતિ ભગવાન્ વાસુદેવો વિદુષઃ કર્માધિકારાભાવપ્રદર્શનાર્થં વેદાવિનાશિનં, કથં સ પુરુષઃ ઇત્યાદિના . ક્વ પુનઃ વિદુષોઽધિકાર ઇતિ એતદુક્તં પૂર્વમેવ જ્ઞાનયોગેન સાંખ્યાનામિતિ . તથા ચ સર્વકર્મસંન્યાસં વક્ષ્યતિ સર્વકર્માણિ મનસા ઇત્યાદિના ..

નનુ મનસા ઇતિ વચનાત્ન વાચિકાનાં કાયિકાના ચ સંન્યાસઃ ઇતિ ચેત્, ન . સર્વકર્માણિ ઇતિ વિશેષિતત્વાત્ . માનસાનામેવ સર્વકર્મણામિતિ ચેત્, ન . મનોવ્યાપારપૂર્વકત્વાદ્વાક્કાયવ્યાપારાણાં મનોવ્યાપારાભાવે તદનુપપત્તેઃ . શાસ્ત્રીયાણાં વાક્કાયકર્મણાં કારણાનિ માનસાનિ કર્માણિ વર્જયિત્વા અન્યાનિ સર્વકર્માણિ મનસા સંન્યસ્યેદિતિ ચેત્, ન . નૈવ કુર્વન્ન કારયનિતિ વિશેષણાત્ . સર્વકર્મસંન્યાસોઽયં ભગવતા ઉક્તઃ મરિષ્યતો ન જીવત ઇતિ ચેત્, ન . નવદ્વારે પુરે દેહી આસ્તે ઇતિ વિશેણાનુપપત્તેઃ . ન હિ સર્વકર્મસંન્યાસેન મૃતસ્ય તદ્દેહે આસનં સંભવતિ .
અકુર્વતોઽકારયત ચ દેહે સંન્યસ્ય ઇતિ સંબન્ધો ન દેહે આસ્તે ઇતિ ચેત્, ન . સર્વત્ર આત્મનોઽવિક્રિયત્વાવધારણાત્ . આસનક્રિયાયાશ્ચાધિકરણાપેક્ષત્વાત્ . તદનપેક્ષત્વાચ્ચ સંન્યાસસ્ય . સંપૂર્વસ્તુ ન્યાસશબ્દોઽત્ર ત્યાગાર્થઃ, ન નિક્ષેપાર્થઃ . તસ્માત્ગીતાશાસ્ત્રે આત્મજ્ઞાનવતઃ સંન્યાસ એવ અધિકારો ન કર્મણીતિ તત્ર તત્ર ઉપરિષ્ટાતાત્મજ્ઞાનપ્રકરણે દર્શયિષ્યામઃ ..૨.૨૧..

==============================
પ્રકૃતં તુ વક્ષ્યામઃ . તત્ર આત્મનોઽવિનાશિત્વં પ્રતિજ્ઞાતમ્ . તત્કિમિવેતિ, ઉચ્યતે
વાસાંસિ જીર્ણાનિ યથા વિહાય
નવાનિ ગૃહ્ણાતિ નરોઽપરાણિ .
તથા શરીરાણિ વિહાય જીર્ણાનિ
અન્યાનિ સંયાતિ નવાનિ દેહી ..૨.૨૨..

વાસાંસિ વસ્ત્રાણિ જીર્ણાનિ દુર્બલતાં ગતાનિ યથા લોકે વિહાય પરિત્યજ્ય નવાનિ અભિનવાનિ ગૃહ્ણાતિ ઉપાદત્તે નરઃ પુરુષોઽપરાણિ અન્યાનિ, તથા તદ્વદેવ શરીરાણિ વિહાય જીર્ણાનિ અન્યાનિ સંયાતિ સંગચ્છતિ નવાનિ દેહી આત્મા પુરુષવતવિક્રિય એવેત્યર્થઃ ..૨.૨૨..

==============================
કસ્માતવિક્રિય એવેતિ, આહ
નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ .
ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્યાપો ન શોષયતિ મારુતઃ ..૨.૨૩..

એનં પ્રકૃતં દેહિનં ન છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ, નિરવયવત્વાત્નાવયવવિભાગં કુર્વન્તિ . શસ્ત્રાણિ અસ્યાદીનિ . તથા નૈનં દહતિ પાવકઃ, અગ્નિરપિ ન ભસ્મીકરોતિ . તથા ન ચૈનં ક્લેદયન્તિ આપઃ . અપાં હિ સાવયવસ્ય વસ્તુન આદ્રીભાવકરણેન અવયવવિશ્લેષાપાદને સામર્થ્યમ્ . તન્ન નિરવયવે આત્મનિ સંભવતિ . તથા સ્નેહવત્દ્રવ્યં સ્નેહશોષણેન નાશયતિ વાયુઃ . એનં ત્વાત્માનં ન શોષયતિ મારુતોઽપિ ..૨.૨૩..

==============================
યત એવં તસ્માત્
અચ્છેદ્યોઽયમદાહ્યોઽયમક્લેદ્યોઽશોષ્ય એવ ચ .
નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુરચલોઽયં સનાતનઃ ..૨.૨૪..

યસ્માતન્યોન્યનાશહેતુભૂતાનિ એનમાત્માનં નાશયિતું નોત્સહન્તે અસ્યાદીનિ તસ્માત્નિત્યઃ . નિત્યત્વાત્સર્વગતઃ . સર્વગતત્વાત્સ્થાણુરિવ, સ્થિર ઇત્યેતત્ . સ્થિરત્વાતચલોઽયમાત્મા . અતઃ સનાતનશ્ચિરન્તનઃ, ન કારણાત્કુતશ્ચિન્નિષ્પન્નઃ, અભિનવ ઇત્યર્થઃ .
નૈતેષાં લોકાનાં પૌનરુક્ત્યં ચોદનીયમ્, યતઃ એકેનૈવ લોકાનાત્મનઃ નિત્યત્વમવિક્રિયત્વં ચોક્તં ન જાયતે મ્રિયતે વા ઇત્યાદિના . તત્ર યદેવ આત્મવિષયં કિંચિદુચ્યતે, તદેતસ્માત્લોકાર્થાન્નાતિરિચ્યતે . કિંચિચ્છબ્દતઃ પુનરુક્તમ્, કિંચિદર્થતઃ ઇતિ . દુર્બોધત્વાતાત્મવસ્તુનઃ પુનઃ પુનઃ પ્રસઙ્ગમાપાદ્ય શબ્દાન્તરેણ તદેવ વસ્તુ નિરૂપયતિ ભગવાન્ વાસુદેવઃ કથં નુ નામ સંસારિણામસંસારિત્વબુદ્ધિગોચરતામાપન્નં સતવ્યક્તં તત્ત્વં સંસારનિવૃત્તયે સ્યાતિતિ ..૨.૨૪..

==============================
કિં ચ
અવ્યક્તોઽયમચિન્ત્યોઽયમવિકાર્યોઽયમુચ્યતે .
તસ્માદેવં વિદિત્વૈનં નાનુશોચિતુમર્હસિ ..૨.૨૫..

અવ્યક્તઃ સર્વકરણાવિષયત્વાત્ન વ્યજ્યત ઇતિ અવ્યક્તોઽયમાત્મા . અતએવ અચિન્ત્યોઽયમ્ . યદ્ધિ ઇન્દ્રિયગોચરસ્તચ્ચિન્તાવિષયત્વમાપદ્યતે . અયં ત્વાત્મા અનિન્દ્રિયગોચરત્વાતચિન્ત્યઃ . અતએવ અવિકાર્યઃ, યથા ક્ષીરં દધ્યાતઞ્ચનાદિના વિકારિ ન તથા અયમાત્મા . નિરવયવત્વાચ્ચાવિક્રિયઃ . ન હિ નિરવયવં કિંચિત્વિક્રિયાત્મકં દૃષ્ટામ્ . અવિક્રિયત્વાતવિકાર્યોઽયમાત્મા ઉચ્યતે . તસ્માતેવં યથોક્તપ્રકારેણ એનમાત્માનં વિદિત્વા ત્વં ન અનુશોચિતુમર્હસિ હન્તાહમેષામ્, મયૈતે હન્યન્ત ઇતિ ..૨.૨૫..

==============================
આત્મનોઽનિત્યત્વમભ્યુપગમ્ય ઇદમુચ્યતે
અથ ચૈનં નિત્યજાતં નિત્યં વા મન્યસે મૃતમ્ .
તથાપિ ત્વં મહાબાહો નૈવં શોચિતુમર્હસિ ..૨.૨૬..

અથ ચ ઇતિ અભ્યુપગમાર્થઃ . એનં પ્રકૃતમાત્માનં નિત્યજાતં લોકપ્રસિદ્ધયા પ્રત્યનેકશરીરોત્પત્તિ જાતો જાત ઇતિ મન્યસે . તથા પ્રતિતત્તદ્વિનાશં નિત્યં વા મન્યસે મૃતં મૃતો મૃત ઇતિ . તથાપિ તથાભાવેઽપ્યાત્મનિ ત્વં મહાબાહો, ન એવં શોચિતુમર્હસિ, જન્મવતો નાશો નાશવતો જન્મ ચેત્યેતાવવશ્યંભાવિનાવિતિ ..૨.૨૬..

==============================
તથા ચ સતિ
જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ .
તસ્માદપરિહાર્યેઽર્થે ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ ..૨.૨૭..

જાતસ્ય હિ લબ્ધજન્મનઃ ધ્રુવોઽવ્યભિચારી મૃત્યુર્મરણં ધ્રુવ જન્મ મૃતસ્ય ચ . તસ્માદપરિહાર્યોઽયં જન્મમરણલક્ષણોઽર્થઃ . તસ્મિન્નપરિહાર્યેઽર્થે ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ ..૨.૨૭..

==============================
કાર્યકરણસંઘાતાત્મકાન્યપિ ભૂતાન્યુદ્દિશ્ય શોકો ન યુક્તઃ કર્તુમ્, યતઃ
અવ્યક્તાદીનિ ભૂતાનિ વ્યક્તમધ્યાનિ ભારત .
અવ્યક્તનિધનાન્યેવ તત્ર કા પરિદેવના ..૨.૨૮..

અવ્યક્તાદીન્યવ્યક્તમદર્શનમનુપલબ્ધિઃ આદિર્યેષાં ભૂતાનાં પુત્રમિત્રાદિકાર્યકરણસંઘાતાત્મકાનાં તાનિ અવ્યક્તદીનિ ભૂતાનિ પ્રાગુત્પત્તેઃ, ઉત્પન્નાનિ ચ પ્રાઙ્મરણાત્વ્યક્તમધ્યાનિ . અવ્યક્તનિધનાન્યેવ પુનરવ્યક્તમદર્શનં નિધનં મરણં યેષાં તાનિ અવ્યક્તનિધનાનિ . મરણાદૂર્ધ્વમપ્યવ્યક્તતામેવ પ્રતિપદ્યન્તે ઇત્યર્થઃ . તથા ચોક્તમ્
અદર્શનાદાપતિતઃ પુનશ્ચાદર્શનં ગતઃ .
નાસૌ તવ ન તસ્ય ત્વં વૃથા કા પરિદેવના .. [ંહા. ષ્ત્રી. ૨.૧૩] ઇતિ .
તત્ર કા પરિદેવના કો વા પ્રલાપોઽદૃષ્ટદૃષ્ટપ્રનષ્ટભ્રાન્તિભૂતેષુ ભૂતેષ્વિત્યર્થઃ ..૨.૨૮..

==============================
દુર્વિજ્ઞેયોઽથં પ્રકૃત આત્મા . કિં ત્વામેવૈકમુપાલભે સાધારણે ભ્રાન્તિનિમિત્તે . કથં દુર્વિજ્ઞેયોઽયમાત્મા ઇત્યત આહ
આશ્ચર્યવત્પશ્યતિ કશ્ચિદેનમ્
આશ્ચર્યવદ્વદતિ તથૈવ ચાન્યઃ .
આશ્ચર્યવચ્ચૈનમન્યઃ શૃણોતિ
શ્રુત્વાપ્યેનં વેદ ન ચૈવ કશ્ચિત્ ..૨.૨૯..

આશ્ચર્યવતાશ્ચર્યમદૃષ્ટપૂર્વમદ્ભુતમકસ્માદ્દૃશ્યમાનં તેન તુલ્યમાશ્ચર્યવતાશ્ચર્યમિવ એનમાત્માનં પશ્યતિ કશ્ચિત્ . આશ્ચર્યવદેનં વદતિ તથૈવ ચાન્યઃ . આશ્ચર્યવચ્ચ એનમન્યઃ સૃણોતિ . શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા ઉક્ત્વાપિ એનમાત્માનં વેદ ન ચૈવ કશ્ચિત્ . અથવા યોઽયમાત્માનં પશ્યતિ સ આશ્ચર્યતુલ્યઃ, યો વદતિ ય ચ સૃણોતિ સોઽનેકસહસ્રેષુ કશ્ચિદેવ ભવતિ . અતો દુર્બોધ આત્મા ઇત્યભિપ્રાયઃ ..૨.૨૯..

==============================
અથેદાનીં પ્રકરણાર્થમુપસંહરન્ બ્રૂતે
દેહી નિત્યમવધ્યોઽયં દેહે સર્વસ્ય ભારત .
તસ્માત્સર્વાણિ ભૂતાનિ ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ ..૨.૩૦..

દેહી શરીરી નિત્યં સર્વદા સર્વાવસ્થાસુ અવધ્યઃ નિરવયવત્વાન્નિત્યત્વાચ્ચ . તત્ર અવધ્યોઽયં દેહે શરીરે સર્વસ્ય સર્વગતત્વાત્સ્થાવરાદિષુ સ્થિતોઽપિ સર્વસ્ય પ્રાણિજાતસ્ય દેહે વધ્યમાનેઽપ્યયં દેહી ન વધ્યો યસ્માત્, તસ્માદ્ભીષ્માદીનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ ઉદ્દિશ્ય ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ ..૨.૩૦..

==============================
ઇહ પરમાર્થતત્ત્વાપેક્ષાયાં શોકો મોહો વા ન સંભવતીત્યુક્તમ્ . ન કેવલં પરમાર્થતત્ત્વાપેક્ષાયામેવ, કિં તુ
સ્વધર્મમપિ ચાવેક્ષ્ય ન વિકમ્પિતુમર્હસિ .
ધર્મ્યાદ્ધિ યુદ્ધાચ્છ્રેયોઽન્યત્ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યતે ..૨.૩૧..

સ્વધર્મમપિ સ્વો ધર્મઃ ક્ષત્રિયસ્ય યુદ્ધં તમપિ અવેક્ષ્ય ત્વં ન વિકમ્પિતું પ્રચલિતું નાર્હસિ ક્ષત્રિયસ્ય સ્વાભાવિકાદ્ધર્માદાત્મસ્વાભાવ્યાદિત્યભિપ્રાયઃ . તચ્ચ યુદ્ધં પૃથિવીજયદ્વારેણ ધર્માર્થં પ્રજારક્ષણાર્થં ચેતિ ધર્માદનપેતં પરં ધર્મ્યમ્ . તસ્માદ્ધર્મ્યાદ્યુદ્ધાચ્છ્રેયોઽન્યત્ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યતે હિ યસ્માત્ ..૨.૩૧..

==============================
કુતશ્ચ તત્યુદ્ધં કર્તવ્યમિતિ, ઉચ્યતે
યદૃચ્છયા ચોપપન્નં સ્વર્ગદ્વારમપાવૃતમ્ .
સુખિનઃ ક્ષત્રિયાઃ પાર્થ લભન્તે યુદ્ધમીદૃશમ્ ..૨.૩૨..

યદૃચ્છયા ચ અપ્રાર્થિતતયા ઉપપન્નમાગતં સ્વર્ગદ્વારમપાવૃતમુદ્ઘાટિતં ય એતદીદૃશં યુદ્ધં લભન્તે ક્ષત્રિયાઃ હે પાર્થ, કિં ન સુખિનસ્તે ? ..૨.૩૨..

==============================
એતં કર્તવ્યતાપ્રાપ્તમપિ
અથ ચેત્ત્વમિમં ધર્મ્યં સંગ્રામં ન કરિષ્યસિ .
તતઃ સ્વધર્મં કીર્તિં ચ હિત્વા પાપમવાપ્સ્યસિ ..૨.૩૩..

અથ ચેત્ત્વમિમં ધર્મ્યં ધર્માદનપેતં વિહિતં સંગ્રામં યુદ્ધં ન કરિષ્યસિ ચેત્, તતઃ તદકરણાત્સ્વધર્મં કીર્તિં ચ મહાદેવાદિસમાગમનિમિત્તાં હિત્વા કેવલં પાપમવાપ્સ્યસિ ..૨.૩૩..

==============================
ન કેવલં સ્વધર્મકીર્તિપરિત્યાગઃ
અકીર્તિં ચાપિ ભૂતાનિ કથયિષ્યન્તિ તેઽવ્યયામ્ .
સંભાવિતસ્ય ચાકીર્તિર્મરણાદતિરિચ્યતે ..૨.૩૪..

અકીર્તિં ચાપિ યુદ્ધા ભૂતાનિ કથયિષ્યન્તિ તે તવ અવ્યયાં દીર્ઘકાલામ્ . ધર્માત્મા શૂર ઇત્યેવમાદિભિઃ ગુણૈઃ સંભાવિતસ્ય ચ અકીર્તિઃ મરણાતતિરિચ્યતે, સંભાવિતસ્ય ચ અકીર્તેઃ વરં મરણમિત્યર્થઃ ..૨.૩૪..

==============================
કિં ચ
ભયાદ્રણાદુપરતં મંસ્યન્તે ત્વાં મહારથાઃ .
યેષાં ચ ત્વં બહુમતો ભૂત્વા યાસ્યસિ લાઘવમ્ ..૨.૩૫..

ભયાત્કર્ણાદિભ્યઃ રણાત્યુદ્ધાતુપરતં નિવૃત્તં મંસ્યન્તે ચિન્તયિષ્યન્તિ ન કૃપયેતિ ત્વાં મહારથાઃ દુર્યોધનપ્રભૃતયઃ . યેષાં ચ ત્વં દુર્યોધનાદીનાં બહુમતો બહુભિર્ગુણૈર્યુક્તઃ ઇત્યેવં મતઃ બહુમતો ભૂત્વા પુનર્યાસ્યસિ લાઘવં લઘુભાવમ્ ..૨.૩૫..

==============================
કિં ચ
અવાચ્યવાદાંશ્ચ બહૂન્ વદિષ્યન્તિ તવાહિતાઃ .
નિન્દન્તસ્તવ સામર્થ્યં તતો દુઃખતરં નુ કિમ્ ..૨.૩૬..

અવાચ્યવાદાનવક્તવ્યવાદાંશ્ચ બહૂનનેકપ્રકારાન્ વદિષ્યન્તિ તવાહિતાઃ શત્રવઃ નિન્દન્તઃ કુત્સયન્તઃ તવ ત્વદીયં સામર્થ્યં નિવાતકવચાદિયુદ્ધનિમિત્તમ્ . તતસ્તસ્માત્નિન્દાપ્રાપ્તેર્દુઃખાત્દુઃખતરં નુ કિમ્ ? તતઃ કષ્ટતરં દુઃખં નાસ્તીત્યર્થઃ ..૨.૩૬..

==============================
યુરા પુનઃ ક્રિયમાણે કર્ણાદિભિઃ
હતો વા પ્રાપ્સ્યસિ સ્વર્ગં જિત્વા વા ભોક્ષ્યસે મહીમ્ .
તસ્માદુત્તિષ્ઠ કૌન્તેય યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ ..૨.૩૭..

હતો વા પ્રાપ્સ્યસિ સ્વર્ગમ્, હતઃ સન્ સ્વર્ગં પ્રાપ્સ્યસિ . જિત્વા વા કર્ણાદીન્ શૂરાન્ ભોક્ષ્યસે મહીમ્ . ઉભયથાપિ તવ લાભ એવેત્યભિપ્રાયઃ . યત એવં તસ્માતુત્તિષ્ઠ કૌન્તેય યુદ્ધાય કૃતાનિ ચ યઃ જેષ્યામિ શત્રૂન્, મરિષ્યામિ વા ઇતિ નિશ્ચયં કૃત્વેત્યર્થઃ ..૨.૩૭..

==============================
તત્ર યુદ્ધં સ્વધર્મ ઇત્યેવં યુધ્યમાનસ્યોપદેશમિમં સૃણુ
સુખદુઃખે સમે કૃત્વા લાભાલાભૌ જયાજયૌ .
તતો યુદ્ધાય યુજ્યસ્વ નૈવં પાપમવાપ્સ્યસિ ..૨.૩૮..

સુખદુઃખે સમે તુલ્યે કૃત્વા, રાગદ્વેષાવપ્યકૃત્વેત્યેતત્ . તથા લાભાલાભૌ જયાજયૌ ચ સમૌ કૃત્વા તતો યુદ્ધાય યુજ્યસ્વ ઘટાસ્વ . ન એવં યુદ્ધં કુર્વન્ પાપમવાપ્સ્યસિ . ઇત્યેષ ઉપદેશઃ પ્રાસઙ્ગિકઃ ..૨.૩૮..

==============================
શોકમોહાપનયનાય લૌકિકો ન્યાયઃ સ્વધર્મમપિ ચાવેક્ષ્ય ઇત્યાદ્યૈઃ લોકૈરુક્તઃ, ન તુ તાત્પર્યેણ . પરમાર્થદર્શનમિહ પ્રકૃતમ્ . તચ્ચોક્તમુપસંહ્રિયતે એષા તેઽભિહિતા ઇતિ શાસ્ત્રવિષયવિભાગપ્રદર્શનાય . ઇહ હિ પ્રદર્શિતે પુનઃ શાસ્ત્રવિષયવિભાગે ઉપરિષ્ટાત્જ્ઞાનયોગેન સાંખ્યાનાં કર્મયોગેન યોગિનામિતિ નિષ્ઠાદ્વયવિષયં શાસ્ત્રં સુખં પ્રવર્તિષ્યતે, શ્રોતારશ્ચ વિષયવિભાગેન સુખં ગ્રહીષ્યન્તિ ઇત્યત આહ
એષા તેઽભિહિતા સાંખ્યે બુદ્ધિર્યોગે ત્વિમાં શૃણુ .
બુદ્ધ્યા યુક્તો યયા પાર્થ કર્મબન્ધં પ્રહાસ્યસિ ..૨.૩૯..

એષા તે તુભ્યમભિહિતા ઉક્તા સાંખ્યે પરમાર્થવસ્તુવિવેકવિષયે બુદ્ધિર્જ્ઞાનં સાક્ષાત્શોકમોહાદિસંસારહેતુદોષનિવૃત્તિકારણમ્ . યોગે તુ તત્પ્રાપ્ત્યુપાયે નિઃસઙ્ગતયા દ્વન્દ્વપ્રહાણપૂર્વકમીશ્વરારાધનાર્થે કર્મયોગે કર્માનુષ્ઠાને સમાધિયોગે ચેમામનન્તરમેવોચ્યમાનાં બુદ્ધિં શૃણુ . તાં ચ બુદ્ધિં સ્તૌતિ પ્રરોચનાર્થમ્ બુદ્ધ્યા યયા યોગવિષયયા યુક્તઃ . હે પાર્થ, કર્મબન્ધં કર્મૈવ ધર્માધર્માખ્યો બન્ધઃ કર્મબન્ધસ્તં પ્રહાસ્યસિ ઈશ્વરપ્રસાદનિમિત્તજ્ઞાનપ્રાપ્તેરિત્યભિપ્રાયઃ ..૨.૩૯..

==============================
કિં ચાન્યત્
નેહાભિક્રમનાશોઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે .
સ્વલ્પમપ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ..૨.૪૦..

નેહ મોક્ષમાર્ગે કર્મયોગે અભિક્રમનાશોઽભિક્રમણમભિક્રમઃ પ્રારમ્ભસ્તસ્ય નાશો નાસ્તિ યથા કૃષ્યાદેઃ . યોગવિષયે પ્રારમ્ભસ્ય ન અનૈકાન્તિકફલત્વમિત્યર્થઃ . કિં ચ નાપિ ચિકિત્સાવત્પ્રત્યવાયો વિદ્યતે ભવતિ . કિં તુ સ્વલ્પમપિ અસ્ય ધર્મસ્ય યોગધર્મસ્ય અનુષ્ઠિતં ત્રાયતે રક્ષતિ મહતઃ ભયાત્સંસારભયાત્જન્મમરણાદિલક્ષણાત્ ..૨.૪૦..

==============================
યેયં સાંખ્યે બુદ્ધિરુક્તા યોગે ચ, વક્ષ્યમાણલક્ષણા સા
વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિરેકેહ કુરુનન્દન .
બહુશાખા હ્યનન્તાશ્ચ બુદ્ધયોઽવ્યવસાયિનામ્ ..૨.૪૧..

વ્યવસાયાત્મિકા નિશ્ચયસ્વભાવા એકા એવ બુદ્ધિરિતરવિપરીતબુદ્ધિશાખાભેદસ્ય વાધિકા, સમ્યક્પ્રમાણજનિતત્વાત્, ઇહ શ્રેયોમાર્ગે . હે કુરુનન્દન ! યાઃ પુનરિતરા વિપરીતબુદ્ધયઃ, યાસાં શાખાભેદપ્રચારવશાતનન્તોઽપારોઽનુપરતઃ
સંસારો નિત્યપ્રતતો વિસ્તીર્ણો ભવતિ, પ્રમાણજનિતવિવેકબુદ્ધિનિમિત્તવશાચ્ચ ઉપરતાસ્વનન્તભેદબુદ્ધિષુ સંસારોઽપ્યુપરમતે તા બુદ્ધયો બહુશાખાઃ બહ્વ્વયઃ શાખાઃ યાસાં તાઃ બહુશાખાઃ, બહુભેદા ઇત્યેતત્ . પ્રતિશાખાભેદેન હ્યનન્તા ચ બુદ્ધયઃ . કેષામ્ ? અવ્યવસાયિનાં પ્રમાણજનિતવિવેકબુદ્ધિરહિતાનામિત્યર્થઃ ..૨.૪૧..

==============================
યેષાં વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિર્નાસ્તિ તે
યામિમાં પુષ્પિતાં વાચં પ્રવદન્ત્યવિપશ્ચિતઃ .
વેદવાદરતાઃ પાર્થ નાન્યદસ્તીતિ વાદિનઃ ..૨.૪૨..

યામિમાં વક્ષ્યમાણાં પુષ્પિતાં પુષ્પિત ઇવ વૃક્ષઃ શોભમાનાં શ્રૂયમાણરમણીયાં વાચં વાક્યલક્ષણાં પ્રવદન્તિ . કે ? અવિપશ્ચિતોઽમેધસોઽવિવેકિન ઇત્યર્થઃ . વેદવાદરતાઃ બહ્વ્યર્થવાદફલસાધનપ્રકાશકેષુ વેદવાક્યેષુ રતાઃ હે પાર્થ, ન અન્યત્સ્વર્ગપ્રાપ્ત્યાદિફલસાધનેભ્યઃ કર્મભ્યોઽસ્તિ ઇત્યેવં વાદિનઃ વદનશીલાઃ ..૨.૪૨..

==============================
તે ચ
કામાત્માનઃ સ્વર્ગપરા જન્મકર્મફલપ્રદામ્ .
ક્રિયાવિશેષબહુલાં ભોગૈશ્વર્યગતિં પ્રતિ ..૨.૪૩..

કામાત્માનઃ કામસ્વભાવાઃ, કામપરા ઇત્યર્થઃ . સ્વર્ગપરાઃ સ્વર્ગઃ પરઃ પુરુષાર્થઃ યેષાં તે સ્વર્ગપરાઃ સ્વર્ગપ્રધાનાઃ . જન્મકર્મફલપ્રદાં કર્મણઃ ફલં કર્મફલં જન્મૈવ કર્મફલં જન્મકર્મફલં તત્પ્રદદાતીતિ જન્મકર્મફલપ્રદા, તાં વાચમ્ . પ્રવદન્તિ ઇત્યનુષજ્યતે . ક્રિયાવિશેષબહુલાં ક્રિયાણાં વિશેષાઃ ક્રિયાવિશેષાઃ તે બહુલા યસ્યાં વાચિ તાં સ્વર્ગપશુપુત્રાદ્યર્થાઃ યયા વાચા બાહુલ્યેન પ્રકાશ્યન્તે . ભોગૈશ્વર્યગતિં
પ્રતિ ભોગશ્ચ ઐશ્વર્યં ચ ભોગૈશ્વર્યે, તયોર્ગતિઃ પ્રાપ્તિઃ ભોગૈશ્વર્યગતિઃ, તાં પ્રતિ સાધનભૂતાઃ યે ક્રિયાવિશેષાઃ તદ્બહુલાં તાં વાચં પ્રવદન્તઃ મૂઢાઃ સંસારે પરિવર્તન્તે ઇત્યભિપ્રાયઃ ..૨.૪૩..

==============================
તેષાં ચ
ભોગૈશ્વર્યપ્રસક્તાનાં તયાપહૃતચેતસામ્ .
વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ સમાધૌ ન વિધીયતે ..૨.૪૪..

ભોગૈશ્વર્યપ્રસક્તાનાં ભોગઃ કર્તવ્યઃ ચૈશ્વર્યં ચ ઇતિ ભોગૈશ્વર્યયોરેવ પ્રણયવતાં તદાત્મભૂતાનામ્ . તયા ક્રિયાવિશેષબહુલયા વાચા અપહૃતચેતસામાચ્છાદિતવિવેકપ્રજ્ઞાનાં વ્યવસાયાત્મિકા સાંખ્યે યોગે વા બુદ્ધિઃ સમાધૌ સમાધીયતે અસ્મિન્ પુરુષોપભોગાય સર્વમિતિ સમાધિઃ અન્તઃકરણં બુદ્ધિઃ તસ્મિન્ સમાધૌ, ન વિધીયતે ન ભવતિ ઇત્યર્થઃ ..૨.૪૪..

==============================
ય એવં વિવેકબુદ્ધિરહિતાઃ તેષાં કામાત્મનાં યત્ફલં તદાહ
ત્રૈગુણ્યવિષયા વેદા નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવાર્જુન .
નિર્દ્વન્દ્વો નિત્યસત્ત્વસ્થો નિર્યોગક્ષેમ આત્મવાન્ ..૨.૪૫..

ત્રૈગુણ્યવિષયાઃ ત્રૈગુણ્યં સંસારો વિષયઃ પ્રકાશયિતવ્યઃ યેષાં તે વેદાઃ ત્રૈગુણ્યવિષયાઃ . ત્વં તુ નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવ અર્જુન, નિષ્કામો ભવ ઇત્યર્થઃ . નિર્દ્વન્દ્વઃ સુખદુઃખહેતૂ સપ્રતિપક્ષૌ પદાર્થૌ દ્વન્દ્વશબ્દવાચ્યૌ . તતઃ નિર્ગતઃ નિર્દ્વન્દ્વો ભવ . નિત્યસત્ત્વસ્થઃ સદા સત્ત્વગુણાશ્રિતો ભવ . તથા નિર્યોગક્ષેમોઽનુપાત્તસ્ય ઉપાદાનં યોગઃ, ઉપાત્તસ્ય રક્ષણં ક્ષેમઃ, યોગક્ષેમપ્રધાનસ્ય શ્રેયસિ પ્રવૃત્તિર્દુષ્કરા ઇત્યતઃ નિર્યોગક્ષેમો
ભવ . આત્મવાનપ્રમત્તશ્ચ ભવ . એષ તવ ઉપદેશઃ સ્વધર્મમનુતિષ્ઠતઃ ..૨.૪૫..

==============================
સર્વેષુ વેદોક્તેષુ કર્મસુ યાન્યુક્તાન્યનન્તાનિ ફલાનિ તાનિ નાપેક્ષ્યન્તે ચેત્, કિમર્થં તાનિ ઈશ્વરાયેત્યનુષ્ઠીયન્તે ઇત્યુચ્યતે . સૃણુ
યાવાનર્થ ઉદપાને સર્વતઃ સંપ્લુતોદકે .
તાવાન્ સર્વેષુ વેદેષુ બ્રાહ્મણસ્ય વિજાનતઃ ..૨.૪૬..

યથા લોકે કૂપતડાગાદ્યનેકસ્મિનુદપાને પરિચ્છિન્નોદકે યાવાન્ યાવત્પરિમાણઃ સ્નાનપાનાદિરર્થઃ ફલં પ્રયોજનં સ સર્વોઽર્થઃ સર્વતઃ સંપ્લુતોદકેઽપિ યોઽર્થઃ તાવાનેવ સંપદ્યતે, તત્ર અન્તર્ભવતીત્યર્થઃ . એવં તાવાન્ તાવત્પરિમાણ એવ સંપદ્યતે સર્વેષુ વેદેષુ વેદોક્તેષુ કર્મસુ યોઽર્થઃ યત્કર્મફલં સોઽર્થઃ બ્રાહ્મણસ્ય સંન્યાસિનઃ પરમાર્થતત્ત્વં વિજાનતઃ યોઽર્થઃ યત્વિજ્ઞાનફલં સર્વતઃ સંપ્લુતોદકસ્થાનીયં તસ્મિન્ તાવાનેવ સંપદ્યતે તત્રૈવાન્તર્ભવતીત્યર્થઃ
. યથા કૃતાય વિજિતાયાધરેયાઃ સંયન્ત્યેવમેનં સર્વં તદભિસમેતિ યત્કિંચિત્પ્રજાઃ સાધુ કુર્વન્તિ યસ્તદ્વેદ યત્સ વેદ [Cહાઊ ૪.૧.૨] ઇતિ શ્રુતેઃ . સર્વં કર્માખિલમિતિ ચ વક્ષ્યતિ . તસ્માત્પ્રાક્જ્ઞાનનિષ્ઠાધિકારપ્રાપ્તેઃ કર્મણ્યધિકૃતેન કૂપતડાગાદ્યર્થસ્થાનીયમપિ કર્મ કર્તવ્યમ્ ..૨.૪૬..

==============================
તવ ચ
કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન .
મા કર્મફલહેતુર્ભૂર્મા તે સઙ્ગોઽસ્ત્વકર્મણિ ..૨.૪૭..

કર્મણ્યેવાધિકારો ન જ્ઞાનનિષ્ઠાયાં તે તવ . તત્ર ચ કર્મ કુર્વતઃ મા ફલેષુ અધિકારોઽસ્તુ, કર્મફલતૃષ્ણા મા ભૂત્કદાચન કસ્યાંચિદપ્યવસ્થાયામિત્યર્થઃ . યદા કર્મફલે તૃષ્ણા તે સ્યાત્તદા કર્મફલપ્રાપ્તેર્હેતુઃ સ્યાઃ, એવં મા કર્મફલહેતુઃ ભૂઃ . યદા હિ કર્મફલતૃષ્ણાપ્રયુક્તઃ કર્મણિ પ્રવર્તતે તદા કર્મફલસ્યૈવ જન્મનો હેતુર્ભવેત્ . યદિ કર્મફલં નેષ્યતે, કિં કર્મણા દુઃખરૂપેણ ? ઇતિ મા તે તવ સઙ્ગોઽસ્ત્વકર્મણિ અકરણે પ્રીતિર્મા ભૂત્ ..૨.૪૭..

==============================
યદિ કર્મફલપ્રયુક્તેન ન કર્તવ્યં કર્મ, કથં તર્હિ કર્તવ્યમિતિ . ઉચ્યતે
યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનંજય .
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમો ભૂત્વા સમત્વં યોગ ઉચ્યતે ..૨.૪૮..

યોગસ્થઃ સન્ કુરુ કર્માણિ કેવલમીશ્વરાર્થમ્ . તત્રાપીશ્વરો મે તુષ્યતુ ઇતિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનંજય . ફલતૃષ્ણાશૂન્યેન ક્રિયમાણે કર્મણિ સત્ત્વશુદ્ધિજા જ્ઞાનપ્રાપ્તિલક્ષણા સિદ્ધિઃ, તદ્વિપર્યયજા અસિદ્ધિઃ, તયોઃ સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોરપિ સમઃ તુલ્યો ભૂત્વા કુરુ કર્માણિ . કોઽસૌ યોગો યત્રસ્થઃ કુરુ ઇત્યુક્તમ્ ? ઇદમેવ તત્ સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમત્વં યોગ ઉચ્યતે ..૨.૪૮..

==============================
યત્પુનઃ સમત્વબુદ્ધિયુક્તમીશ્વરારાધનાર્થં કર્મોક્તમ્, એતસ્માત્કર્મણઃ
દૂરેણ હ્યવરં કર્મ બુદ્ધિયોગાદ્ધનંજય .
બુદ્ધૌ શરણમન્વિચ્છ કૃપણાઃ ફલહેતવઃ ..૨.૪૯..

દૂરેણ અતિવિપ્રકર્ષેણ અત્યન્તમેવ હ્યવરમધમં નિકૃષ્ટં કર્મ ફલાર્થિના ક્રિયમાણં બુદ્ધિયોગાત્સમત્વબુદ્ધિયુક્તાત્કર્મણઃ, જન્મમરણાદિહેતુત્વાત્ . હે ધનંજય, યત એવં તતઃ યોગવિષયાયાં બુદ્ધૌ તત્પરિપાકજાયાં વા સાંખ્યબુદ્ધૌ શરણમાશ્રયમભયપ્રાપ્તિકારણમન્વિચ્છ પ્રાર્થયસ્વ, પરમાર્થજ્ઞાનશરણો ભવેત્યર્થઃ . યતોઽવરં કર્મ કુર્વાણાઃ કૃપણાઃ દીનાઃ ફલહેતવઃ ફલતૃષ્ણાપ્રયુક્તાઃ સન્તઃ, યો વા એતદક્ષરં ગાર્ગ્યવિદિત્વાસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ કૃપણઃ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૩.૮.૧૦] ઇતિ શ્રુતેઃ
..૨.૪૯..

==============================
સમત્વબુદ્ધિયુક્તઃ સન્ સ્વધર્મમનુતિષ્ઠન્ યત્ફલં પ્રાપ્નોતિ તચ્છૃણુ
બુદ્ધિયુક્તો જહાતીહ ઉભે સુકૃતદુષ્કૃતે .
તસ્માદ્યોગાય યુજ્યસ્વ યોગઃ કર્મસુ કૌશલમ્ ..૨.૫૦..

બુદ્ધિયુક્તઃ કર્મસમત્વવિષયયા બુદ્ધ્યા યુક્તો બુદ્ધિયુક્તઃ સઃ જહાતિ પરિત્યજતિ ઇહ અસ્મિન્ લોકે ઉભે સુકૃતદુષ્કૃતે પુણ્યપાપે સત્ત્વશુદ્ધિજ્ઞાનપ્રાપ્તિદ્વારેણ યતઃ, તસ્માત્સમત્વબુદ્ધિયોગાય યુજ્યસ્વ ઘટાસ્વ . યોગો હિ કર્મસુ કૌશલં સ્વધર્માખ્યેષુ કર્મસુ વર્તમાનસ્ય યા સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમત્વબુદ્ધિરીશ્વરાર્પિતચેતસ્તયા તત્કૌશલં કુશલભાવઃ . તદ્ધિ કૌશલં યદ્બન્ધનસ્વભાવાન્યપિ કર્માણિ સમત્વબુદ્ધ્યા સ્વભાવાન્નિવર્તન્તે . તસ્માત્સમત્વબુદ્ધિયુક્તો ભવ ત્વમ્ ..૨.૫૦..

==============================
યસ્માત્
કર્મજં બુદ્ધિયુક્તા હિ ફલં ત્યક્ત્વા મનીષિણઃ .
જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તાઃ પદં ગચ્છન્ત્યનામયમ્ ..૨.૫૧..

કર્મજં ફલં ત્યક્ત્વા ઇતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ . ઇષ્ટાનિષ્ટદેહપ્રાપ્તિઃ કર્મજં ફલં કર્મભ્યો જાતં બુદ્ધિયુક્તાઃ સમત્વબુદ્ધિયુક્તાઃ સન્તઃ હિ યસ્માત્ફલં ત્યક્ત્વા પરિત્યજ્ય મનીષિણઃ જ્ઞાનિનો ભૂત્વા, જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તાઃ જન્મૈવ બન્ધઃ જન્મબન્ધઃ તેન વિનિર્મુક્તાઃ જીવન્ત એવ જન્મબન્ધાત્વિનિર્મુક્તાઃ સન્તઃ, પદં પરમં વિષ્ણોઃ મોક્ષાખ્યં ગચ્છન્તિ અનામયં સર્વોપદ્રવરહિતમિત્યર્થઃ . અથવા બુદ્ધિયોગાદ્ધનંજય ઇત્યારભ્ય
પરમાર્થદર્શનલક્ષણૈવ સર્વતઃ સંપ્લુતોદકસ્થાનીયા કર્મયોગજસત્ત્વશુદ્ધજનિતા બુદ્ધિર્દર્શિતા, સાક્ષાત્સુકૃતદુષ્કૃતપ્રહાણાદિહેતુત્વશ્રવણાત્ ..૨.૫૧..

==============================
યોગાનુષ્ઠાનજનિતસત્ત્વશુદ્ધજા બુદ્ધિઃ કદા પ્રાપ્સ્યતે ઇત્યુચ્યતે
યદા તે મોહકલિલં બુદ્ધિર્વ્યતિતરિષ્યતિ .
તદા ગન્તાસિ નિર્વેદં શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ ..૨.૫૨..

યદા યસ્મિન્ કાલે તે તવ મોહકલિલં મોહાત્મકમવિવેકરૂપં કાલુષ્યં યેન આત્માનાત્મવિવેકબોધં કલુષીકૃત્ય વિષયં પ્રત્યન્તઃકરણં પ્રવર્તતે, તત્તવ બુદ્ધિઃ વ્યતિતરિષ્યતિ વ્યતિક્રમિષ્યતિ, અતિશુદ્ધભાવમાપાત્ર્યતે ઇત્યર્થઃ . તદા તસ્મિન્ કાલે ગન્તાસિ પ્રાપ્સ્યસિ નિર્વેદં વૈરાગ્યં શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ, તદા શ્રોતવ્યં શ્રુતં ચ તે નિષ્ફલં પ્રતિભાતીત્યભિપ્રાયઃ ..૨.૫૨..

==============================
મોહકલિલાત્યયદ્વારેણ લબ્ધાત્મવિવેકજપ્રજ્ઞઃ કદા કર્મયોગજં ફલં પરમાર્થયોગમવાપ્સ્યામીતિ ચેત્, તત્સૃણુ
શ્રુતિવિપ્રતિપન્ના તે યદા સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલા .
સમાધાવચલા બુદ્ધિસ્તદા યોગમવાપ્સ્યસ્યિ ..૨.૫૩..

શ્રુતિવિપ્રતિન્ના અનેકસાધ્યસાધનસંબન્ધપ્રકાશનશ્રુતિભિઃ શ્રવણૈઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણૈઃ વિપ્રતિપન્ના નાનાપ્રતિન્ના વિક્ષિપ્તા સતી તે તવ બુદ્ધિર્યદા યસ્મિન્ કાલે સ્થાસ્યતિ સ્થિરીભૂતા ભવિષ્યતિ નિશ્ચલા વિક્ષેપચલનવર્જિતા સતી સમાધૌ, સમાધીયતે ચિત્તમસ્મિન્નિતિ સમાધિરાત્મા, તસ્મિનાત્મનિ ઇત્યેતત્ . અચલા તત્રાપિ વિકલ્પવર્જિતા ઇત્યેતત્ . બુદ્ધિરન્તઃકરણમ્ . તદા તસ્મિન્ કાલે યોગમવાપ્સ્યસિ વિવેકપ્રજ્ઞાં સમાધિં પ્રાપ્સ્યસિ ..૨.૫૩..

==============================
પ્રશ્નબીજં પ્રતિલભ્ય અર્જુન ઉવાચલબ્ધસમાધિપ્રજ્ઞસ્ય લક્ષણબુભુત્સયા
અર્જુન ઉવાચ
અર્જુન ઉવાચ
સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા સમાધિસ્થસ્ય કેશવ .
સ્થિતધીઃ કિં પ્રભાષેત કિમાસીત વ્રજેત કિમ્ ..૨.૫૪..

સ્થિતા પ્રતિષ્ઠિતા અહમસ્મિ પરં બ્રહ્મ ઇતિ પ્રજ્ઞા યસ્ય સઃ સ્થિતપ્રજ્ઞસ્તસ્ય સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા કિં ભાષણં વચનં કથમસૌ પરૈર્ભાષ્યતે સમાધિસ્થસ્ય સમાધૌ સ્થિતસ્ય હે કેશવ . સ્થિતધીઃ સ્થિતપ્રજ્ઞઃ સ્વયં વા કિં પ્રભાષેત . કિમાસીત વ્રજેત કિમાસનં વ્રજનં વા તસ્ય કથમિત્યર્થઃ . સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય લક્ષણમનેન લોકેન પૃચ્છયતે ..૨.૫૪..

==============================
યો હ્યાદિત એવ સંન્યસ્ય કર્માણિ જ્ઞાનયોગનિષ્ઠાયાં પ્રવૃત્તઃ, યશ્ચ કર્મયોગેન, તયોઃ પ્રજહાતિ ઇત્યારભ્ય આ અધ્યાયપરિસમાપ્તેઃ સ્થિતપ્રજ્ઞલક્ષણં સાધનં ચોપદિશ્યતે . સર્વત્રૈવ હિ અધ્યાત્મશાસ્ત્રે કૃતાર્થલક્ષણાનિ યાનિ તાન્યેવ સાધનાનિ ઉપદિશ્યન્તે, યત્નસાધ્યત્વાત્ . યાનિ યત્નસાધ્યાનિ સાધનાનિ લક્ષણાનિ ચ ભવન્તિ તાનિ શ્રીભગવાનુવાચ
પ્રજહાતિ યદા કામાન્ સર્વાન્ પાર્થ મનોગતાન્ .
આત્મન્યેવાત્મના તુષ્ટઃ સ્થિતપ્રજ્ઞસ્તદોચ્યતે ..૨.૫૫..

પ્રજહાતિ પ્રકર્ષેણ જહાતિ પરિત્યજતિ યદા યસ્મિન્ કાલે સર્વાન્ સમસ્તાન્ કામાનિચ્છાભેદાન્ હે પાર્થ, મનોગતાન્મનસિ પ્રવિષ્ટાઅન્ હૃદિ પ્રવિષ્ટાન્ . સર્વકામપરિત્યાગે તુષ્ટિકારણાભાવાત્શરીરધારણનિમિત્તશેષે ચ સતિ ઉન્મત્તપ્રમત્તસ્યેવ પ્રવૃત્તિઃ પ્રાપ્તા, ઇત્યત ઉચ્યતે આત્મન્યેવ પ્રત્યગાત્મસ્વરૂપે એવ આત્મના સ્વેનૈવ બાહ્યલાભનિરપેક્ષસ્તુષ્ટાઃ પરમાર્થદર્શનામૃતરસલાભેન અન્યસ્માદલંપ્રત્યયવાન્ સ્થિતપ્રજ્ઞઃ સ્થિતા પ્રતિષ્ઠિતા આત્માનાત્મવિવેકજા પ્રજ્ઞા યસ્ય સઃ સ્થિતપ્રજ્ઞઃ વિદ્વાન્ તદા ઉચ્યતે . ત્યક્તપુત્રવિત્તલોકૈષણઃ સંન્યાસી આત્મારામ આત્મક્રીડાઃ સ્થિતપ્રજ્ઞ ઇત્યર્થઃ ..૨.૫૫..

==============================
કિં ચ
દુઃખેષ્વનુદ્વિગ્નમનાઃ સુખેષુ વિગતસ્પૃહઃ .
વીતરાગભયક્રોધઃ સ્થિતધીર્મુનિરુચ્યતે ..૨.૫૬..

દુઃખેષ્વાધ્યાત્મિકાદિષુ પ્રાપ્તેષુ ન ઉદ્વિગ્નં ન પ્રક્ષુભિતં દુઃખપ્રાપ્તૌ મનો યસ્ય સોઽયમનુદ્વિગ્નમનાઃ . તથા સુખેષુ પ્રાપ્તેષુ વિગતા સ્પૃહા તૃષ્ણા યસ્ય, ન અગ્નિરિવ ઇન્ધનાદ્યાધાને સુખાન્યનુ વિવર્ધતે સ વિગતસ્પૃહઃ . વીતરાગભયક્રોધઃ રાગ ચ ભયં ચ ક્રોધ ચ વીતા વિગતા યસ્માત્સ વીતરાગભયક્રોધઃ . સ્થિતધીઃ સ્થિતપ્રજ્ઞો મુનિઃ સંન્યાસી તદા ઉચ્યતે ..૨.૫૬..

==============================
કિં ચ
યઃ સર્વત્રાનભિસ્નેહસ્તત્તત્પ્રાપ્ય શુભાશુભમ્ .
નાભિનન્દતિ ન દ્વેષ્ટિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ..૨.૫૭..

યઃ મુનિઃ સર્વત્ર દેહજીવિતાદિષ્વપિ અનભિસ્નેહોઽભિસ્નેહવર્જિતસ્તત્તત્પ્રાપ્ય શુભાશુભં તત્તત્શુભમશુભં વા લબ્ધ્વા નાભિનન્દતિ ન દ્વેષ્ટિ શુભં પ્રાપ્ય ન તુષ્યતિ ન હૃષ્યતિ, અશુભં ચ પ્રાપ્ય ન દ્વેષ્ટિ ઇત્યર્થઃ . તસ્ય એવં હર્ષવિષાદવર્જિતસ્ય વિવેકજા પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતિ ..૨.૫૭..

==============================
કિં ચ
યદા સંહરતે ચાયં કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ સર્વશઃ .
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યસ્તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ..૨.૫૮..

યદા સંહરતે સમ્યગુપસંહરતે ચાયં જ્ઞાનનિષ્ઠાયાં પ્રવૃત્તો યતિઃ કૂર્મોઽઙ્ગાનિ ઇવ યથા કૂર્મો ભયાત્સ્વાન્યઙ્ગાનિ ઉપસંહરતિ સર્વશઃ સર્વતઃ, એવં જ્ઞાનનિષ્ઠઃ ઇન્દ્રિયાણિ ઇન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ સર્વવિષયેભ્ય ઉપસંહરતે . તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ઇત્યુક્તાર્થં વાક્યમ્ ..૨.૫૮..

==============================
તત્ર વિષયાનનાહરતઃ આતુરસ્યાપિ ઇન્દ્રિયાણિ કૂર્માઙ્ગાનીવ સંહ્રિયન્તે ન તુ તદ્વિષયો રાગઃ સ કથં સંહ્રિયતે ઇત્યુચ્યતે
વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ .
રસવર્જં રસોઽપ્યસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે ..૨.૫૯..

યદ્યપિ વિષયાઃ વિષયોપલક્ષિતાનિ વિષયશબ્દવાચ્યાનિ ઇન્દ્રિયાણિ નિરાહારસ્ય અનાહ્રિયમાણવિષયસ્ય કષ્ટે તપસિ સ્થિતસ્ય મૂર્ખસ્યાપિ વિનિવર્તન્તે દેહિનો દેહવતઃ રસવર્જં રસો રાગો વિષયેષુ યસ્તં વર્જયિત્વા . રસશબ્દો રાગે પ્રસિદ્ધઃ, સ્વરસેન પ્રવૃત્તઃ રસિકઃ રસજ્ઞઃ, ઇત્યાદિદર્શનાત્ . સોઽપિ રસો રઞ્જનરૂપઃ સૂક્ષ્મોઽસ્ય યતેઃ પરં પરમાર્થતત્ત્વં બ્રહ્મ દૃષ્ટ્વા ઉપલભ્ય અહમેવ તતિતિ વર્તમાનસ્ય નિવર્તતે નિર્બીજં વિષયવિજ્ઞાનં સંપદ્યતે ઇત્યર્થઃ . નાસતિ સમ્યગ્દર્શને રસસ્ય ઉચ્છેદઃ
. તસ્માત્સમ્યગ્દર્શનાત્મિકાયાઃ પ્રજ્ઞાયાઃ સ્થૈર્યં કર્તવ્યમિત્યભિપ્રાયઃ ..૨.૫૯..

==============================
સમ્યગ્દર્શનલક્ષણપ્રજ્ઞાસ્થૈર્યં ચિકીર્ષતા આદૌ ઇન્દ્રિયાણિ સ્વવશે સ્થાપયિતવ્યાનિ, યસ્માત્તદનવસ્થાપને દોષમાહ
યતતો હ્યપિ કૌન્તેય પુરુષસ્ય વિપશ્ચિતઃ .
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ હરન્તિ પ્રસભં મનઃ ..૨.૬૦..

યતતઃ પ્રયત્નં કુર્વતઃ હિ યસ્માત્કૌન્તેય પુરુષસ્ય વિપશ્ચિતઃ મેધાવિનોઽપિ ઇતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ . ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ પ્રમથનશીલાનિ વિષયાભિમુખં હિ પુરુષં વિક્ષોભયન્તિ આકુલીકુર્વન્તિ, આકુલીકૃત્ય ચ હરન્તિ પ્રસભં પ્રસહ્ય પ્રકાશમેવ પશ્યતો વિવેકવિજ્ઞાનયુક્તં મનઃ ..૨.૬૦..

==============================
યતસ્તસ્માત્
તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય યુક્ત આસીત મત્પરઃ .
વશે હિ યસ્યેન્દ્રિયાણિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ..૨.૬૧..

તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય સંયમનં વશીકરણં કૃત્વા યુક્તઃ સમાહિતઃ સનાસીત મત્પરોઽહં વાસુદેવઃ સર્વપ્રત્યગાત્મા પરો યસ્ય સ મત્પરઃ, નાન્યોઽહં તસ્માતિત્યાસીત ઇત્યર્થઃ . એવમાસીનસ્ય યતેર્વશે હિ યસ્યેન્દ્રિયાણિ વર્તન્તે અભ્યાસબલાત્તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ..૨.૬૧..

==============================
અથેદાનીં પરાભવિષ્યતઃ સર્વાનર્થમૂલમિદમુચ્યતે
ધ્યાયતો વિષયાન્ પુંસઃ સઙ્ગસ્તેષૂપજાયતે .
સઙ્ગાત્સંજાયતે કામઃ કામાત્ક્રોધોઽભિજાયતે ..૨.૬૨..

ક્રોધાદ્ભવતિ સંમોહઃ સંમોહાત્સ્મૃતિવિભ્રમઃ .
સ્મૃતિભ્રંશાદ્બુદ્ધિનાશો બુદ્ધિનાશાત્પ્રણશ્યતિ ..૨.૬૩..

ધ્યાયતશ્ચિન્તયતો વિષયાત્શબ્દાદીન્ વિષયવિશેષાનાલોચયતઃ પુંસઃ પુરુષસ્ય સઙ્ગઃ આસક્તિઃ પ્રીતિસ્તેષુ વિષયેષુ ઉપજાયતે ઉત્પદ્યતે . સઙ્ગાત્પ્રીતેઃ સંજાયતે સમુત્પદ્યતે કામસ્તૃષ્ણા . કામાત્કુતશ્ચિત્પ્રતિહતાત્ક્રોધોઽભિજાયતે .
ક્રોધાદ્ભવતિ સંમોહોઽવિવેકઃ કાર્યાકાર્યવિષયઃ . ક્રુદ્ધો હિ સંમૂઢઃ સન્ ગુરુમપ્યાક્રોશતિ . સંમોહાત્સ્મૃતિવિભ્રમઃ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશાહિતસંસ્કારજનિતાયાઃ સ્મૃતે સ્યાત્વિભ્રમો ભ્રંશઃ સ્મૃત્યુત્પત્તિનિમિત્તપ્રાપ્તૌ અનુત્પત્તિઃ . તતઃ સ્મૃતિભ્રંશાત્બુદ્ધિનાશઃ બુદ્ધિનાશઃ . કાર્યાકાર્યવિષયવિવેકાયોગ્યતા અન્તઃકરણસ્ય બુદ્ધેર્નાશ ઉચ્યતે . બુદ્ધેર્નાશાત્પ્રણશ્યતિ . તાવદેવ હિ પુરુષઃ યાવદન્તઃકરણં તદીયં કાર્યાકાર્યવિષયવિવેકયોગ્યમ્ . તદયોગ્યત્વે નષ્ટ એવ પુરુષો ભવતિ . અતઃ
તસ્યાન્તઃકરણસ્ય બુદ્ધેર્નાશાત્પ્રણશ્યતિ પુરુષાર્થાયોગ્યો ભવતીત્યર્થઃ ..૨.૬૨૬૩..

==============================
સર્વાનર્થસ્ય મૂલમુક્તં વિષયાભિધ્યાનમ્ . અથ ઇદાનીં મોક્ષકારણમિદમુચ્યતે
રાગદ્વેષવિયુક્તૈસ્તુ વિષયાનિન્દ્રિયૈશ્ચરન્ .
આત્મવશ્યૈર્વિધેયાત્મા પ્રસાદમધિગચ્છતિ ..૨.૬૪..

રાગદ્વેષવિયુક્તૈ રાગશ્ચ દ્વેષશ્ચ રાગદ્વેષૌ, તત્પુરઃસરા હિ ઇન્દ્રિયાણાં પ્રવૃત્તિઃ સ્વાભાવિકી, તત્ર યો મુમુક્ષુઃ ભવતિ સઃ તાભ્યાં વિયુક્તૈઃ શ્રોત્રાદિભિરિન્દ્રિયૈર્વિષયાનવર્જનીયાન્ ચરનુપલભમાનઃ આત્મવશ્યૈરાત્મનો વશ્યાનિ વશીભૂતાનિ ઇન્દ્રિયાણિ તૈરાત્મવશ્યૈર્વિધેયાત્મા ઇચ્છાતઃ વિધેય આત્મા અન્તઃકરણં યસ્ય સોઽયં પ્રસાદમધિગચ્છતિ . પ્રસાદઃ પ્રસન્નતા સ્વાસ્થ્યમ્ ..૨.૬૪..

==============================
પ્રસાદે સતિ કિં સ્યાતિત્યુચ્યતે
પ્રસાદે સર્વદુઃખાનાં હાનિરસ્યોપજાયતે .
પ્રસન્નચેતસો હ્યાશુ બુદ્ધિઃ પર્યવતિષ્ઠતે ..૨.૬૫..

પ્રસાદે સર્વદુઃખાનામાધ્યાત્મિકાદીનાં હાનિર્વિનાશોઽસ્ય યતેરુપજાયતે . કિં ચ પ્રસન્નચેતસઃ સ્વસ્થાન્તઃકરણસ્ય હિ યસ્માતાશુ શીઘ્રં બુદ્ધિઃ પર્યવતિષ્ઠતે આકાશમિવ પરિ સમન્તાતવતિષ્ઠતે, આત્મસ્વરૂપેણૈવ નિશ્ચલીભવતીત્યર્થઃ .
એવં પ્રસન્નચેતસોઽવસ્થિતબુદ્ધિઃ કૃતકૃત્યતા યતઃ, તસ્માત્રાગદ્વેષવિયુક્તૈરિન્દ્રિયૈઃ શાસ્ત્રાવિરુદ્ધેષુ અવર્જનીયેષુ યુક્તઃ સમાચરેતિતિ વાક્યાર્થઃ ..૨.૬૫..

==============================
સેયં પ્રસન્નતા સ્તૂયતે
નાસ્તિ બુદ્ધિરયુક્તસ્ય ન ચાયુક્તસ્ય ભાવના .
ન ચાભાવયતઃ શાન્તિરશાન્તસ્ય કુતઃ સુખમ્ ..૨.૬૬..

નાસ્તિ ન વિદ્યતે ન ભવતીત્યર્થઃ, બુદ્ધિઃ આત્મસ્વરૂપવિષયા અયુક્તસ્ય અસમાહિતાન્તઃકરણસ્ય . ન ચ અસ્તિ અયુક્તસ્ય ભાવના આત્મજ્ઞાનાભિનિવેશઃ . તથા ન ચાસ્ત્યભાવયત આત્મજ્ઞાનાભિનિવેશમકુર્વતઃ શાન્તિરુપશમઃ . અશાન્તસ્ય કુતઃ સુખમ્ ? ઇન્દ્રિયાણાં હિ વિષયસેવાતૃષ્ણાતઃ નિવૃત્તિર્યા તત્સુખમ્, ન વિષયવિષયા તૃષ્ણા . દુઃખમેવ હિ સા . ન તૃષ્ણાયાં સત્યાં સુખસ્ય ગન્ધમાત્રમપ્યુપપદ્યતે ઇત્યર્થઃ ..૨.૬૬..

==============================
અયુક્તસ્ય કસ્માદ્બુદ્ધિર્નાસ્તિ ઇત્યુચ્યતે
ઇન્દ્રિયાણાં હિ ચરતાં યન્મનોઽનુવિધીયતે .
તદસ્ય હરતિ પ્રજ્ઞાં વાયુર્નાવમિવામ્ભસિ ..૨.૬૭..

ઇન્દ્રિયાણાં હિ યસ્માત્ચરતાં સ્વસ્વવિષયેષુ પ્રવર્તમાનાનાં યત્મનોઽનુવિધીયતે અનુપ્રવર્તતે તતિન્દ્રિયવિષયવિકલ્પનેન પ્રવૃત્તં મનોઽસ્ય યતેઃ હરતિ પ્રજ્ઞામાત્માનાત્મવિવેકજાં નાશયતિ . કથમ્ ? વાયુઃ નાવમિવ અમ્ભસિ ઉદકે જિગમિષતાં માર્ગાદુદ્ધૃત્ય ઉન્માર્ગે યથા વાયુઃ નાવં પ્રવર્તયતિ, એવમાત્મવિષયાં પ્રજ્ઞાં હૃત્વા મનો વિષયવિષયાં કરોતિ ..૨.૬૭..

==============================
યતતો હિ ઇત્યુપન્યસ્તસ્યાર્થસ્ય અનેકધા ઉપપત્તિમુક્ત્વા તં ચાર્થમુપપાદ્ય ઉપસંહરતિ
તસ્માદ્યસ્ય મહાબાહો નિગૃહીતાનિ સર્વશઃ .
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યસ્તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ..૨.૬૮..

ઇન્દ્રિયાણાં પ્રવૃત્તૌ દોષ ઉપપાદિતો યસ્માત્તસ્માત્યસ્ય યતેઃ હે મહાબાહો, નિગૃહીતાનિ સર્વશઃ સર્વપ્રકારૈઃ માનસાદિભેદૈઃ ઇન્દ્રિયાણિ ઇન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ શબ્દાદિભ્યસ્તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ..૨.૬૮..

==============================
યોઽયં લૌકિકો વૈદિક ચ વ્યવહારઃ સ ઉત્પન્નવિવેકજ્ઞાનસ્ય સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય અવિદ્યાકાર્યત્વાતવિદ્યાનિવૃત્તૌ નિવર્તતે, અવિદ્યાયા ચ વિદ્યાવિરોધાત્નિવૃત્તિઃ, ઇત્યેતમર્થં સ્ફુટીકુર્વન્નાહ
યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી .
યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ ..૨.૬૯..

યા નિશા રાત્રિઃ સર્વપદાર્થાનામવિવેકકરી તમઃસ્વભાવત્વાત્સર્વભૂતાનાં સર્વેષાં ભૂતાનામ્ . કિં તત્પરમાર્થતત્ત્વં સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય વિષયઃ . યથા નક્તંચરાણામહરેવ સદન્યેષાં નિશા ભવતિ, તદ્વત્નક્તંચરસ્થાનીયાનામજ્ઞાનાં સર્વભૂતાનાં નિશેવ નિશા પરમાર્થતત્ત્વમ્, અગોચરત્વાદતદ્બુદ્ધીનામ્ . તસ્યાં પરમાર્થતત્ત્વલક્ષણાયામજ્ઞાનનિદ્રાયાઃ પ્રબુદ્ધો જાગર્તિ સંયમી સંયમવાન્, જિતેન્દ્રિયો યોગીત્યર્થઃ . યસ્યાં ગ્રાહ્યગ્રાહકભેદલક્ષણાયામવિદ્યાનિશાયાં પ્રસુપ્તાન્યેવ ભૂતાનિ જાગ્રતિ ઇતિ ઉચ્યન્તે, યસ્યાં
નિશાયાં પ્રસુપ્તા ઇવ સ્વપ્નદૃશઃ, સા નિશા અવિદ્યારૂપત્વાત્પરમાર્થતત્ત્વં પશ્યતો મુનેઃ .
અતઃ કર્માણિ અવિદ્યાવસ્થાયામેવ ચોદ્યન્તે, ન વિદ્યાવસ્થાયામ્ . વિદ્યાયાં હિ સત્યામુદિતે સવિતરિ શાર્વરમિવ તમઃ પ્રણાશમુપગચ્છતિ અવિદ્યા . પ્રાક્વિદ્યોત્પત્તેઃ અવિદ્યા પ્રમાણબુદ્ધ્યા ગૃહ્યમાણા ક્રિયાકારકફલભેદરૂપા સતી સર્વકર્મહેતુત્વં પ્રતિપદ્યતે . ન અપ્રમાણબુદ્ધ્યા ગૃહ્યમાણાયાઃ કર્મહેતુત્વોપપત્તિઃ, પ્રમાણભૂતેન વેદેન મમ ચોદિતં કર્તવ્યં કર્મ ઇતિ હિ કર્મણિ કર્તા પ્રવર્તતે, ન અવિદ્યામાત્રમિદં સર્વં ભેદજાતમિતિ જ્ઞાનં તસ્ય આત્મજ્ઞસ્ય સર્વકર્મસંન્યાસે એવ અધિકારો ન પ્રવૃત્તૌ . તથા ચ દર્શયિષ્યતિ તદ્બુદ્ધયસ્તદાત્માનઃ ઇત્યાદિના જ્ઞાનનિષ્ઠાયામેવ તસ્ય અધિકારમ્ .
તત્રાપિ પ્રવર્તકપ્રમાણાભાવે પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિઃ ઇતિ ચેત્, ન . સ્વાત્મવિષયત્વાદાત્મવિજ્ઞાનસ્ય . ન હ્યાત્મનઃ સ્વાત્મનિ પ્રવર્તકપ્રમાણાપેક્ષતા, આત્મત્વાદેવ . તદન્તત્વાચ્ચ સર્વપ્રમાણાનાં પ્રમાણત્વસ્ય . ન હ્યાત્મસ્વરૂપાધિગમે સતિ પુનઃ પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારઃ સંભવતિ . પ્રમાતૃત્વં હ્યાત્મનઃ નિવર્તયતિ અન્ત્યં પ્રમાણમ્ . નિવર્તયદેવ ચાપ્રમાણીભવતિ, સ્વપ્નકાલપ્રમાણમિવ પ્રબોધે . લોકે ચ વસ્ત્વધિગમે પ્રવૃત્તિહેતુત્વાદર્શનાત્પ્રમાણસ્ય . તસ્માન્નાત્મવિદઃ કર્મણ્યધિકાર ઇતિ સિદ્ધમ્ ..૨.૬૯..

==============================
વિદુષસ્ત્યક્તૈષણસ્ય સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય યતેરેવ મોક્ષપ્રાપ્તિઃ, ન તુ અસંન્યાસિનઃ કામકામિનઃ ઇત્યેતમર્થં દૃષ્ટાન્તેન પ્રતિપાદયિષ્યનાહ
આપૂર્યમાણમચલપ્રતિષ્ઠં
સમુદ્રમાપઃ પ્રવિશન્તિ યદ્વત્ .
તદ્વત્કામા યં પ્રવિશન્તિ સર્વે
સ શાન્તિમાપ્નોતિ ન કામકામી ..૨.૭૦..

આપૂર્યમાણમદ્ભિરચલપ્રતિષ્ઠમચલતયા પ્રતિષ્ઠા અવસ્થિતિઃ યસ્ય તમચલપ્રતિષ્ઠં સમુદ્રમાપઃ સર્વતો ગતાઃ પ્રવિશન્તિ સ્વાત્મસ્થમવિક્રિયમેવ સન્તં યદ્વત્, તદ્વત્કામાઃ વિષયસંનિધાવપિ સર્વતઃ ઇચ્છાવિશેષાઃ યં પુરુષમ્ સમુદ્રમિવ આપઃ અવિકુર્વન્તઃ પ્રવિશન્તિ સર્વે આત્મન્યેવ પ્રલીયન્તે ન સ્વાત્મવશં કુર્વન્તિ, સ શાન્તિર્મોક્ષમાપ્નોતિ, નેતરઃ કામકામી, કામ્યન્ત ઇતિ કામાઃ વિષયાઃ તાન્ કામયિતું શીલં યસ્ય સઃ કામકામી, નૈવ પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ..૨.૭૦..

==============================
યસ્માદેવં તસ્માત્
વિહાય કામાન્ યઃ સર્વાન્ પુમાંશ્ચરતિ નિઃસ્પૃહઃ .
નિર્મમો નિરહંકારઃ સ શાન્તિમધિગચ્છતિ ..૨.૭૧..

વિહાય પરિત્યજ્ય કામાન્ યઃ સંન્યાસી પુમાન્ સર્વાનશેષતઃ કાર્ત્સ્ન્યેન ચરતિ, જીવનમાત્રચેષ્ટાશેષઃ પર્યટતીત્યર્થઃ . નિઃસ્પૃહઃ શરીરજીવનમાત્રેઽપિ નિર્ગતા સ્પૃહા યસ્ય સઃ નિઃસ્પૃહઃ સન્નિર્મમઃ શરીરજીવનમાત્રાક્ષિપ્તપરિગ્રહેઽપિ મમેદમિત્યભિનિવેશવર્જિતઃ, નિરહંકારઃ વિદ્યાવત્ત્વાદિનિમિત્તાત્મસંભાવનારહિતઃ ઇત્યેતત્ . સ એવંભૂતઃ સ્થિતપ્રજ્ઞઃ બ્રહ્મવિત્શાન્તિં સર્વસંસારદુઃખોપરમલક્ષણાં નિર્વાણાખ્યામધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ બ્રહ્મભૂતો ભવતિ ઇત્યર્થઃ
..૨.૭૧..

==============================
સૈષા જ્ઞાનનિષ્ઠા સ્તૂયતે
એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ પાર્થ નૈનાં પ્રાપ્ય વિમુહ્યતિ .
સ્થિત્વાસ્યામન્તકાલેઽપિ બ્રહ્મનિર્વાણમૃચ્છતિ ..૨.૭૨..

એષા યથોક્તા બ્રાહ્મી બ્રહ્મણિ ભવા ઇયં સ્થિતિઃ સર્વં કર્મ સંન્યસ્ય બ્રહ્મરૂપેણૈવ અવસ્થાનમિત્યેતત્ . હે પાર્થ, નૈનાં સ્થિતિં પ્રાપ્ય લબ્ધ્વા ન વિમુહ્યતિ ન મોહં પ્રાપ્નોતિ . સ્થિત્વાસ્યાં સ્થિતૌ બ્રાહ્મ્યાં યથોક્તાયામન્તકાલેઽપિ અન્ત્યે વયસ્યપિ બ્રહ્મનિર્વાણં બ્રહ્મનિર્વૃતિં મોક્ષમૃચ્છતિ ગચ્છતિ . કિમુ વક્તવ્યં બ્રહ્મચર્યાદેવ સંન્યસ્ય યાવજ્જીવં યો બ્રહ્મણ્યેવ અવતિષ્ઠતે સ બ્રહ્મનિર્વાણમૃચ્છતિ ઇતિ ..૨.૭૨..

ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૩
તૃતીયોઽધ્યાયઃ શઙ્કરભાષ્યમ્
શાસ્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિષયભૂતે દ્વે બુદ્ધી ભગવતા નિર્દિષ્ટે, સાઙ્ખ્યે બુદ્ધિર્યોગે બુદ્ધિરિતિ ચ . તત્ર પ્રજહાતિ યદા કામાનિત્યારભ્ય આ અધ્યાયપરિસમાપ્તેઃ સાઙ્ખ્યબુદ્ધ્યાશ્રિતાનાં સંન્યાસં કર્તવ્યમુક્ત્વા તેષાં તન્નિષ્ઠતયૈવ ચ કૃતાર્થતા ઉક્તા એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ ઇતિ . અર્જુનાય ચ કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે, મા સઙ્ગોઽસ્ત્વકર્મણિ ઇતિ કર્મ એવ કર્તવ્યમુક્તવાન્ યોગબુદ્ધિમાશ્રિત્ય, ન તત એવ શ્રેયઃપ્રાપ્તિમુક્તવાન્ . તદેતદાલક્ષ્ય પર્યાકુલીભૂતબુદ્ધિરર્જુન ઉવાચ કથં ભક્તાય શ્રેયોઽર્થિને યત્સાક્ષાત્શ્રેયઃસાધનં સાઙ્ખ્યબુદ્ધિનિષ્ઠાં શ્રાવયિત્વા માં કર્મણિ દૃષ્ટાનેકાનર્થયુક્તે
પારમ્પર્યેણાપિ અનૈકાન્તિકશ્રેયઃપ્રાપ્તિફલે નિયુઞ્જ્યાદિતિ યુક્તઃ પર્યાકુલીભાવોઽર્જુનસ્ય . તદનુરૂપપ્રશ્નઃ જ્યાયસી ચેતિત્યાદિઃ . પ્રશ્નાપાકરણવાક્યં ચ ભગવતા ઉક્તં યથોક્તવિભાગવિષયે શાસ્ત્રે .
કેચિત્તુ અર્જુનસ્ય પ્રશ્નાર્થમન્યથા કલ્પયિત્વા તત્પ્રતિકૂલં ભગવતઃ પ્રતિવચનં વર્ણયન્તિ . યથા ચ આત્મના સમ્બન્ધગ્રન્થે ગીતાર્થો નિરૂપિતસ્તત્પ્રતિકૂલં ચેહ પુનઃ પ્રશ્નપ્રતિવચનયોરર્થં નિરૂપયન્તિ . કથં ? તત્ર સમ્બન્ધગ્રન્થે તાવત્સર્વેષામાશ્રમિણાં જ્ઞાનકર્મણોઃ સમુચ્ચયો ગીતાશાસ્ત્રે નિરૂપિતોઽર્થ ઇત્યુક્તમ્ . પુનઃ વિશેષિતં ચ યાવજ્જીવશ્રુતિચોદિતાનિ કર્માણિ પરિત્યજ્ય કેવલાદેવ જ્ઞાનાન્મોક્ષઃ પ્રાપ્યત ઇત્યેતદેકાન્તેનૈવ પ્રતિષિદ્ધમિતિ .
ઇહ ત્વાશ્રમવિકલ્પં દર્શયતા યાવજ્જીવશ્રુતિચોદિતાનામેવ કર્મણાં પરિત્યાગ ઉક્તઃ . તત્કથમીદૃશં વિરુદ્ધમર્થમર્જુનાય બ્રૂયાદ્ભગવાન્, શ્રોતા વા કથં વિરુદ્ધમર્થમવધારયેત્ . તત્રૈતત્સ્યાદ્ગૃહસ્થાનામેવ શ્રૌતકર્મપરિત્યાગેન કેવલાદેવ જ્ઞાનાન્મોક્ષઃ પ્રતિષિધ્યતે ન ત્વાશ્રમાન્તરાણામિતિ .
એતદપિ પૂર્વોત્તર્વિરુદ્ધમેવ . કથં, સર્વાશ્રમિણાં જ્ઞાનકર્મણોઃ સમુચ્ચયો ગીતાશાસ્ત્રે નિશ્ચિતોઽર્થ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય ઇહ કથં તદ્વિરુદ્ધં કેવલાદેવ જ્ઞાનાન્મોક્ષં બ્રૂયાદાશ્રમાન્તરાણામ્ .
અથ મતં શ્રૌતકર્માપેક્ષયૈતદ્વચનં કેવલાદેવ જ્ઞાનાત્શ્રૌતકર્મરહિતાદ્ગૃહસ્થાનાં મોક્ષઃ પ્રતિષિધ્યતે ઇતિ . તત્ર ગૃહસ્થાનાં વિદ્યમાનમપિ સ્માર્તં કર્માવિદ્યમાનવદુપેક્ષ્ય જ્ઞાનાદેવ કેવલાન્ન મોક્ષ ઇત્યુચ્યત ઇતિ . એતદપિ વિરુદ્ધમ્ . કથમ્ ? ગૃહસ્થસ્યૈવ સ્માર્તકર્મણા સમુચ્ચિતાદ્જ્ઞાનાન્મોક્ષઃ પ્રતિષિધ્યતે ન તુ આશ્રમાન્તરાણામિતિ કથં વિવેકિભિઃ શક્યમવધારયિતુમ્ .
કિં ચ, યદિ મોક્ષસાધનત્વેન સ્માર્તાનિ કર્માણિ ઊર્ધ્વરેતસાં સમુચ્ચીયન્તે તથા ગૃહસ્થસ્યાપિ ઇષ્યતાં સ્માર્તૈરેવ સમુચ્ચયો ન શ્રૌતૈઃ .
અથ શ્રૌતૈઃ સ્માર્તૈશ્ચ ગૃહસ્થસ્યૈવ સમુચ્ચયો મોક્ષાય ઊર્ધ્વરેતસાં તુ સ્માર્તકર્મમાત્રસમુચ્ચિતાજ્જ્ઞાનાન્મોક્ષ ઇતિ . તત્રૈવં સતિ ગૃહસ્થસ્યાયાસબાહુલ્યં શ્રૌતં સ્માર્તં ચ બહુદુઃખરૂપં કર્મ શિરસિ અરોપિતં સ્યાત્ .
અથ ગૃહસ્થસ્યૈવાયાસબાહુલ્યકારણાન્મોક્ષઃ સ્યાન્નાશ્રમાન્તરાણાં શ્રૌતનિત્યકર્મરહિતત્વાદિતિ . તદપ્યસત્ . સર્વોપનિષત્સુ ઇતિહાસપુરાણયોગશાસ્ત્રે ચ જ્ઞાનાઙ્ગત્વેન મુમુક્ષોઃ સર્વકર્મસંન્યાસવિધાનાદાશ્રમવિકલ્પસમુચ્ચયવિધાનાચ્ચ શ્રુતિસ્મૃત્યોઃ .
સિદ્ધસ્તર્હિ સર્વાશ્રમિણાં જ્ઞાનકર્મણોઃ સમુચ્ચયઃ ? ન, મુમુક્ષોઃ સર્વકર્મસંન્યાસવિધાનાત્ . વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૩.૫.૧], તસ્માત્સંન્યાસમેષાં તપસામતિરિક્તમાહુઃ [ણાઊ ૨.૭૯], ન્યાસ એવાત્યરેચયેત્[ણાઊ ૨.૭૮], ઇતિ . ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકેઽમૃતત્વમાનશુઃ [ણાઊ ૨.૧૨] ઇતિ ચ . બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેત્[ઞાવાઊ ૪] ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયઃ .
ત્યજ ધર્મમધર્મં ચ ઉભે સત્યાનૃતે ત્યજ .
ઉભે સત્યાનૃતે ત્યક્ત્વા યેન ત્યજસિ તત્ત્યજ ..

સંસારમેવ નિઃસારં દૃષ્ટ્વા સારદિદૃક્ષયા .
પ્રવ્રજન્ત્યકૃતોદ્વાહાઃ પરં વૈરાગ્યમાશ્રિતાઃ .. ઇતિ બૃહસ્પતિરપિ કચં પ્રતિ .
કર્મણા બધ્યતે જન્તુર્વિદ્યયા ચ વિમુચ્યતે .
તસ્માત્કર્મ ન કુર્વન્તિ યતયઃ પારદર્શિનઃ .. [મ.ભા. ૧૨.૨૪૧.૭] ઇતિ શુકાનુશાસનમ્ .
ઇહાપિ સર્વકર્માણિ મનસા સંન્યસ્ય ઇત્યાદિ . મોક્ષસ્ય ચાકાર્યત્વાન્મુમુક્ષોઃ કર્માનર્થક્યમ્ . નિત્યાનિ પ્રત્યવાયપરિહારાર્થમનુષ્ઠેયાનિ ઇતિ ચેત્, ન . અસંન્યાસિવિષયત્વાત્પ્રત્યવાયપ્રાપ્તેઃ . ન હિ અગ્નિકાર્યાદ્યકરણાત્સંન્યાસિનઃ પ્રત્યવાયઃ કલ્પયિતું શક્યો યથા બ્રહ્મચારિણામસંન્યાસિનામપિ કર્મિણામ્ . ન તવન્નિત્યાનાં કર્મણામભાવાદેવ ભાવરૂપસ્ય પ્રત્યવાયસ્ય ઉત્પત્તિઃ કલ્પયિતું શક્યા કથમસતઃ સજ્જાયતે [Cહાઊ ૬.૨.૨] ઇતિ અસતઃ સજ્જન્માસમ્ભવશ્રુતેઃ .
યદિ વિહિતાકરણાદસમ્ભાવ્યમપિ પ્રત્યવાયં બ્રૂયાદ્વેદસ્તદા અનર્થકરો વેદઃ અપ્રમાણમિત્યુક્તં સ્યાત્ . વિહિતસ્ય કરણાકરણયોઃ દુઃખમાત્રફલત્વાત્ . તથા ચ કારકં શાસ્ત્રં ન જ્ઞાપકમિતિ અનુપપન્નાર્થં કલ્પિતં સ્યાત્ . ન ચૈતદિષ્ટમ્ . તસ્માન્ન સંન્યાસિનાં કર્માણિ અતો જ્ઞાનકર્મણોઃ સમુચ્ચયાનુપપત્તિઃ . જ્યાયસી ચેત્કર્મણસ્તે મતા બુદ્ધિરિતિ . અર્જુનસ્ય પ્રશ્નાનુપપત્તેશ્ચ .
યદિ હિ ભગવતા દ્વિતીયે અધ્યાયે જ્ઞાનં કર્મ ચ સમુચ્ચયેન ત્વયાનુષ્ઠેયમિત્યુક્તં સ્યાત્તતોઽર્જુનસ્ય પ્રશ્નોઽનુપપન્નો જ્યાયસી ચેત્કર્મણસ્તે મતા બુદ્ધિર્જનાર્દન ઇતિ . અર્જુનાય ચેદ્બુદ્ધિકર્મણી ત્વયાનુષ્ઠેયે ઇતિ ઉક્તે યા કર્મણો જ્યાયસી બુદ્ધિઃ સા અપ્યુક્તા એવેતિ તત્કિં કર્મણિ ઘોરે માં નિયોજયસિ કેશવ ઇતિ પ્રશ્નો ન કથંચન ઉપપદ્યતે .
ન ચાર્જુનસ્યૈવ જ્યાયસી બુદ્ધિર્નાનુષ્ઠેયેતિ ભગવતોક્તં પૂર્વમિતિ કલ્પયિતું યુક્તમ્, યેન જ્યાયસી ચેદિતિ પ્રશ્નઃ સ્યાત્ . યદિ પુનરેકસ્ય પુરુષસ્ય જ્ઞાનકર્મણોર્વિરોધાદ્યુગપદનુષ્ઠાનં ન સમ્ભવતીતિ ભિન્નપુરુષાનુષ્ઠેયત્વં ભગવતા પૂર્વમુક્તં સ્યાત્તતોઽયં પ્રશ્ન ઉપપન્નઃ જ્યાયસી ચેદિત્યાદિઃ .
અવિવેકતઃ પ્રશ્નકલ્પનાયામપિ ભિન્નપુરુષાનુષ્ઠેયત્વેન ભગવતઃ પ્રતિવચનં નોપપદ્યતે . ન ચાજ્ઞાનનિમિત્તં ભગવત્પ્રતિવચનં કલ્પ્યમ્ . અસ્માચ્ચ ભિન્નપુરુષાનુષ્ઠેયત્વેન જ્ઞાનકર્મનિષ્ઠયોર્ભગવતઃ પ્રતિવચનદર્શનાત્, જ્ઞાનકર્મણોઃ સમુચ્ચયાનુપપત્તિઃ . તસ્માત્કેવલાદેવ જ્ઞાનાન્મોક્ષ ઇત્યેષોઽર્થો નિશ્ચિતો ગીતાસુ સર્વોપનિષત્સુ ચ . જ્ઞાનકર્મણોરેકં વદ નિશ્ચિત્ય ઇતિ ચ એકવિષયૈવ પ્રાર્થનાનુપપન્નોભયોઃ સમુચ્ચયસમ્ભવે .
કુરુ કર્મૈવ તસ્માત્ત્વમિતિ ચ જ્ઞાનનિષ્ઠાસમ્ભવમર્જુનસ્યાવધારણેન દર્શયિષ્યતિ .
અર્જુન ઉવાચ
જ્યાયસી ચેત્કર્મણસ્તે મતા બુદ્ધિર્જનાર્દન .
તત્કિં કર્મણિ ઘોરે માં નિયોજયસિ કેશવ ..૩.૧..

જ્યાયસી શ્રેયસી ચેત્યદિ કર્મણઃ સકાશાત્તે તવ મતા અભિપ્રેતા બુદ્ધિર્જ્ઞાનમ્ . હે જનાર્દન ! યદિ બુદ્ધિકર્મણી સમુચ્ચિતે ઇષ્ટે તદૈકં શ્રેયઃસાધનમિતિ કર્મણો જ્યાયસી બુદ્ધિરિતિ કર્મણોઽતિરિક્તકરણં બુદ્ધેરનુપપન્નમર્જુનેન કૃતં સ્યાત્ . ન હિ તદેવ તસ્માત્ફલતોઽતિરિક્તં સ્યાત્ . તથા ચ, કર્મણઃ શ્રેયસ્કરી ભગવતોક્તા બુદ્ધિઃ . અશ્રેયસ્કરં ચ કર્મ કુર્વિતિ માં પ્રતિપાદયતિ, તત્કિં નુ કારણમિતિ ભગવત ઉપાલમ્ભમિવ કુર્વન્ તત્કિં કસ્માત્કર્મણિ ઘોરે ક્રૂરે હિંસાલક્ષણે માં નિયોજયસિ કેશવ ઇતિ ચ યદાહ, તચ્ચ નોપપદ્યતે . અથ સ્માર્તેનૈવ કર્મણા સમુચ્ચયઃ સર્વેષાં ભગવતોક્તોઽર્જુનેન
ચાવધારિત ચેત્, તત્કિં કર્મણિ ઘોરે માં નિયોજયસિ ઇત્યાદિ કથં યુક્તં વચનમ્ ..૩.૧..

==============================
કિં ચ
વ્યામિશ્રેણેવ વાક્યેન બુદ્ધિં મોહયસીવ મે .
તદેકં વદ નિશ્ચિત્ય યેન શ્રેયોઽહમાપ્નુયામ્ ..૩.૨..

વ્યામિશ્રેણેવ, યદ્યપિ વિવક્તાભિધાયી ભગવાન્, તથાપિ મમ મન્દબુદ્ધેર્વ્યામિશ્રમિવ ભગવદ્વાક્યં પ્રતિભાતિ . તેન મમ બુદ્ધિં મોહયસીવ, મમ બુદ્ધિવ્યામોહાપનયાય હિ પ્રવૃત્તસ્ત્વં તુ કથં મોહયસિ ? અતઃ બ્રવીમિ . બુદ્ધિં મોહયસિ ઇવ મે મમ ઇતિ . ત્વં તુ ભિન્નકર્તૃકયોઃ જ્ઞાનકર્મણોરેકપુરુષાનુષ્ઠાનાસંભવં યદિ મન્યસે, તત્રૈવં સતિ તત્તયોરેકં બુદ્ધિં કર્મ વા ઇદમેવાર્જુનસ્ય યોગ્યં બુદ્ધિશક્ત્યવસ્થાનુરૂપમિતિ નિશ્ચિત્ય વદ બ્રૂહિ, યેન જ્ઞાનેન કર્મણા વા અન્યતરેણ શ્રેયોઽહમાપ્નુયાં પ્રાપ્નુયામ્ .
યદિ હિ કર્મનિષ્ઠાયાં ગુણભૂતમપિ જ્ઞાનં ભગવતોક્તં સ્યાત્ . તત્કથં તયોરેકં વદ ઇત્યેકવિષયૈવાર્જુનસ્ય શુશ્રૂષા સ્યાત્ . ન હિ ભગવતા પૂર્વમુક્તમન્યતરદેવ જ્ઞાનકર્મણોઃ વક્ષ્યામિ, નૈવ દ્વયમિતિ, યેન ઉભયપ્રાપ્ત્યસંભવમાત્મનો મન્યમાન એકમેવ પ્રાર્થયેત્ ..૩.૨..

==============================
પ્રશ્નાનુરૂપમેવ પ્રતિવચનં
શ્રીભગવાનુવાચ
લોકેઽસ્મિન્ દ્વિવિધા નિષ્ઠા પુરા પ્રોક્તા મયાનઘ .
જ્ઞાનયોગેન સાંખ્યાનાં કર્મયોગેન યોગિનામ્ ..૩.૩..

લોકેઽસ્મિન્ શાસ્ત્રાર્થાનુષ્ઠાનાધિકૃતાનાં ત્રૈવર્ણિકાનાં દ્વિવિધા દ્વિપ્રકારા નિષ્ઠા સ્થિતિઃ અનુષ્ઠેયતાત્પર્યં પુરા પૂર્વં સર્ગાદૌ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તાસામભ્યુદયનિઃશ્રેયસપ્રાપ્તિસાધનં વેદાર્થસંપ્રદાયમાવિષ્કુર્વતા પ્રોક્તા મયા સર્વજ્ઞેન ઈશ્વરેણ હે અનઘાપાપ . તત્ર કા સા દ્વિવિધા નિષ્ઠા ઇત્યાહ તત્ર જ્ઞાનયોગેન જ્ઞાનમેવ યોગસ્તેન સાંખ્યાનામાત્માનાત્મવિષયવિવેકવિજ્ઞાનવતાં બ્રહ્મચર્યાશ્રમાદેવ કૃતસંન્યાસાનાં વેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાનાં પરમહંસપરિવ્રાજકાનાં બ્રહ્મણ્યેવાવસ્થિતાનાં નિષ્ઠા
પ્રોક્તા . કર્મયોગેન કર્મ એવ યોગઃ કર્મયોગસ્તેન કર્મયોગેન યોગિનાં કર્મિણાં નિષ્ઠા પ્રોક્તા ઇત્યર્થઃ .
યદિ ચૈકેન પુરુષેણ એકસ્મૈ પુરુષાર્થાય જ્ઞાનં કર્મ ચ સમુચ્ચિત્યાનુષ્ઠેયં ભગવતા ઇષ્ટમુક્તં વક્ષ્યમાણં વા ગીતાસુ વેદેષુ ચોક્તમ્, કથમિહાર્જુનાય ઉપસન્નાય પ્રિયાય વિશિષ્ટાભિન્નપુરુષકર્તૃકે એવ જ્ઞાનકર્મનિષ્ઠે બ્રૂયાત્? યદિ પુનરર્જુનો જ્ઞાનં કર્મ ચ દ્વયં શ્રુત્વા સ્વયમેવાનુષ્ઠાસ્યતિ અન્યેષાં તુ ભિન્નપુરુષાનુષ્ઠેયતાં વક્ષ્યામિ ઇતિ મતં ભગવતઃ કલ્પ્યેત, તદા રાગદ્વેષવાનપ્રમાણભૂતો ભગવાન્ કલ્પિતઃ સ્યાત્ . તચ્ચાયુક્તમ્ . તસ્માત્કયાપિ યુક્ત્યા ન સમુચ્ચયો જ્ઞાનકર્મણોઃ
..

યદર્જુનેનોક્તં કર્મણો જ્યાયસ્ત્વં બુદ્ધેસ્તચ્ચ સ્થિતમનિરાકરણાત્ . તસ્યાશ્ચ જ્ઞાનનિષ્ઠાયાઃ સંન્યાસિનામેવાનુષ્ઠેયત્વમ્ , ભિન્નપુરુષાનુષ્ઠેયત્વવચનાત્ . ભગવત એવમેવાનુમતમિતિ ગમ્યતે ..૩.૩..

==============================
માં ચ બન્ધકારણે કર્મણ્યેવ નિયોજયસિ ઇતિ વિષણ્ણમનસમર્જુનં કર્મ નારભે ઇત્યેવં મન્વાનમાલક્ષ્ય આહ ભગવાન્ ન કર્મણામનારમ્ભાદિતિ . અથવા જ્ઞાનકર્મનિષ્ઠયોઃ પરસ્પરવિરોધાદેકેન પુરુષેણ યુગપદનુષ્ઠાતુમશક્યત્વે સતિ ઇતરેતરાનપેક્ષયોરેવ પુરુષાર્થહેતુત્વે પ્રાપ્તે કર્મનિષ્ઠાયા જ્ઞાનનિષ્ઠાપ્રાપ્તિહેતુત્વેન પુરુષાર્થહેતુત્વમ્, ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ . જ્ઞાનનિષ્ઠા તુ કર્મનિષ્ઠોપાયલબ્ધાત્મિકા સતી સ્વાતન્ત્ર્યેણ પુરુષાર્થહેતુઃ અન્યાનપેક્ષા, ઇત્યેતમર્થં પ્રદર્શયિષ્યનાહ ભગવાન્
ન કર્મણામનારમ્ભાન્નૈષ્કર્મ્યં પુરુષોઽશ્નુતે .
ન ચ સંન્યસનાદેવ સિદ્ધિં સમધિગચ્છતિ ..૩.૪ ..

ન કર્મણા ક્રિયાણાં યજ્ઞાદીનામિહ જન્મનિ જન્માન્તરે વા અનુષ્ઠિતાનામુપાત્તદુરિતક્ષયહેતુત્વેન સત્ત્વશુદ્ધિકારણાનાં તત્કારણત્વેન ચ જ્ઞાનોત્પત્તિદ્વારેણ જ્ઞાનનિષ્ઠાહેતૂનામ્,
જ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃ .
યથાદર્શતલપ્રખ્યે પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ .. [મ.ભા. ૧૨ ૨૦૮.૮] ઇત્યાદિ સ્મરણાત્ .
અનારમ્ભાદનનુષ્ઠાનાત્નૈષ્કર્મ્યં નિષ્કર્મભાવં કર્મશૂન્યતાં જ્ઞાનયોગેન નિષ્ઠાં નિષ્ક્રિયાત્મસ્વરૂપેણૈવાવસ્થાનમિતિ યાવત્ . પુરુષો નાશ્નુતે ન પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ .
કર્મણામનારમ્ભાન્નૈષ્કર્મ્યં નાશ્નુત ઇતિ વચનાત્તદ્વિપર્યયાત્તેષામારમ્ભાન્નૈષ્કર્મ્યમશ્નુત ઇતિ ગમ્યતે . કસ્માત્પુનઃ કારણાત્કર્મણામનારમ્ભાન્નૈષ્કર્મ્યં નાશ્નુતે ઇતિ ? ઉચ્યતે, કર્મારમ્ભસ્યૈવ નૈષ્કર્મ્યોપાયત્વાત્ . ન હ્યુપાયમન્તરેણ ઉપેયપ્રાપ્તિરસ્તિ . કર્મયોગોપાયત્વં ચ નૈષ્કર્મ્યલક્ષણસ્ય જ્ઞાનયોગસ્ય, શ્રુતૌ ઇહ ચ પ્રતિપાદનાત્ . શ્રુતૌ તાવત્પ્રકૃતસ્યાત્મલોકસ્ય વેદ્યસ્ય વેદનોપાયત્વેન તમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૪.૪.૨૨] ઇત્યાદિના કર્મયોગસ્ય જ્ઞાનયોગોપાયત્વં પ્રતિપાદિતમ્ . ઇહાપિ ચ સંન્યાસસ્તુ મહાબાહો દુઃખમાપ્તુમયોગતઃ [ક્રઈતા ૫.૬], યોગિનઃ કર્મ
કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વાત્મશુદ્ધયે [ક્રઈતા ૫.૧૧], યજ્ઞો દાનં તપશ્ચૈવ પાવનાનિ મનીષિણામ્ [ક્રઈતા ૧૮.૫] ઇત્યાદિ પ્રતિપાદયિષ્યતિ .
નનુ ચાભયં સર્વભૂતેભ્યો દત્ત્વા નૈષ્કર્મ્યમાચરેતિત્યાદૌ કર્તવ્યકર્મસંન્યાસાદપિ નૈષ્કર્મ્યપ્રાપ્તિં દર્શયતિ . લોકે ચ કર્મણામનારમ્ભાન્નૈષ્કર્મ્યમિતિ પ્રસિદ્ધતરમ્ . અતશ્ચ નૈષ્કર્મ્યાર્થિનઃ કિં કર્મારમ્ભેણ ? ઇતિ પ્રાપ્તમ્ . અત આહ ન ચ સંન્યસનાદેવેતિ . નાપિ સંન્યસનાદેવ કેવલાત્કર્મપરિત્યાગમાત્રાદેવ જ્ઞાનરહિતાત્સિદ્ધિં નૈષ્કર્મ્યલક્ષણાં જ્ઞાનયોગેન નિષ્ઠાં સમધિગચ્છતિ ન પ્રાપ્નોતિ ..૩.૪..

==============================
કસ્માત્પુનઃ કારણાત્કર્મસંન્યાસમાત્રાદેવ કેવલાત્જ્ઞાનરહિતાત્સિદ્ધિં નૈષ્કર્મ્યલક્ષણાં પુરુષો નાધિગચ્છતિ ઇતિ હેત્વાકાઙ્ક્ષાયામાહ
ન હિ કશ્ચિત્ક્ષણમપિ જાતુ તિષ્ઠત્યકર્મકૃત્ .
કાર્યતે હ્યવશઃ કર્મ સર્વઃ પ્રકૃતિજૈર્ગુણૈઃ ..૩.૫..

ન હિ યસ્માત્ક્ષણમપિ કાલં જાતુ કદાચિત્કશ્ચિત્તિષ્ઠત્યકર્મકૃત્સન્ . કસ્માત્? કાર્યતે પ્રવર્ત્યતે હિ યસ્માદવશ એવાસ્વતન્ત્ર એવ કર્મ સર્વઃ પ્રાણી પ્રકૃતિજૈઃ પ્રકૃતિતો જાતૈઃ સત્ત્વરજસ્તમોભિઃ ગુણૈઃ . અજ્ઞ ઇતિ વાક્યશેષઃ, યતો વક્ષ્યતિ ગુણૈર્યો ન વિચાલ્યતે ઇતિ . સાંખ્યાનાં પૃથક્કરણાતજ્ઞાનામેવ હિ કર્મયોગઃ, ન જ્ઞાનિનામ્ . જ્ઞાનિનાં તુ ગુણૈરચાલ્યમાનાનાં સ્વતશ્ચલનાભાવાત્કર્મયોગો નોપપદ્યતે . તથા ચ વ્યાખ્યાતં વેદાવિનાશિનમ્ [ક્રઈતા ૨.૨૧] ઇત્યત્ર ..૩.૫..

==============================
યત્ત્વનાત્મજ્ઞઃ ચોદિતં કર્મ નારભતે ઇતિ તદસદેવેત્યાહ
કર્મેન્દ્રિયાણિ સંયમ્ય ય આસ્તે મનસા સ્મરન્ .
ઇન્દ્રિયાર્થાન્ વિમૂઢાત્મા મિથ્યાચારઃ સ ઉચ્યતે ..૩.૬..

કર્મેન્દ્રિયાણિ હસ્તાદીનિ સંયમ્ય સંહૃત્ય ય આસ્તે તિષ્ઠતિ મનસા સ્મરન્ ચિન્તયનિન્દ્રિયાર્થાન્ વિષયાન્ વિમૂઢાત્મા વિમૂઢાન્તઃરણો મિથ્યાચારો મૃષાચારઃ પાપાચારઃ સ ઉચ્યતે ..૩.૬..

==============================
યસ્ત્વિન્દ્રિયાણિ મનસા નિયમ્યારભતેઽર્જુન .
કર્મેન્દ્રિયૈઃ કર્મયોગમસક્તઃ સ વિશિષ્યતે ..૩.૭..

યસ્તુ પુનઃ કર્મણ્યધિકૃતોઽજ્ઞઃ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ મનસા નિયમ્ય આરભતે અર્જુન કર્મેન્દ્રિયૈઃ વાક્પાણ્યાદિભિઃ . કિમારભતે ઇત્યાહકર્મયોગમસક્તઃ સન્ ફલાભિસન્ધિવર્જિતઃ સ વિશિષ્યતે ઇતરસ્માત્મિથ્યાચારાત્ ..૩.૭..

==============================
યતઃ એવમતઃ
નિયતં કુરુ કર્મ ત્વં કર્મ જ્યાયો હ્યકર્મણઃ .
શરીરયાત્રાપિ ચ તે ન પ્રસિધ્યેદકર્મણઃ ..૩.૮..

નિયતં નિત્યં શાસ્ત્રોપદિષ્ટમ્ . યો યસ્મિન્ કર્મણ્યધિકૃતઃ ફલાય ચાશ્રુતં તન્નિયતં કર્મ, તત્કુરુ ત્વં હે અર્જુન ! યતઃ કર્મ જ્યાયોઽધિકતરં ફલતઃ . હિ યસ્માદકર્મણોઽકરણાતનારમ્ભાત્ . કથમ્ ? શરીરયાત્રા શરીરસ્થિતિરપિ ચ તે તવ ન પ્રસિધ્યેત્પ્રસિદ્ધિં ન ગચ્છેતકર્મણોઽકરણાત્ . અતો દૃષ્ટઃ કર્માકર્મણોર્વિશેષો લોકે ..૩.૮..

==============================
યચ્ચ મન્યસે બન્ધાર્થત્વાત્કર્મ ન કર્તવ્યમિતિ તદપ્યસત્ . કથમ્ ?
યજ્ઞાર્થાત્કર્મણોઽન્યત્ર લોકોઽયં કર્મબન્ધનઃ .
તદર્થં કર્મ કૌન્તેય મુક્તસઙ્ગઃ સમાચર ..૩.૯..

યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ [ટૈત્ત્ષ્૧.૭.૪] ઇતિ શ્રુતેર્યજ્ઞ ઈશ્વરઃ . તદર્થં યત્ક્રિયતે તત્યજ્ઞાર્થં કર્મ . તસ્માત્કર્મણોઽન્યત્રાન્યેન કર્મણા લોકોઽયમધિકૃતઃ કર્મકૃત્કર્મબન્ધનઃ [ટૈત્ત્.Bહા. ૩.૧.૬] કર્મ બન્ધનં યસ્ય સોઽયં કર્મબન્ધનો લોકઃ, ન તુ યજ્ઞાર્થાત્ . અતસ્તદર્થં યજ્ઞાર્થં કર્મ કૌન્તેય, મુક્તસઙ્ગઃ કર્મફલસઙ્ગવર્જિતઃ સન્ સમાચાર નિર્વર્તય ..૩.૯..

==============================
ઇતશ્ચાધિકૃતેન કર્મ કર્તવ્યમ્
સહયજ્ઞાઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા પુરોવાચ પ્રજાપતિઃ .
અનેન પ્રસવિષ્યધ્વમેષ વોઽસ્ત્વિષ્ટકામધુક્ ..૩.૧૦..

સહયજ્ઞાઃ યજ્ઞસહિતાઃ પ્રજાસ્ત્રયો વર્ણાસ્તાઃ સૃષ્ટ્વોત્પાદ્ય પુરા પૂર્વં સર્ગાદાવુવાચ ઉક્તવાન્ પ્રજાપતિઃ પ્રજાનાં સ્રાષ્ટા . અનેન યજ્ઞેન પ્રસવિષ્યધ્વં પ્રસવો વૃદ્ધિરુત્પત્તિસ્તાં કુરુધ્વમ્ . એષ યજ્ઞો વો યુષ્માકમસ્તુ ભવતુ ઇષ્ટકામધુક્ . ઇષ્ટાનભિપ્રેતાન્ કામાન્ ફલવિશેષાન્ દોગ્ધીતિ ઇષ્ટકામધુક્ ..૩.૧૦..

==============================
કથમ્ ?
દેવાન્ ભાવયતાનેન તે દેવા ભાવયન્તુ વઃ .
પરસ્પરં ભાવયન્તઃ શ્રેયઃ પરમવાપ્સ્યથ ..૩.૧૧..

દેવાનિન્દ્રાદીન્ ભાવયત વર્ધયતાનેન યજ્ઞેન . તે દેવા ભાવયન્તુ આપ્યાયયન્તુ વૃષ્ટ્યાદિના વો યુષ્માન્ . એવં પરસ્પરમન્યોન્યં ભાવયન્તઃ શ્રેયઃ પરં મોક્ષલક્ષણં વિજ્ઞાનપ્રાપ્તિક્રમેણાવાપ્સ્યથ . સ્વર્ગં વા પરં શ્રેયોઽવાપ્સ્યથ ..૩.૧૧..

==============================
કિં ચ
ઇષ્ટાન્ ભોગાન્ હિ વો દેવા દાસ્યન્તે યજ્ઞભાવિતાઃ .
તૈર્દત્તાનપ્રદાયૈભ્યો યો ભુઙ્ક્તે સ્તેન એવ સઃ ..૩.૧૨..

ઇષ્ટાનભિપ્રેતાન્ ભોગાન્ હિ વો યુષ્મભ્યં દેવા દાસ્યન્તે વિતરિષ્યન્તિ . સ્ત્રીપશુપુત્રાદીન્ યજ્ઞભાવિતા યજ્ઞૈર્વર્ધિતાસ્તોષિતા ઇત્યર્થઃ . તૈર્દેવૈર્દત્તાન્ ભોગાનપ્રદાયાદત્ત્વા, આનૃણ્યમકૃત્વેત્યર્થઃ . એભ્યો દેવેભ્યઃ . યો ભુઙ્ક્તે સ્વદેહેન્દ્રિયાણ્યેવ તર્પયતિ સ્તેન એવ તસ્કર એવ સ દેવાદિસ્વાપહારી ..૩.૧૨..

==============================
યે પુનઃ
યજ્ઞશિષ્ટાશિનઃ સન્તો મુચ્યન્તે સર્વકિલ્બિષૈઃ .
ભુઞ્જતે તે ત્વઘં પાપા યે પચન્ત્યાત્મકારણાત્ ..૩.૧૩..

દેવયજ્ઞાદીન્નિર્વર્ત્ય તચ્છિષ્ટમશનમમૃતાખ્યમશિતું શીલં યેષાં તે યજ્ઞશિષ્ટાશિનઃ સન્તો મુચ્યન્તે સર્વકિલ્બિષૈઃ સર્વપાપૈશ્ચુલ્લ્યાદિપઞ્ચસૂનાકૃતૈઃ પ્રમાદકૃતહિંસાદિજનિતૈશ્ચાન્યૈઃ . યે ત્વાત્મંભરયો ભુઞ્જતે તે ત્વઘં પાપં સ્વયમપિ પાપા યે પચન્તિ પાકં નિર્વર્તયન્તિ આત્મકારણાતાત્મહેતોઃ ..૩.૧૩..

==============================
ઇતશ્ચાધિકૃતેન કર્મ કર્તવ્યમ્ . જગચ્ચક્રપ્રવૃત્તિહેતુર્હિ કર્મ . કથમ્ ? ઇત્યુચ્યતે
અન્નાદ્ભવન્તિ ભૂતાનિ પર્જન્યાદન્નસંભવઃ .
યજ્ઞાદ્ભવતિ પર્જન્યો યજ્ઞઃ કર્મસમુદ્ભવઃ ..૩.૧૪..

અન્નાદ્ભુક્તાલ્લોહિતરેતઃપરિણતાત્પ્રત્યક્ષં ભવન્તિ જાયન્તે ભૂતાનિ . પર્જન્યાદ્વૃષ્ટેરન્નસ્ય સંભવોઽન્નસંભવઃ . યજ્ઞાદ્ભવતિ પર્જન્યઃ .
અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગાદિત્યમુપતિષ્ઠતે .
આદિત્યાજ્જાયતે વૃષ્ટિર્વૃષ્ટેરન્નં તતઃ પ્રજાઃ .. [ંનુ ૩.૭૬] ઇતિ સ્મૃતેઃ .
યજ્ઞોઽપૂર્વમ્ . સ ચ યજ્ઞઃ કર્મસમુદ્ભવઃ . ઋત્વિગ્યજમાનયોશ્ચ વ્યાપારઃ કર્મ, તદ્સમુદ્ભવો યસ્ય યજ્ઞસ્યાપૂર્વસ્ય સ યજ્ઞઃ કર્મસમુદ્ભવઃ ..૩.૧૪..

==============================
તચ્ચૈવંવિધં કર્મ કુતો જાતમિત્યાહ
કર્મ બ્રહ્મોદ્ભવં વિદ્ધિ બ્રહ્માક્ષરસમુદ્ભવમ્ .
તસ્માત્સર્વગતં બ્રહ્મ નિત્યં યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ..૩.૧૫..

કર્મ બ્રહ્મોદ્ભવમ્ . બ્રહ્મ વેદઃ . સ ઉદ્ભવઃ કારણં પ્રકાશકો યસ્ય તત્કર્મ બ્રહ્મોદ્ભવં વિદ્ધિ વિજાનીહિ . બ્રહ્મ પુનઃ વેદાખ્યમક્ષરસમુદ્ભવમક્ષરં બ્રહ્મ પરમાત્મા સમુદ્ભવો યસ્ય તતક્ષરસમુદ્ભવમ્ . બ્રહ્મ વેદ ઇત્યર્થઃ . યસ્માત્સાક્ષાત્પરમાત્માખ્યાદક્ષરાત્પુરુષનિઃશ્વાસવત્સમુદ્ભૂતં બ્રહ્મ તસ્માત્સર્વાર્થપ્રકાશકત્વાત્સર્વગતમ્ . સર્વગતમપિ સત્નિત્યં સદા યજ્ઞવિધિપ્રધાનત્વાત્યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ..૩.૧૫..

==============================
એવં પ્રવર્તિતં ચક્રં નાનુવર્તયતીહ યઃ .
અઘાયુરિન્દ્રિયારામો મોઘં પાર્થ સ જીવતિ ..૩.૧૬..

એવમિત્થમીશ્વરેણ વેદયજ્ઞપૂર્વકં જગચ્ચક્રં પ્રવર્તિતં નાનુવર્તયતીહ લોકે યઃ કર્મણ્યધિકૃતઃ સન્નઘાયુરઘં પાપમાયુર્જીવનં યસ્ય સોઽઘાયુઃ પાપજીવન ઇતિ યાવત્ . ઇન્દ્રિયારામઃ ઇન્દ્રિયૈરારામઃ આરમણમાક્રીડા વિષયેષુ યસ્ય સ ઇન્દ્રિયારામો મોઘં વૃથા હે પાર્થ, સ જીવતિ . તસ્માદજ્ઞેનાધિકૃતેન કર્તવ્યમેવ કર્મેતિ પ્રકરણાર્થઃ . પ્રાગાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠાયોગ્યતાપ્રાપ્તેસ્તાદર્થ્યેન કર્મયોગાનુષ્ઠાનમધિકૃતેનાનાત્મજ્ઞેન કર્તવ્યમેવેત્યેતન્ન કર્મણામનારમ્ભાદ્[ગીતા ૩.૪] ઇત્યત આરભ્ય શરીરયાત્રાપિ ચ તે ન પ્રસિધ્યેદકર્મણ [ગીતા ૩.૮] ઇત્યેવમન્તેન પ્રતિપાદ્ય, યજ્ઞાર્થાત્કર્મણોઽન્યત્ર [ગીતા ૩.૯] ઇત્યાદિના મોઘં
પાર્થ સ જીવતિ ઇત્યેવમન્તેનાપિ ગ્રન્થેન પ્રાસઙ્ગિકમધિકૃતસ્યાનાત્મવિદઃ કર્માનુષ્ઠાને બહુ કારણમુક્તમ્ . તદકરણે ચ દોષસંકીર્તનં કૃતમ્ ..૩.૧૬..

==============================
એવં સ્થિતે કિમેવં પ્રવર્તિતં ચક્ત્રં સર્વેણાનુવર્તનીયમ્ ? આહો સ્વિત્પૂર્વોક્તકર્મયોગાનુષ્ઠાનોપાયપ્રાપ્યામનાત્મવિદા જ્ઞાનયોગેનૈવ નિષ્ઠામાત્મવિદ્ભિઃ સાંખ્યૈરનુષ્ઠેયામપ્રાપ્તેનૈવ ? ઇત્યેવમર્થમર્જુનસ્ય પ્રશ્નમાશઙ્કય સ્વયમેવ વા શાસ્ત્રાર્થસ્ય વિવેકપ્રતિપત્ત્યર્થમેતં વૈ તમાત્માનં વિદિત્વા નિવૃત્તમિથ્યાજ્ઞાનાઃ સન્તો બ્રાહ્મણા મિથ્યાજ્ઞાનવદ્ભ્યોઽવશ્યં કર્તવ્યેભ્યઃ પુત્રૈષણાદિભ્યો વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં શરીરસ્થિતિમાત્રપ્રયુક્તં ચરન્તિ . ન તેષામાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠાવ્યતિરેકેણાન્યત્કાર્યમસ્તિ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૩.૫.૧] ઇત્યેવં શ્રુત્યર્થમિહ ગીતાશાસ્ત્રે
પ્રતિપિપાદયિષિતમાવિષ્કુર્વન્નાહ ભગવાન્
યસ્ત્વાત્મરતિરેવ સ્યાદાત્મતૃપ્તશ્ચ માનવઃ .
આત્મન્યેવ ચ સંતુષ્ટસ્તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે ..૩.૧૭..

યસ્તુ સાંખ્ય આત્મજ્ઞાનનિષ્ઠ આત્મરતિઃ આત્મન્યેવ રતિર્ન વિષયેષુ યસ્ય સ આત્મરતિરેવ સ્યાદ્ભવેદાત્મતૃપ્તશ્ચાત્મનૈવ તૃપ્તો નાન્નરસાદિના સ માનવો મનુષ્યઃ સંન્યાસી આત્મન્યેવ ચ સન્તુષ્ટઃ . સન્તોષો હિ બાહ્યાર્થલાભે સર્વસ્ય ભવતિ, તમનપેક્ષ્ય આત્મન્યેવ ચ સન્તુષ્ટઃ સર્વતો વીતતૃષ્ણ ઇત્યેતત્ . ય ઈદૃશઃ આત્મવિત્તસ્ય કાર્યં કરણીયં ન વિદ્યતે નાસ્તીત્યર્થઃ ..૩.૧૭..

==============================
કિં ચ
નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન .
ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ કશ્ચિદર્થવ્યપાશ્રયઃ ..૩.૧૮..

નૈવ તસ્ય પરમાત્મરતેઃ કૃતેન કર્મણાર્થઃ પ્રયોજનમસ્તિ . અસ્તુ તર્હ્યકૃતેનાકરણેન પ્રત્યવાયાખ્યોઽનર્થઃ . નાકૃતેનેહ લોકે કશ્ચન કશ્ચિદપિ પ્રત્યવાયપ્રાપ્તિરૂપઃ આત્મહાનિલક્ષણો વા નૈવાસ્તિ . ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તેષુ ભૂતેષુ કશ્ચિદર્થવ્યપાશ્રયઃ પ્રયોજનનિમિત્તક્રિયાસાધ્યો વ્યપાશ્રયઃ . વ્યપાશ્રયણમાલમ્બનં કંચિત્ભૂતવિશેષમાશ્રિત્ય ન સાધ્યઃ કશ્ચિદર્થોઽસ્તિ, યેન તદર્થા ક્રિયા અનુષ્ઠેયા સ્યાત્ . ન ત્વમેતસ્મિન્ સર્વતઃ સંપ્લુતોદકસ્થાનીયે સમ્યગ્દર્શને વર્તસે ..૩.૧૮..

==============================
યતઃ એવમ્
તસ્માદસક્તઃ સતતં કાર્યં કર્મ સમાચર .
અસક્તો હ્યાચરન્ કર્મ પરમાપ્નોતિ પૂરુષઃ ..૩.૧૯..

તસ્માતસક્તઃ સઙ્ગવર્જિતઃ સતતં સર્વદા કાર્યં કર્તવ્યં નિત્યં કર્મ સમાચર નિર્વર્તય . અસક્તો હિ યસ્માત્સમાચરનીશ્વરાર્થં કર્મ કુર્વન્ પરં મોક્ષમાપ્નોતિ પૂરુષઃ સત્ત્વશુદ્ધિદ્વારેણ ઇત્યર્થઃ ..૩.૧૯..

==============================
યસ્માચ્ચ
કર્મણૈવ હિ સંસિદ્ધિમાસ્થિતા જનકાદયઃ .
લોકસંગ્રહમેવાપિ સંપશ્યન્ કર્તુમર્હસિ ..૩.૨૦..

કર્મણૈવ હિ યસ્માત્પૂર્વે ક્ષત્રિયાઃ વિદ્વાંસઃ સંસિદ્ધિં મોક્ષં ગન્તુમાસ્થિતાઃ પ્રવૃત્તાઃ . કે ? જનકાદયઃ જનકા વપતિપ્રભૃતયઃ . યદિ તે પ્રાપ્તસમ્યગ્દર્શનાઃ, તતઃ લોકસંગ્રહાર્થં પ્રારબ્ધકર્મત્વાત્કર્મણા સહૈવાસંન્યસ્યૈવ કર્મ સંસિદ્ધિમાસ્થિતા ઇત્યર્થઃ . અથાપ્રાપ્તસમ્યગદર્શનાઃ જનકાદયઃ, તદા કર્મણા સત્ત્વશુદ્ધિસાધનભૂતેન ક્ત્રમેણ સંસિદ્ધિમાસ્થિતા ઇતિ વ્યાખ્યેયઃ લોકઃ . અથ મન્યસે પૂર્વેરપિ જનકાદિભિઃ અજાનદ્ભિરેવ કર્તવ્યં કર્મ કૃતમ્ . તાવતા નાવશ્યમન્યેન કર્તવ્યં
સમ્યગ્દર્શનવતા કૃતાથેનેતિ . તથાપિ પ્રારબ્ધકર્માયત્તઃ ત્વં લોકસંગ્રહમેવાપિ લોકસ્ય ઉન્માર્ગપ્રવૃત્તિનિવારણં લોકસંગ્રહઃ, તમેવાપિ પ્રયોજનં સંપશ્યન્ કર્તુમર્હસિ ..૩.૨૦..

==============================
લોકસંગ્રહઃ કિમર્થં કર્તવ્ય ઇત્યુચ્યતે
યદ્યદાચરતિ શ્રેષ્ઠસ્તત્તદેવેતરો જનઃ .
સ યત્પ્રમાણં કુરુતે લોકસ્તદનુવર્તતે ..૩.૨૧..

યદ્યત્કર્મ આચરતિ કરોતિ શ્રેષ્ઠઃ પ્રધાનઃ તત્તદેવ કર્મ આચરતિ ઇતરોઽન્યઃ જનઃ તદનુગતઃ . કિં ચ સઃ શ્રેષ્ઠઃ યત્પ્રમાણં કુરુતે લૌકિકં વૈદિકં વા લોકઃ તતનુવર્તતે તદેવ પ્રમાણીકરોતિ ઇત્યર્થઃ ..૩.૨૧..

==============================
યદ્યત્ર તે લોકસંગ્રહકર્તવ્યતાયાં વિપ્રતિપત્તિસ્તર્હિ માં કિં ન પશ્યસિ ?
ન મે પાર્થાસ્તિ કર્તવ્યં ત્રિષુ લોકેષુ કિંચન .
નાનવાપ્તમવાપ્તવ્યં વર્તૈવ ચ કર્મણિ ..૩.૨૨..

ન મે મમ પાર્થ નાસ્તિ ન વિદ્યતે કર્તવ્યં ત્રિષ્વપિ લોકેષુ કિંચન કિંચિદપિ . કસ્માત્? નાનવાપ્તમપ્રાપ્તમવાપ્તવ્યં પ્રાપણીયમ્ . તથાપિ વર્ત એવ ચ કર્મણ્યહમ્ ..૩.૨૨..

==============================
યદિ હ્યહં ન વર્તેયં જાતુ કર્મણ્યતન્દ્રિતઃ .
મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ ..૩.૨૩..

યદિ હિ પુનરહં ન વર્તેય જાતુ કદાચિત્કર્મણ્યતન્દ્રિતોઽનલસઃ સન્મમ શ્રેષ્ઠસ્ય સતો વત્ર્મ માર્ગમનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ . હે પાર્થ ! સર્વશઃ સર્વપ્રકારૈઃ ..૩.૨૩..

==============================
ઉત્સીદેયુરિમે લોકા ન કુર્યાં કર્મ ચેદહમ્ .
સંકરસ્ય ચ કર્તા સ્યામુપહન્યામિમાઃ પ્રજાઃ ..૩.૨૪..

ઉત્સીદેયુર્વિનશ્યેયુરિમે સર્વે લોકાઃ લોકસ્થિતિનિમિત્તસ્ય કર્મણોઽભાવાત્ન કુર્યાં કર્મ ચેદહમ્ . કિં ચ, સંકરસ્ય ચ કર્તા સ્યામ્ . તેન કારણેન ઉપહન્યામિમાઃ પ્રજાઃ . પ્રજાનામનુગ્રહાય પ્રવૃત્ત ઉપહતિમુપહનનં કુર્યામિત્યર્થઃ . મમ ઈશ્વરસ્યાનનુરૂપમાપદ્યતે ..૩.૨૪..

==============================
યદિ પુનરહમિવ ત્વં કૃતાર્થબુદ્ધિઃ, આત્મવિદન્યો વા, તસ્યાપિ આત્મનઃ કર્તવ્યાભાવેઽપિ પરાનુગ્રહ એવ કર્તવ્ય ઇત્યાહ
સક્તાઃ કર્મણ્યવિદ્વાંસો યથા કુર્વન્તિ ભારત .
કુર્યાદ્વિદ્વાંસ્તથાસક્તશ્ચિકીર્ષુર્લોકસંગ્રહમ્ ..૩.૨૫..

સક્તાઃ કર્મણ્યસ્ય કર્મણઃ ફલં મમ ભવિષ્યતીતિ કેચિદવિદ્વાંસો યથા કુર્વન્તિ ભારત, કુર્યાદ્વિદ્વાનાત્મવિત્તથાસક્તઃ સન્ . તદ્વત્કિમર્થં કરોતિ ? તત્સૃણુ ચિકીર્ષુઃ કર્તુમિચ્છુઃ લોકસંગ્રહમ્ ..૩.૨૫..

==============================
એવં લોકસંગ્રહં ચિકીર્ષેર્ન મમાત્મવિદઃ કર્તવ્યમસ્તિ અન્યસ્ય વા લોકસંગ્રહં મુક્ત્વા . તતસ્તસ્ય આત્મવિદઃ ઇદમુપદિશ્યતે
ન બુદ્ધિભેદં જનયેદજ્ઞાનાં કર્મસઙ્ગિનામ્ .
જોષયેત્સર્વકર્માણિ વિદ્વાન્ યુક્તઃ સમાચરન્ ..૩.૨૬..

બુદ્ધિભેદો બુદ્ધિભેદો મયા ઇદં કર્તવ્યં ભોક્તવ્યં ચાસ્ય કર્મણઃ ફલમિતિ નિશ્ચયરૂપાયા બુદ્ધેર્ભેદનં ચાલનં બુદ્ધિભેદસ્તં ન જનયેન્નોત્પાદયેદજ્ઞાનામવિવેકિનાં કર્મસઙ્ગિનાં કર્મણ્યાસક્તાનામાસઙ્ગવતામ્ . કિં નુ કુર્યાત્? જોષયેત્કારયેત્સર્વકર્માણિ વિદ્વાન્ સ્વયં તદેવાવિદુષાં કર્મ યુક્તોઽભિયુક્તઃ સમાચરન્ ..૩.૨૬..

==============================
અવિદ્વાનજ્ઞઃ કથં કર્મસુ સજ્જતે ? ઇત્યાહ
પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ .
અહંકારવિમૂઢાત્મા કર્તાહમિતિ મન્યતે ..૩.૨૭..

પ્રકૃતેઃ પ્રકૃતિઃ પ્રધાનં સત્ત્વરજસ્તમસાં ગુણાનાં સામ્યાવસ્થા . તસ્યાઃ પ્રકૃતેઃ ગુણૈઃ વિકારૈઃ કાર્યકરણરૂપૈઃ ક્રિયમાણાનિ કર્માણિ લૌકિકાનિ શાસ્ત્રીયાણિ ચ સર્વશઃ સર્વપ્રકારૈરહંકારવિમૂઢાત્મા કાર્યકરણસંઘાતાત્મપ્રત્યયોઽહંકારસ્તેન વિવિધં નાનાવિધં મૂઢ આત્મા અન્તઃકરણં યસ્ય સોઽયં કાર્યકરણધર્મા કાર્યકરણાભિમાની અવિદ્યયા કર્માણિ આત્મનિ મન્યમાનઃ તત્તત્કર્મણામહં કર્તેતિ મન્યતે ..૩.૨૭..

==============================
યઃ પુનર્વિદ્વાન્
તત્ત્વવિત્તુ મહાબાહો ગુણકર્મવિભાગયોઃ .
ગુણા ગુણેષુ વર્તન્ત ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે ..૩.૨૮..

તત્ત્વવિત્તુ મહાબાહો . કસ્ય તત્ત્વવિત્? ગુણકર્મવિભાગયોઃ ગુણવિભાગસ્ય કર્મવિભાગસ્ય ચ તત્ત્વવિતિત્યર્થઃ . ગુણાઃ કરણાત્મકાઃ ગુણેષુ વિષયાત્મકેષુ વર્તન્તે ન આત્મા ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે સક્તિં ન કરોતિ ..૩.૨૮..

==============================
યે પુનઃ
પ્રકૃતેર્ગુણસંમૂઢાઃ સજ્જન્તે ગુણકર્મસુ .
તાનકૃત્સ્નવિદો મન્દાન્ કૃત્સ્નવિન્ન વિચાલયેત્ ..૩.૨૯..

પ્રકૃતેઃ ગુણૈઃ સમ્યક્મૂઢાઃ સંમોહિતાઃ સન્તઃ સજ્જન્તે ગુણાનાં કર્મસુ ગુણકર્મસુ વયં કર્મ કુર્મઃ ફલાય ઇતિ . તાન્ કર્મસઙ્ગિનોઽકૃત્સ્નવિદઃ કર્મફલમાત્રદર્શિનો મન્દાન્મન્દપ્રજ્ઞાન્ કૃત્સ્નવિતાત્મવિત્સ્વયં ન વિચાલયેત્બુદ્ધિભેદકરણમેવ ચાલનં તન્ન કુર્યાતિત્યર્થઃ ..૩.૨૯..

==============================
કથં પુનઃ કર્મણ્યધિકૃતેનાજ્ઞેન મુમુક્ષુણા કર્મ કર્તવ્યમિતિ, ઉચ્યતે
મયિ સર્વાણિ કર્માણિ સંન્યસ્યાધ્યાત્મચેતસા .
નિરાશીર્નિર્મમો ભૂત્વા યુધ્યસ્વ વિગતજ્વરઃ ..૩.૩૦..

મયિ વાસુદેવે પરમેશ્વરે સર્વજ્ઞે સર્વાત્મનિ સર્વાણિ કર્માણિ સંન્યસ્ય નિક્ષિપ્યાધ્યાત્મચેતસા વિવેકબુદ્ધ્યા, અહં કર્તા ઈશ્વરાય ભૃત્યવત્કરોમિ ઇત્યનયા બુદ્ધ્યા . કિં ચ, નિરાશીસ્ત્યક્તાશીઃ નિર્મમો મમભાવશ્ચ નિર્ગતો યસ્ય તવ સ ત્વં નિર્મમો ભૂત્વા યુધ્યસ્વ વિગતજ્વરો વિગતસન્તાપો વિગતશોકઃ સન્નિત્યર્થઃ ..૩.૩૦..

==============================
યદેતન્મમ મતં કર્મ કર્તવ્યમિતિ સપ્રમાણમુક્તં તત્તથા
યે મે મતમિદં નિત્યમનુતિષ્ઠન્તિ માનવાઃ .
શ્રદ્ધાવન્તોઽનસૂયન્તો મુચ્યન્તે તેઽપિ કર્મભિઃ ..૩.૩૧..

યે મે મદીયમિદં મતં નિત્યમનુતિષ્ઠન્તિ અનુવર્તન્તે માનવા મનુષ્યાઃ શ્રદ્ધાવન્તઃ શ્રદ્દધાના અનસૂયન્તોઽસૂયાં ચ મયિ પરમગુરૌ વાસુદેવેઽકુર્વન્તો, મુચ્યન્તે તેઽપ્યેવંભૂતાઃ કર્મભિર્ધર્માધર્માખ્યૈઃ ..૩.૩૧..

==============================
યે ત્વેતદભ્યસૂયન્તો નાનુતિષ્ઠન્તિ મે મતમ્ .
સર્વજ્ઞાનવિમૂઢાંસ્તાન્ વિદ્ધિ નષ્ટાનચેતસઃ ..૩.૩૨..

યે તુ તદ્વિપરીતા એતન્મમ મતમભ્યસૂયન્તો નિન્દન્તો નાનુતિષ્ઠન્તિ નાનુવર્તન્તે મે મતમ્ . સર્વેષુ જ્ઞાનેષુ વિવિધં મૂઢાસ્તે . સર્વજ્ઞાનવિમૂઢાંસ્તાન્ વિદ્ધિ જાનીહિ નષ્ટાન્નાશં ગતાનચેતસોઽવિવેકિનઃ ..૩.૩૨..

==============================
કસ્માત્પુનઃ કારણાત્ત્વદીયં મતં નાનુતિષ્ઠન્તઃ પરધર્માનનુતિષ્ઠન્તિ ? સ્વધર્મં ચ નાનુવર્તન્તે ? ત્વત્પ્રતિકૂલાઃ કથં ન બિભ્યતિ ત્વચ્છાસનાતિક્રમદોષાત્? તત્રાહ
સદૃશં ચેષ્ટતે સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેર્જ્ઞાનવાનપિ .
પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ ..૩.૩૩..

સદૃશમનુરૂપં ચેષ્ટતે ચેષ્ટાં કરોતિ . કસ્યાઃ ? સ્વસ્યાઃ સ્વકીયાયાઃ પ્રકૃતેઃ . પ્રકૃતિર્નામ પૂર્વકૃતધર્માધર્માદિસંસ્કારા વર્તમાનજન્માદાવભિવ્યક્તાઃ . સા પ્રકૃતિઃ . તસ્યાઃ સદૃશમેવ સર્વો જન્તુર્જ્ઞાનવાનપિ ચેષ્ટતે, કિં પુનર્મૂર્ખઃ ? તસ્માત્પ્રકૃતિં યાન્ત્યનુગચ્છન્તિ ભૂતાનિ પ્રાણિનઃ . નિગ્રહો નિષેધરૂપઃ કિં કરિષ્યતિ મમ વાન્યસ્ય વા ? દુર્નિગ્રહા પ્રકૃતિરિતિ વાક્યશેષઃ ..૩.૩૩..

==============================
યદિ સર્વો જન્તુરાત્મનઃ પ્રકૃતિસદૃશમેવ ચેષ્ટતે, ન ચ પ્રકૃતિશૂન્યઃ કશ્ચિદસ્તિ, તતઃ પુરુષકારસ્ય વિષયાનુપપત્તેઃ શાસ્ત્રાનર્થક્યપ્રાપ્તાવિદમુચ્યતે
ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યાર્થે રાગદ્વેષૌ વ્યવસ્થિતૌ .
તયોર્ન વશમાગચ્છેત્તૌ હ્યસ્ય પરિપન્થિનૌ ..૩.૩૪..

ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યાર્થે સર્વેન્દ્રિયાણામર્થે શબ્દાદિવિષયે ઇષ્ટે રાગોઽનિષ્ટે દ્વેષ ઇત્યેવં પ્રતીન્દ્રિયાર્થં રાગદ્વેષાવવશ્યંભાવિનૌ તત્રાયં પુરુષકારસ્ય શાસ્ત્રાર્થસ્ય ચ વિષય ઉચ્યતે . શાસ્ત્રાર્થે પ્રવૃત્તઃ પૂર્વમેવ રાગદ્વેષયોર્વશં નાગચ્છેત્ . યા હિ પુરુષસ્ય પ્રકૃતિઃ સા રાગદ્વેષપુરઃસરૈવ સ્વકાર્યે પુરુષં પ્રવર્તયતિ . તદા સ્વધર્મપરિત્યાગઃ પરધર્માનુષ્ઠાનં ચ ભવતિ . યદા પુના રાગદ્વેષૌ તત્પ્રતિપક્ષેણ નિયમયતિ તદા શાસ્ત્રદૃષ્ટિરેવ પુરુષો ભવતિ, ન પ્રકૃતિવશઃ
. તસ્માત્તયો રાગદ્વેષયોર્વશં નાગચ્છેત્ . યતસ્તૌ હ્યસ્ય પુરુષસ્ય પરિપન્થિનૌ શ્રેયોમાર્ગસ્ય વિઘ્નકર્તારૌ તસ્કરાવિવ પથીત્યર્થઃ ..૩.૩૪..

==============================
તત્ર રાગદ્વેષપ્રયુક્તો મન્યતે શાસ્રાર્થમપ્યન્યથા પરધર્મોઽપિ ધર્મત્વાદનુષ્ઠેય એવ ઇતિ, તદસત્
શ્રેયાન્ સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્ .
સ્વધર્મે નિધનં શ્રેયઃ પરધર્મો ભયાવહઃ ..૩.૩૫..

શ્રેયાન્ પ્રશસ્યતરઃ સ્વો ધર્મઃ સ્વધર્મો વિગુણોઽપિ વિગતગુણોઽપિ અનુષ્ઠીયમાનઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્સાદ્ગુણ્યેન સંપાદિતાદપિ . સ્વધર્મે સ્થિતસ્ય નિધનં મરણમપિ શ્રેયઃ પરધર્મે સ્થિતસ્ય જીવિતાત્ . કસ્માત્? પરધર્મઃ ભયાવહઃ નરકાદિલક્ષણં ભયમાવહતીતિ યતઃ ..૩.૩૫..

==============================
યદ્યપિ અનર્થમૂલં ધ્યાયતો વિષયાન્ પુંસ [ગીતા ૨.૬૨] ઇતિ રાગદ્વેષૌ હ્યસ્ય પરિપન્થિનૌ [ગીતા ૩.૩૪] ઇતિ ચોક્તમ્ . વિક્ષિપ્તમનવધારિતં ચ તદુક્તમ્ . તત્સંક્ષિપ્તં નિશ્ચિતં ચ ઇદમેવેતિ જ્ઞાતુમિચ્છનર્જુન ઉવાચ જ્ઞાતે હિ તસ્મિન્ તદુચ્છેદાય યત્નં કુર્યામિતિ અર્જુન ઉવાચ
અથ કેન પ્રયુક્તોઽયં પાપં ચરતિ પૂરુષઃ .
અનિચ્છન્નપિ વાર્ષ્ણેય બલાદિવ નિયોજિતઃ ..૩.૩૬..

અથ કેન હેતુભૂતેન પ્રયુક્તઃ સન્ રાજ્ઞેવ ભૃત્યોઽયં પાપં કર્મ ચરતિ આચરતિ પૂરુષઃ પુરુષઃ સ્વયમનિચ્છન્નપિ હે વાર્ષ્ણેય વૃષ્ણિકુલપ્રસૂત ! બલાદિવ નિયોજિતો રાજ્ઞેવેત્યુક્તો દૃષ્ટાન્તઃ ..૩.૩૬..

==============================
શૃણુ ત્વં તં વૈરિણં સર્વાનર્થકરં યં ત્વં પૃચ્છસીતિ ભગવાનુવાચ
કામ એષ ક્રોધ એષ રજોગુણસમુદ્ભવઃ .
મહાશનો મહાપાપ્મા વિદ્ધ્યેનમિહ વૈરિણમ્ ..૩.૩૭..

ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય ધર્મસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ .
વૈરાગ્યસ્યાથ મોક્ષસ્ય ષણ્ણાં ભગ ઇતીઙ્ગના .. [Vઇড়્ ૬.૫.૭૪]
ઇત્યૈશ્વર્યાદિષટ્કં યસ્મિન્ વાસુદેવે નિત્યમપ્રતિબદ્ધત્વેન સામસ્ત્યેન ચ વર્તતે,
ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનામાગતિં ગતિમ્ .
વેત્તિ વિદ્યામવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાનિતિ .. [Vઇড়્ ૬.૫.૭૮]
ઉત્પત્ત્યાદિવિષયં ચ વિજ્ઞાનં યસ્ય સ વાસુદેવો વાચ્યો ભગવાનિતિ .
કામ ઇતિ . કામ એષ સર્વલોકશત્રુર્યન્નિમિત્તા સર્વાનર્થપ્રાપ્તિઃ પ્રાણિનામ્ . સ એષ કામઃ પ્રતિહતઃ કેનચિત્ક્રોધત્વેન પરિણમતે . અતઃ ક્રોધોઽપ્યેષ એવ રજોગુણસમુદ્ભવો રજશ્ચ તદ્ગુણશ્ચ રજોગુણઃ સ સમુદ્ભવો યસ્ય સ કામો રજોગુણસમુદ્ભવઃ . રજોગુણસ્ય વા સમુદ્ભવઃ . કામો હ્યુદ્ભૂતો રજઃ પ્રવર્તયન્ પુરુષં પ્રવર્તયતિ . તૃષ્ણયા હ્યહંકારિત ઇતિ દુઃખિનાં રજઃકાર્યે સેવાદૌ પ્રવૃત્તાનાં પ્રલાપઃ શ્રૂયતે . મહાશનો મહદશનમસ્યેતિ મહાશનઃ . અતએવ મહાપાપ્મા . કામેન હિ પ્રેરિતો જન્તુઃ પાપં કરોતિ . અતો વિદ્ધ્ય્
એનં કામમિહ સંસારે વૈરિણમ્ ..૩.૩૭..

==============================
કથં વૈરી ? ઇતિ દૃષ્ટાન્તૈઃ પ્રત્યાયયતિ
ધૂમેનાવ્રિયતે વહ્નિર્યથાદર્શો મલેન ચ .
યથોલ્બેનાવૃતો ગર્ભસ્તથા તેનેદમાવૃતમ્ ..૩.૩૮..

ધૂમેન સહજેનાવ્રિયતે વહ્નિઃ પ્રકાશાત્મકોઽપ્રકાશાત્મકેન, યથા વા આદર્શો મલેન ચ, યથોલ્બેન ચ જરાયુણા ગર્ભવેષ્ટનેન ચાવૃત આચ્છાદિતો ગર્ભસ્તથા તેનેદમાવૃતમ્ ..૩.૩૮..

==============================
કિં પુનસ્તદિદંશબ્દવાચ્યં યત્કામેનાવૃતમિત્યુચ્યતે
આવૃતં જ્ઞાનમેતેન જ્ઞાનિનો નિત્યવૈરિણા .
કામરૂપેણ કૌન્તેય દુષ્પૂરેણાનલેન ચ ..૩.૩૯..

આવૃતમેતેન જ્ઞાનં જ્ઞાનિનો નિત્યવૈરિણા, જ્ઞાની હિ જાનાત્યનેનાહમનર્થે પ્રયુક્તઃ પૂર્વમેવેતિ . દુઃખી ચ ભવતિ નિત્યમેવ . અતોઽસૌ જ્ઞાનિનો નિત્યવૈરી, ન તુ મૂર્ખસ્ય . સ હિ કામં તૃષ્ણાકાલે મિત્રમિવ પશ્યન્ તત્કાર્યે દુઃખે પ્રાપ્તે જાનાતિ તૃષ્ણયાહં દુઃખિત્વમાપાદિત ઇતિ, ન પૂર્વમેવ . અતો જ્ઞાનિન એવ નિત્યવૈરી . કિંરૂપેણ ? કામરૂપેણ કામ ઇચ્છૈવ રૂપમસ્યેતિ કામરૂપસ્તેન દુષ્પૂરેણ દુઃખેન પૂરણમસ્યેતિ દુષ્પૂરસ્તેનાનલેન નાસ્યાલં પર્યાપ્તિર્વિદ્યત ઇત્યનલસ્તેન ચ ..૩.૩૯..

==============================
કિમધિષ્ઠાનઃ પુનઃ કામો જ્ઞાનસ્યાવરણત્વેન વૈરી સર્વસ્ય લોકસ્ય ? ઇત્યપેક્ષાયામાહ, જ્ઞાતે હિ શત્રોરધિષ્ઠાને સુખેન નિબર્હણં કર્તું શક્યત ઇતિ
ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિરસ્યાધિષ્ઠાનમુચ્યતે .
એતૈર્વિમોહયત્યેષ જ્ઞાનમાવૃત્ય દેહિનમ્ ..૩.૪૦..

ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિશ્ચાસ્ય કામસ્યાધિષ્ઠાનમાશ્રય ઉચ્યતે . એતૈરિન્દ્રિયાદિભિરાશ્રયૈર્વિમોહયતિ વિવિધં મોહયત્યેષ કામો જ્ઞાનમાવૃત્ય આચ્છાદ્ય દેહિનં શરીરિણમ્ ..૩.૪૦..

==============================
યત એવમ્
તસ્માત્ત્વમિન્દ્રિયાણ્યાદૌ નિયમ્ય ભરતર્ષભ .
પાપ્માનં પ્રજહિ હ્યેનં જ્ઞાનવિજ્ઞાનનાશનમ્ ..૩.૪૧..

તસ્માત્ત્વમિન્દ્રિયાણ્યાદૌ પૂર્વમેવ નિયમ્ય વશીકૃત્ય ભરતર્ષભ પાપ્માનં પાપાચારં કામં પ્રજહિહિ પરિત્યજ એનં પ્રકૃતં વૈરિણં જ્ઞાનવિજ્ઞાનનાશનં જ્ઞાનં શાસ્ત્રત આચાર્યતશ્ચાત્માદીનામવબોધઃ . વિજ્ઞાનં વિશેષતસ્તદનુભવસ્તયોર્જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોઃ શ્રેયઃપ્રાપ્તિહેત્વોર્નાશનં નાશકરં પ્રજહિહિ આત્મનઃ પરિત્યજેત્યર્થઃ ..૩.૪૧..

==============================
ઇન્દ્રિયાણ્યાદૌ નિયમ્ય કામં શત્રું જહિહિ ઇત્યુક્તમ્ . તત્ર કિમાશ્રયઃ કામં જહ્યાતિત્યુચ્યતે
ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્યાહુરિન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ .
મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્યો બુદ્ધેઃ પરતસ્તુ સઃ ..૩.૪૨..

ઇન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ પઞ્ચ . દેહં સ્થૂલં બાહ્યં પરિચ્છિન્નં ચાપેક્ષ્ય સૌક્ષ્મ્યાન્તરત્વવ્યાપિત્વાદ્યપેક્ષયા પરાણિ પ્રકૃષ્ટાન્યાહુઃ પણ્ડિતાઃ . તથા ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ સંકલ્પવિકલ્પાત્મકમ્ . તથા મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્નિશ્ચયાત્મિકા . તથા યઃ સર્વદૃશ્યેભ્યો બુદ્ધ્યન્તેભ્યોઽભ્યન્તરો યં દેહિનમિન્દ્રિયાદિભિરાશ્રયૈર્યુક્તઃ કામો જ્ઞાનાવરણદ્વારેણ મોહયતીત્યુક્તમ્ . બુદ્ધેઃ પરતસ્તુ સ . સ બુદ્ધેર્દ્રષ્ટા . પર આત્મા ..૩.૪૨..

==============================
તતઃ કિમ્
એવં બુદ્ધેઃ પરં બુદ્ધ્વા સંસ્તભ્યાત્માનમાત્મના .
જહિ શત્રું મહાબાહો કામરૂપં દુરાસદમ્ ..૩.૪૩..

એવં બુદ્ધેઃ પરમાત્માનં બુદ્ધ્વા જ્ઞાત્વા સંસ્તભ્ય સમ્યક્સ્તમ્ભનં કૃત્વાત્માનં સ્વેનૈવાત્મના સંસ્કૃતેન મનસા સમ્યક્સમાધાયેત્યર્થઃ . જહ્યેનં શત્રું હે મહાબાહો ! કામરૂપં દુરાસદં દુઃખેનાસદ આસાદનં પ્રાપ્તિર્યસ્ય તં દુરાસદં દુર્વિજ્ઞેયાનેકવિશેષમિતિ ..૩.૪૩..

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
તૃતીયોઽધ્યાયઃ
..૩..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૪
અથ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
(શઙ્કરભાષ્યઃ)
યોઽયં યોગોઽધ્યાયદ્વયેનોક્તો જ્ઞાનનિષ્ઠાલક્ષણઃ સ સન્ન્યાસઃ કર્મયોગોપાયઃ . યસ્મિન્ વેદાર્થઃ પરિસમાપ્તઃ પ્રવૃત્તિલક્ષણો નિવૃત્તિલક્ષણશ્ચ ગીતાસુ ચ સર્વાસ્વયમેવ યોગો વિવક્ષિતો ભગવતા . અતએવ પરિસમાપ્તઃ પ્રવૃત્તિં વેદાર્થં મન્વાનસ્તં વંશકથનેન સ્તૌતિ શ્રીભગવાન્ .
શ્રીભગવાનુવાચ
ઇમં વિવસ્વતે યોગં પ્રોક્તવાનહમવ્યયમ્ .
વિવસ્વાન્મનવે પ્રાહ મનુરિક્ષ્વાકવેઽબ્રવીત્ ..૪.૧..

ઇમમધ્યાયદ્વયેનોક્તં યોગં વિવસ્વતે આદિત્યાય સર્ગાદૌ પ્રોક્તવાનહમ્ . જગત્પરિપાલયિતૄણાં ક્ષત્રિયાણાં બલાધાનાય . તેન યોગબલેન યુક્તાઃ સમર્થા ભવન્તિ બ્રહ્મ પરિરક્ષિતું, બ્રહ્મક્ષત્રે પરિપાલિતે જગત્પરિપાલયિતુમલમ્ . અવ્યયમવ્યયફલત્વાત્ . ન હ્યસ્ય સમ્યગ્દર્શનનિષ્ઠાલક્ષણસ્ય મોક્ષાખ્યં ફલં વ્યેતિ . સ ચ વિવસ્વાન્મનવે પ્રાહ . મનુરિક્ષ્વાકવે સ્વપુત્રાયાદિરાજાયાબ્રવીત્ ..૪.૧..

==============================
એવં પરમ્પરાપ્રાપ્તમિમં રાજર્ષયો વિદુઃ .
સ કાલેનેહ મહતા યોગો નષ્ટઃ પરન્તપ ..૪.૨..

એવં ક્ષત્રિયપરમ્પરાપ્રાપ્તમિમં રાજર્ષયો રાજાનશ્ચ તે ઋષયશ્ચ રાજર્ષયો વિદુરિમં યોગમ્ . સ યોગઃ કાલેનેહ મહતા દીર્ઘેણ નષ્ટો વિચ્છિન્નસમ્પ્રદાયઃ સંવૃત્તો હે પરન્તપ ! આત્મનો વિપક્ષભૂતાઃ પર ઉચ્યન્તે તાન્ શૌર્યતેજોગભસ્તિભિર્ભાનુરિવ તાપયતીતિ પરન્તપઃ શત્રુતાપન ઇત્યર્થઃ ..૪.૨..

==============================
દુર્લભાનજિતેન્દ્રિયાન્ પ્રાપ્ય નષ્ટં યોગમિમમુપલભ્ય લોકં ચાપુરુષાર્થસમ્બન્ધિનમ્
સ એવાયં મયા તેઽદ્ય યોગઃ પ્રોક્તઃ પુરાતનઃ .
ભક્તોઽસિ મે સખા ચેતિ રહસ્યં હ્યેતદુત્તમમ્ ..૪.૩..

સ એવાયં મયા તે તુભ્યમદ્ય ઇદાનીં યોગઃ પ્રોક્તઃ પુરાતનઃ . ભક્તોઽસિ મે સખા ચાસીતિ . રહસ્યં હિ યસ્માદેતદુત્તમં યોગો જ્ઞાનમિત્યર્થઃ ..૪.૩..

==============================
ભગવતા વિપ્રતિષિદ્ધમુક્તમિતિ મા ભૂત્કસ્યચિદ્બુદ્ધિરિતિ પરિહારાર્થં ચોદ્યમિવ કુર્વન્નર્જુન ઉવાચ
અપરં ભવતો જન્મ પરં જન્મ વિવસ્વતઃ .
કથમેતદ્વિજાનીયાં ત્વમાદૌ પ્રોક્તવાનિતિ ..૪.૪..

અપરમર્વાગ્વસુદેવગૃહે ભવતો જન્મ પરં પૂર્વં સર્ગાદૌ જન્મ ઉત્પત્તિઃ વિવસ્વત આદિત્યસ્ય . તત્કથમેતદ્વિજાનીયામવિરુદ્ધાર્થતયા યસ્ત્વમેવાદૌ પ્રોક્તવાનિમં યોગમ્ . સ એવ ત્વમિદાનીં મહ્યં પ્રોક્તવાનસીતિ ..૪.૪..

==============================
યા વાસુદેવે અનીશ્વરાસર્વજ્ઞાશઙ્કા મૂર્ખાણાં તાં પરિહરન્ શ્રીભગવાનુવાચ પદર્થો હ્યર્જુનસ્ય પ્રશ્નઃ
બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ જન્માનિ તવ ચાર્જુન .
તાન્યહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ પરન્તપ ..૪.૫..

બહૂનિ મે મમ વ્યતીતાનિ અતિક્રાન્તાનિ જન્માનિ તવ ચ હે અર્જુન તાન્યહં વેદ જાને સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ જાનીષે . ધર્માધર્માદિપ્રતિબદ્ધજ્ઞાનશક્તિત્વાત્ . અહં પુનર્નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવત્વાદનાવરણજ્ઞાનશક્તિરિતિ વેદાહમ્ . હે પરન્તપ ..૪.૫..

==============================
કથં તર્હિ તવ નિત્યેશ્વરસ્ય ધર્માધર્માભાવેઽપિ જન્મ ? ઇત્યુચ્યતે
અજોઽપિ સન્નવ્યયાત્મા ભૂતાનામીશ્વરોઽપિ સન્ .
પ્રકૃતિં સ્વામધિષ્ઠાય સંભવામ્યાત્મમાયયા ..૪.૬..

અજોઽપિ જન્મરહિતોઽપિ સન્, તથાવ્યયાત્માક્ષીણજ્ઞાનશક્તિસ્વભાવોઽપિ સન્, તથા ભૂતાનાં બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનામીશ્વર ઈશનશીલોઽપિ સન્ . પ્રકૃતિં સ્વાં મમ વૈષ્ણવીં માયાં ત્રિગુણાત્મિકાં યસ્યા વશે સર્વમિદં જગદ્વર્તતે . યયા મોહિતં જગત્સત્સ્વમાત્માનં વાસુદેવં ન જાનાતિ . તાં પ્રકૃતિં સ્વામધિષ્ઠાય વશીકૃત્ય સંભવામિ દેહવાનિવ ભવામિ જાત ઇવાત્મમાયયાત્મનો માયયા, ન પરમાર્થતો લોકવત્ ..૪.૬..

==============================
તચ્ચ જન્મ કદા કિમર્થં ચ ? ઇત્યુચ્યતે
યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ભવતિ ભારત .
અભ્યુત્થાનમધર્મસ્ય તદાત્માનં સૃજામ્યહમ્ ..૪.૭..

યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્હાનિર્વર્ણાશ્રમાદિલક્ષણસ્ય પ્રાણિનામભ્યુદયનિઃશ્રેયસસાધનસ્ય ભવતિ . ભારત ! અભ્યુત્થાનમુદ્ભવોઽધર્મસ્ય તદાત્માનં સૃજામ્યહં માયયા ..૪.૭..

==============================
કિમર્થમ્ ?
પરિત્રાણાય સાધૂનાં વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્ .
ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય સંભવામિ યુગે યુગે ..૪.૮..

પરિત્રાણાય પરિરક્ષણાય સાધૂનાં સન્માર્ગસ્થાનામ્ . વિનાશાય ચ દુષ્કૃતાં પાપકારિણામ્ . કિં ચ ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય ધર્મસ્ય સમ્યક્સ્થાપનં તદર્થં સમ્ભવામિ . યુગે યુગે પ્રતિયુગમ્ ..૪.૮..

==============================
જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમેવં યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ .
ત્યક્ત્વા દેહં પુનર્જન્મ નૈતિ મામેતિ સોઽર્જુન ..૪.૯..

તજ્જન્મ માયારૂપં, કર્મ ચ સાધુપરિત્રાણાદિ, મે મમ દિવ્યમપ્રાકૃતમૈશ્વરમેવં યથોક્તં યો વેત્તિ તત્ત્વતસ્તત્ત્વેન યથાવત્ત્યક્ત્વા દેહમિમં પુનર્જન્મ પુનરુત્પત્તિં નૈતિ ન પ્રાપ્નોતિ, મામેત્યાગચ્છતિ, સ મુચ્યતે હેઽર્જુન ..૪.૯..

==============================
નૈષ મોક્ષમાર્ગ ઇદાનીં પ્રવૃત્તઃ . કિં તર્હિ ? પૂર્વમપિ
વીતરાગભયક્રોધા મન્મયા મામુપાશ્રિતાઃ .
બહવો જ્ઞાનતપસા પૂતા મદ્ભાવમાગતાઃ ..૪.૧૦..

વીતરાગભયક્રોધાઃ રાગશ્ચ ભયં ચ ક્રોધશ્ચ રાગભયક્રોધાઃ, વીતા વિગતા રાગભયક્રોધા યેભ્યસ્તે વીતરાગભયક્રોધાઃ . મન્મયા બ્રહ્મવિદ ઈશ્વરાભેદદર્શિનઃ . મામેવ પરમેશ્વરમુપાશ્રિતાઃ . કેવલજ્ઞાનનિષ્ઠા ઇત્યર્થઃ . બહવોઽનેકે જ્ઞાનતપસા જ્ઞાનમેવ ચ પરમાત્મવિષયં તપઃ . તેન જ્ઞાનતપસા . પૂતાઃ પરાં શુદ્ધિં ગતાઃ સન્તઃ . મદ્ભાવમીશ્વરભાવં મોક્ષમાગતાઃ સમનુપ્રાપ્તાઃ . ઇતરતપોનિરપેક્ષા જ્ઞાનનિષ્ઠા ઇત્યસ્ય લિઙ્ગં જ્ઞાનતપસેતિ વિશેષણમ્ ..૪.૧૦..

==============================
તવ તર્હિ રાગદ્વેષૌ સ્તઃ . યેન કેભ્યશ્ચિતેવાત્મભાવં પ્રયચ્છસિ, ન સર્વેભ્યઃ . ઇત્યુચ્યતે
યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્તથૈવ ભજામ્યહમ્ .
મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ ..૪.૧૧..

યે યથા યેન પ્રકારેણ યેન પ્રયોજનેન યત્ફલાર્થિતયા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્તથૈવ તત્ફલદાનેન ભજામ્યનુગૃહ્ણામ્યહમિત્યેતત્ . તેષાં મોક્ષં પ્રત્યનર્થિત્વાત્ . ન હ્યેકસ્ય મુમુક્ષુત્વં ફલાર્થિત્વં ચ યુગપત્સમ્ભવતિ . અતો યે યત્ફલાર્થિનસ્તાંસ્તત્ફલપ્રદાનેન, યે યથોક્તકારિણસ્ત્વફલાર્થિનો મુમુક્ષવશ્ચ તાન્ જ્ઞાનપ્રદાનેન . યે જ્ઞાનિનઃ સન્ન્યાસિનો મુમુક્ષવશ્ચ તાન્મોક્ષપ્રદાનેન, તથાર્તાનાર્તિહરણેન ઇત્યેવં યથા પ્રપદ્યન્તે યે તાંસ્તથૈવ ભજામીત્યર્થઃ . ન પુનાર્રાગદ્વેષનિમિત્તં મોહનિમિત્તં વા કંચિદ્ભજામિ . સર્વથાપિ સર્વાવસ્થસ્ય મમેશ્વરસ્ય
વર્ત્મ માર્ગમનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ . યત્ફલાર્થિતયા યસ્મિન્ કર્મણ્યધિકૃતા યે પ્રયતન્તે તે મનુષ્યા અત્ર ઉચ્યન્તે હે પાર્થ સર્વશઃ સર્વપ્રકારૈઃ ..૪.૧૧..

==============================
યદિ તવેશ્વરસ્ય રાગાદિદોષાભાવાત્સર્વપ્રાણિષ્વનુજિઘૃક્ષાયાં તુલ્યાયાં સર્વફલપ્રદાનસમર્થે ચ ત્વયિ સતિ વાસુદેવઃ સર્વં [ગીતા ૭.૧૯] ઇતિ જ્ઞાનેનૈવ મુમુક્ષવઃ સન્તઃ કસ્માત્ત્વામેવ સર્વે ન પ્રતિપદ્યન્તે ? ઇતિ શૃણુ તત્ર કારણમ્
કાઙ્ક્ષન્તઃ કર્મણાં સિદ્ધિં યજન્ત ઇહ દેવતાઃ .
ક્ષિપ્રં હિ માનુષે લોકે સિદ્ધિર્ભવતિ કર્મજા ..૪.૧૨..

કાઙ્ક્ષન્તોઽભીપ્સન્તઃ કર્મણાં સિદ્ધિં ફલનિષ્પત્તિં પ્રાર્થયન્તો યજન્ત ઇહાસ્મિન્ લોકે દેવતા ઇન્દ્રાદ્ગ્ન્યાદ્યાઃ . અથ યોઽન્યાં દેવતામુપાસ્તેઽન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ, યથા પશુઃ . એવં સ દેવાનામ્ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૧.૪.૧૦] ઇતિ શ્રુતેઃ . તેષાં હિ ભિન્નદેવતાયાજિનાં ફલાકાઙ્ક્ષિણાં ક્ષિપ્રં શીઘ્રં હિ યસ્માન્માનુષે લોકે . મનુષ્યલોકે હિ શાસ્ત્રાધિકારઃ . ક્ષિપ્રં હિ માનુષે લોકે ઇતિ વિશેષણાત્ . અન્યેષ્વપિ કર્મફલસિદ્ધિં દર્શયતિ ભગવાન્ . માનુષે લોકે વર્ણાશ્રમાદિકર્માધિકાર
ઇતિ વિશેષઃ . તેષાં ચ વર્ણાશ્રમાધિકારિણાં કર્મિણાં ફલસિદ્ધિઃ ક્ષિપ્રં ભવતિ કર્મજા કર્મણો જાતા ..૪.૧૨..

==============================
માનુષ એવ લોકે વર્ણાશ્રમાદિકર્માધિકારઃ . નાન્યેષુ લોકેષ્વિતિ નિયમઃ કિંનિમિત્તઃ ? ઇતિ . અથવા વર્ણાશ્રમાદિપ્રવિભાગોપેતા મનુષ્યા મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે સર્વશ [ગીતા ૪.૧૧] ઇત્યુક્તં કસ્માત્પુનઃ કારણાન્નિયમેન તવૈવ વર્ત્માનુવર્તન્તે, નાન્યસ્ય કિમ્ ? ઉચ્યતે
ચાતુર્વર્ણ્યં મયા સૃષ્ટં ગુણકર્મવિભાગશઃ .
તસ્ય કર્તારમપિ માં વિદ્ધ્યકર્તારમવ્યયમ્ ..૪.૧૩..

ચાતુર્વર્ણ્યં ચત્વાર એવ વર્ણાશ્ચાતુર્વર્ણ્યં મયેશ્વરેણ સૃષ્ટમુત્પાદિતં બ્રાહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીત્[ઋક્૮.૪.૧૯.૨, ય઼જુઃ ૩૨.૧૧] ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ . ગુણકર્મવિભાગશો ગુણવિભાગશઃ કર્મવિભાગશશ્ચ . ગુણાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ . તત્ર સાત્ત્વિકસ્ય સત્ત્વપ્રધાનસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય શમો દમસ્તપઃ [ગીતા ૧૮.૪૨] ઇત્યાદીનિ કર્માણિ . સત્ત્વોપસર્જનરજઃપ્રધાનસ્ય ક્ષત્રિયસ્ય શૌર્યતેજઃપ્રભૃતીનિ કર્માણિ . તમૌપસર્જનરજઃપ્રધાનસ્ય વૈશ્યસ્ય કૃષ્યાદીનિ કર્માણિ . રજૌપસર્જનતમઃપ્રધાનસ્ય શૂદ્રસ્ય શુશ્રૂષૈવ કર્મ . ઇત્યેવં ગુણકર્મવિભાગશશ્ચાતુર્ગુણ્યં મયા સૃષ્ટમિત્યર્થઃ
. તચ્ચેદં ચાતુર્વર્ણ્યં નાન્યેષુ લોકેષુ . અતો માનુષે લોકે ઇતિ વિશેષણમ્ . હન્ત તર્હિ ચાતુર્વર્ણ્યસર્ગાદેઃ કર્મણઃ કર્તૃત્વાત્તત્ફલેન યુજ્યસેઽતો ન ત્વં નિત્યમુક્તો નિત્યેશ્વરશ્ચેતિ . ઉચ્યતે યદ્યપિ માયાસંવ્યવહારેણ તસ્ય કર્મણઃ કર્તારમપિ સન્તં માં પરમાર્થતો વિદ્ધ્યકર્તારં, અતએવાવ્યયમસંસારિણં ચ માં વિદ્ધિ ..૪.૧૩..

==============================
યેષાં તુ કર્મણાં કર્તારં માં મન્યસે પરમાર્થતસ્તેષામકર્તૈવાહમ્ . યતો
ન માં કર્માણિ લિમ્પન્તિ ન મે કર્મફલે સ્પૃહા .
ઇતિ માં યોઽભિજાનાતિ કર્મભિર્ન સ બધ્યતે ..૪.૧૪..

ન માં તાનિ કર્માણિ લિમ્પન્તિ દેહાદ્યારમ્ભકત્વેનાહઙ્કારાભાવાત્ . ન ચ તેષાં કર્મણાં ફલે મે મમ સ્પૃહા તૃષ્ણા . યેષાં તુ સંસારિણામહં કર્તેત્યાભિમાનઃ કર્મસુ સ્પૃહા તત્ફલેષુ ચ તાન્ કર્માણિ લિમ્પન્તીતિ યુક્તમ્ . તદભાવાન્ન માં કર્માણિ લિમ્પન્તીતિ . એવં યોઽન્યેઽપિ મામાત્મત્વેનાભિજાનાતિ નાહં કર્તા ન મે કર્મફલે સ્પૃહેતિ ન કર્મભિર્ન બધ્યતે . તસ્યાપિ ન દેહાદ્યારમ્ભકાનિ કર્માણિ ભવન્તીત્યર્થઃ ..૪.૧૪..

==============================
નાહં કર્તા, ન મે કર્મફલે સ્પૃહેતિ
એવં જ્ઞાત્વા કૃતં કર્મ પૂર્વૈરપિ મુમુક્ષુભિઃ .
કુરુ કર્મૈવ તસ્માત્ત્વં પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્ ..૪.૧૫..

એવં જ્ઞાત્વા કૃતં કર્મ પૂર્વૈરપ્યતિક્રાન્તૈર્મુમુક્ષુભિઃ . કુરુ તેન કર્મૈવ ત્વમ્ . ન તુષ્ણીમાસનં નાપિ સંન્યાસઃ કર્તવ્યઃ . તસ્માત્ત્વત્પૂર્વૈરપ્યનુષ્ઠિતત્વાદ્યદ્યનાત્મજ્ઞસ્ત્વં તદાત્મશુદ્ધ્યર્થમ્ . તત્ત્વવિચ્ચેત્લોકસંગ્રહાર્થમ્ . પૂર્વે જનકાદિભિઃ પૂર્વતરં કૃતમ્ . નાધુનાતનકૃતં નિવર્તિતમ્ ..૪.૧૫..

==============================
તત્ર કર્મ ચેત્કર્તવ્યં ત્વદ્વચનાદેવ કરોમ્યહમ્ . કિં વિશેષિતેન ? પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્ [ગીતા ૪.૧૫] ઇતિ . ઉચ્યતે યસ્માન્મહદ્વૈષમ્યં કર્મણિ . કથમ્ ?
કિં કર્મ કિમકર્મેતિ કવયોઽપ્યત્ર મોહિતાઃ .
તત્તે કર્મ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસેઽશુભાત્ ..૪.૧૬..

કિં કર્મ કિં ચાકર્મેતિ કવયો મેધાવિનોઽપ્યત્રાસ્મિન્ કર્માદિવિષયે મોહિતા મોહં ગતાઃ . અતસ્તે તુભ્યમહં કર્માકર્મ ચ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્જ્ઞાત્વા વિદિત્વા કર્માદિ મોક્ષ્યસેઽશુભાત્સંસારાત્ ..૪.૧૬..

==============================
ન ચૈતત્ત્વયા મન્તવ્યં, કર્મ નામ દેહાદિચેષ્ટા લોકપ્રસિદ્ધં, અકર્મ નામ તદક્રિયા તૂષ્ણીમાસનમ્ . કિં તત્ર બોદ્ધવ્યમ્ ? ઇતિ . કસ્માત્? ઉચ્યતે
કર્મણો હ્યપિ બોદ્ધવ્યં બોદ્ધવ્યં ચ વિકર્મણઃ .
અકર્મણશ્ચ બોદ્ધવ્યં ગહના કર્મણો ગતિઃ ..૪.૧૭..

કર્મણઃ શાસ્ત્રવિહિતસ્ય હિ યસ્માદપ્યસ્તિ બોદ્ધવ્યમ્ . બોદ્ધવ્યં ચાસ્ત્યેવ વિકર્મણઃ પ્રતિષિદ્ધસ્ય . તથાકર્મણશ્ચ તૂષ્ણીમ્ભાવસ્ય બોદ્ધવ્યમસ્તીતિ ત્રિષ્વપ્યધ્યાહારઃ કર્તવ્યઃ . યસ્માદ્ગહના વિષમા દુર્જ્ઞાના કર્મણ ઇત્યુપલક્ષણાર્થં કર્માદીનાં કર્માકર્મવિકર્મણાં ગતિર્યાથાત્મ્યં તત્ત્વમિત્યર્થઃ ..૪.૧૭..

==============================
કિં પુનસ્તત્ત્વં કર્માદેર્યદ્બોદ્ધવ્યં વક્ષ્યામીતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ? ઉચ્યતે
કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેદકર્મણિ ચ કર્મ યઃ .
સ બુદ્ધિમાન્મનુષ્યેષુ સ યુક્તઃ કૃત્સ્નકર્મકૃત્ ..૪.૧૮..

કર્મણિ . કર્મ ક્રિયત ઇતિ કર્મ વ્યાપારમાત્રં, તસ્મિન્ કર્મણ્યકર્મ કર્માભાવં યઃ પશ્યેત્ . અકર્મણિ ચ કર્માભાવે કર્તૃતન્ત્રત્વાત્પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોર્વસ્ત્વપ્રાપ્યૈવ હિ સર્વ એવ ક્રિયાકારકાદિવ્યવહારોઽવિદ્યાભૂમાવેવ કર્મ યઃ પશ્યેત્પશ્યતિ . સ બુદ્ધિમાન્મનુષ્યેષુ, સ યુક્તો યોગી ચ કૃત્સ્નકર્મકૃત્સમસ્તકર્મકૃચ્ચ સ ઇતિ સ્તૂયતે કર્માકર્મણોરિતરેતરદર્શી .
નનુ કિમિદં વિરુદ્ધમુચ્યતે કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેદિતિ . અકર્મણિ ચ કર્મ ઇતિ . ન હિ કર્માકર્મ સ્યાદકર્મ વા કર્મ, તત્ર વિરુદ્ધં કથં પશ્યેદ્દ્રષ્ટા ? ન . અકર્મૈવ પરમાર્થતઃ સત્કર્મવદવભાસતે મૂઢદૃષ્ટેર્લોકસ્ય, તથા કર્મૈવાકર્મવત્ . તત્ર યથાભૂતદર્શનાર્થમાહ ભગવાન્ કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેદિત્યાદિ . અતો ન વિરુદ્ધં બુદ્ધિમત્ત્વાદ્યુપપત્તેશ્ચ . બોદ્ધવ્યમિતિ ચ યથાભૂતદર્શનમુચ્યતે . ન ચ વિપરીતજ્ઞાનાદશુભાન્મોક્ષણં સ્યાત્યજ્જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસેઽશુભાત્[ગીતા ૪.૧૬] ઇતિ ચોક્તમ્ . તસ્માત્કર્માકર્મણી વિપર્યયેણ ગૃહીતે પ્રાણિભિસ્તદ્વિપર્યયગ્રહણનિવૃત્ત્યર્થં ભગવતો વચનં કર્મણ્યકર્મ યઃ ઇત્યાદિ .
ન ચાત્ર કર્માધિકરણકર્માસ્તિ, કુણ્ડે બદરાણીવ . નાપ્યકર્માધિકરણં કર્માસ્તિ કર્માભાવત્વાદકર્મણઃ . અતો વિપરીતગૃહીતે એવ કર્માકર્મણી લૌકિકૈઃ, યથા મૃગતૃષ્ણિકાયામુદકં શુક્તિકાયાં વા રજતમ્ .
નનુ કર્મ કર્મૈવ સર્વેષાં ન ક્વચિદ્વ્યભિચરતિ . તન્ન નૌસ્થસ્ય નાવિ ગચ્છન્ત્યાં તટસ્થેસ્વગતિષુ નગેષુ પ્રતિકૂલગતિદર્શનાત્ . દૂરેષુ ચક્ષુષાસન્નિકૃષ્ટેષુ ગચ્છત્સુ ગત્યભાવદર્શનાત્ . એવમિહાપ્યકર્મણ્યહં કરોમીતિ કર્મદર્શનં કર્મણિ ચાકર્મદર્શનં વિપરીતદર્શનં યેન, તન્નિરાકરણાર્થમુચ્યતે કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેતિત્યાદિ .
તદેતદુક્તપ્રતિવચનમપ્યસકૃદત્યન્તવિપરીતદર્શનભાવિતતયા મોમુહ્યમાનો લોકઃ શ્રુતમપ્યસકૃત્તત્ત્વં વિસ્મૃત્ય વિસ્મૃત્ય મિથ્યાપ્રસઙ્ગમવતાર્યાવતાર્ય ચોદયતીતિ પુનઃ પુનરુત્તરમાહ ભગવાન્ . દુર્વિજ્ઞેયત્વં ચાલક્ષ્ય વસ્તુનઃ . અવ્યક્તોઽયમચિન્ત્યોઽયં [ગીતા ૨.૨૫], ન જાયતે મ્રિયતે [ગીતા ૨.૨૭] ઇત્યાદિનાત્મનિ કર્માભાવઃ શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધ ઉક્તો વક્ષ્યમાણશ્ચ . તસ્મિન્નાત્મનિ કર્માભાવેઽકર્મણિ કર્મવિપરીતદર્શનમત્યન્તનિરૂઢમ્ . યતઃ કિં કર્મ કિમકર્મેતિ કવયોઽપ્યત્ર મોહિતાઃ [ગીતા ૪.૧૬] દેહાદ્યાશ્રયં કર્માત્મન્યધ્યારોપ્ય . અહં કર્તા મમૈતત્કર્મ, મયાસ્ય કર્મણઃ ફલં ભોક્તવ્યમિતિ ચ . તથા અહં
તૂષ્ણીં ભવામિ, યેનાહં નિરાયાસોઽકર્મા સુખી સ્યામિતિ કાર્યકરણાશ્રયવ્યાપારોપરમં તત્કૃતં ચસુખિત્વમાત્મન્યધ્યારોપ્ય ન કરોમિ કિંચિત્તૂષ્ણીં સુખમાસમિત્યભિમન્યતે લોકઃ . તત્રેદં લોકસ્ય વિપરીતદર્શનાપનયનાયાહ ભગવાન્ કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેદિત્યાદિ .
અત્ર ચ કર્મ કર્મૈવ સત્કાર્યકરણાશ્રયં કર્મરહિતોઽવિક્રિય આત્મનિ સર્વૈરધ્યસ્તમ્ . યતઃ પણ્ડિતોઽપ્યહં કરોમીતિ મન્યતે . અથ આત્મસમવેતતયા સર્વલોકપ્રસિદ્ધે કર્મણિ નદીકુલસ્થેષ્વિવ ગતિઃ પ્રતિલૌમ્યેન . અતોઽકર્મ કર્માભાવં યથાભૂતં ગત્યભાવમિવ વૃક્ષેષુ યઃ પશ્યેત્ . અકર્મણિ ચ કાર્યકરણવ્યાપારોપરમે કર્મવદાત્મન્યધ્યારોપિતે તૂષ્ણીમકુર્વન્ સુખમાસે ઇત્યહઙ્કારાભિસન્ધિહેતુત્વાત્તસ્મિન્નકર્મણિ ચ કર્મ યઃ પશ્યેત્ . ય એવં કર્માકર્મવિભાગજ્ઞઃ સ બુદ્ધિમાન્ પણ્ડિતો મનુષ્યેષુ . સ યુક્તો યોગી કૃત્સ્નકર્મકૃચ્ચ . સોઽશુભાન્મોક્ષિતઃ કૃતકૃત્યો ભવતીત્યર્થઃ .
અયં શ્લોકોઽન્યથા વ્યાખ્યાતઃ કૈશ્ચિત્ . કથમ્ ? નિત્યાનાં કિલ કર્મણામીશ્વરાર્થેઽનુષ્ઠીયમાનાનાં તત્ફલાભાવાદકર્માણિ તાન્યુચ્યન્તે ગૌણ્યા વૃત્ત્યા . તેષાં ચાકરણમકર્મ . તચ્ચ પ્રત્યવાયફલત્વાત્કર્મોચ્યતે ગૌણ્યૈવ વૃત્ત્યા . તત્ર નિત્યે કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેત્ફલાભાવાત્ . યથા ધેનુરપિ ગૌરગૌરુચ્યતે ક્ષીરાખ્યં ફલં ન પ્રયચ્છતીતિ તદ્વત્ . તથા નિત્યાકરણે ત્વકર્મણિ કર્મઃ આશ્યેન્નરકાદિપ્રત્યવાયફલં પ્રયચ્છતીતિ . નૈતદ્યુક્તં વ્યાખ્યાનમ્ . એવંજ્ઞાનાદશુભાન્મોક્ષાનુપપત્તેઃ . યજ્જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસેઽશુભાત્[ગીતા ૪.૧૬] ઇતિ ભગવતોક્તં વચનં બોધ્યેત . કથમ્ ? નિત્યાનામ્
અનુષ્ઠાનાદશુભાત્સ્યાન્નામ મોક્ષણમ્ . ન તુ તેષાં ફલાભાવજ્ઞાનાત્ . ન હિ નિત્યાનાં ફલાભાવજ્ઞાનમશુભમુક્તિફલત્વેન ચોદિતં નિત્યકર્મજ્ઞાનં વા . ન ચ ભગવતિવેહોક્તમ્ .
એતેનાકર્મણિ કર્મદર્શનં પ્રત્યુક્તમ્ . ન હ્યકર્મણિ કર્મેતિ દર્શનં કર્તવ્યતયેહ ચોદ્યતે, નિત્યસ્ય તુ કર્તવ્યતામાત્રમ્ . ન ચાકરણાન્નિત્યસ્ય પ્રત્યવાયો ભવતીતિ વિજ્ઞાનાત્કિંચિત્ફલં સ્યાત્ . નાપિ નિત્યાકરણં જ્ઞેયત્વેન ચોદિતમ્ . નાપિ કર્માકર્મેતિ મિથાદર્શનાદશુભાન્મોક્ષણમ્ . બુદ્ધિમત્ત્વં, યુક્તતા, કૃત્સ્નકર્મકૃત્ત્વાદિ ચ ફલમુપપદ્યતે સ્તુતિર્વા . મિથ્યાજ્ઞાનમેવ હિ સાક્ષાદશુભરૂપં કુતોઽન્યસ્માદશુભાન્મોક્ષણમ્ ? ન હિ તમસ્તમસો નિવર્તકં ભવતિ .
નનુ કર્મણિ યદકર્મદર્શનમકર્મણિ વા કર્મદર્શનં, ન તન્મિથ્યાજ્ઞાનમ્ . કિં તર્હિ ગૌણં ફલભાવાભાવનિમિત્તમ્ ? ન, કર્માકર્મવિજ્ઞાનાદપિ ગૌણાત્ફલસ્યાશ્રવણાત્ . નાપિ શ્રુતહાન્યશ્રુતપરિકલ્પનયા કશ્ચિદ્વિશેષો લભ્યતે . સ્વશબ્દેનાપિ શક્યં વક્તું નિત્યકર્મણાં ફલં નાસ્ત્યકરણાચ્ચ તેષાં નરકપાતઃ સ્યાદિતિ . તત્ર વ્યાજેન પરવ્યામોહરૂપેણ કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેદિત્યાદિના કિમ્ ? તત્રૈવ વ્યાચક્ષાણેન ભગવતોક્તં વાક્યં લોકવ્યામોહાર્થમિતિ વ્યક્તં કલ્પિતં સ્યાત્ . ન ચૈતચ્છદ્મરૂપેણ વાક્યેન રક્ષણીયં વસ્તુ, નાપિ શબ્દાન્તરેણ પુનઃ પુનરુચ્યમાનં
સુબોધં સ્યાદિત્યેવં વક્તું યુક્તમ્ . કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે [ગીતા ૨.૪૭] ઇત્યત્ર હિ સ્ફુટતર ઉક્તોઽર્થો ન પુનર્વક્તવ્યો ભવતિ . સર્વત્ર ચ પ્રશસ્તં બોદ્ધવ્યં ચ કર્તવ્યમેવ, ન નિષ્પ્રયોજનં બોદ્ધવ્યમિત્યુચ્યતે .
ન ચ મિથ્યાજ્ઞાનં બોદ્ધવ્યં ભવતિ તત્પ્રત્યુપસ્થાપિતં વા વસ્ત્વાભાસમ્ . નાપિ નિત્યાનામકરણાદભાવાત્પ્રયવાયભાવોત્પત્તિઃ . નાસતો વિદ્યતે ભાવો [ગીતા ૨.૧૬] ઇતિ વચનાત્ . તત્કથમસતઃ સજ્જાયતે [Cહાઊ ૬.૨.૨] ઇતિ ચ દર્શિતમ્ . અસતઃ સજ્જન્મપ્રતિષેધાદસતઃ સદુત્પત્તિં બ્રુવતાઽસદેવ સદ્ભવેત્ . સચ્ચાસદ્ભવેદિત્યુક્તં સ્યાત્ . તચ્ચાયુક્તં, સર્વપ્રમાણવિરોધાત્ . ન ચ નિષ્ફલં વિદધ્યાત્કર્મ શાસ્ત્રં દુઃખસ્વરૂપત્વાત્ . દુઃખસ્ય ચ બુદ્ધિપૂર્વકતયા કાર્યત્વાનુપપત્તેઃ . તદકરણે ચ નરકપાતાભ્યુપગમેઽનર્થાયૈવ . ઉભયથાપિ કરણેઽકરણે ચ શાસ્ત્રં નિષ્ફલં કલ્પિતં
સ્યાત્ . સ્વાભ્યુપગમવિરોધશ્ચ નિત્યં નિષ્ફલં કર્મેત્યભ્યુપગમ્ય મોક્ષફલાયેતિ બ્રુવતઃ . તસ્માદ્યથાશ્રુત એવાર્થઃ કર્મણ્યકર્મ ય ઇત્યાદેઃ . તથા ચ વ્યાખ્યાતોઽસ્માભિઃ શ્લોકઃ ..૪.૧૮..

==============================
તદેતત્કર્મણ્યકર્માદિદર્શનં સ્તૂયતે
યસ્ય સર્વે સમારમ્ભાઃ કામસંકલ્પવર્જિતાઃ .
જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણં તમાહુઃ પણ્ડિતં બુધાઃ ..૪.૧૯..

યસ્ય યથોક્તદર્શિનઃ સર્વે યાવન્તઃ સમારમ્ભાઃ કર્માણિ સમારભ્યન્ત ઇતિ સમારમ્ભાઃ . કામસંકલ્પવર્જિતાઃ કામૈસ્તત્કારણૈશ્ચ સઙ્કલ્પવર્જિતા મુધૈવ ચેષ્ટામાત્રા અનુષ્ઠીયન્તે . પ્રવૃત્તેન ચેલ્લોકસઙ્ગ્રહાર્થં, નિવૃત્તેન ચેજ્જીવનમાત્રાર્થં, તં જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણં કર્માદાવકર્માદિદર્શનં જ્ઞાનં, તદેવાગ્નિસ્તેન જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધાનિ શુભાશુભલક્ષણાનિ કર્માણિ યસ્ય . તમાહુઃ પરમાર્થતઃ પણ્ડિતં બુધાઃ બ્રહ્મવિદઃ ..૪.૧૯..

==============================
યસ્તુ કર્માદાવકર્માદિદર્શી સોઽકર્માદિદર્શનાદેવ નિષ્કર્મા સન્ન્યાસી જીવનમાત્રાર્થચેષ્ટઃ સન્ કર્મણિ ન પ્રવર્તતે, યદ્યપિ પ્રાગ્વિવેકતઃ પ્રવૃત્તઃ . યસ્તુ પ્રારબ્ધકર્મા સન્નુત્તરકાલમુત્પન્નાત્મસમ્યગ્દર્શનઃ સ્યાત્, સ સર્વકર્મણિ પ્રયોજનમપશ્યન્ સસાધનં કર્મ પરિયજત્યેવ . સ કુતશ્ચિન્નિમિત્તાત્કર્મપરિત્યાગાસમ્ભવે સતિ કર્મણિ તત્ફલે ચ સઙ્ગરહિતતયા સ્વપ્રયોજનાભાવાલ્લોકસઙ્ગ્રહાર્થં પૂર્વવત્કર્મણિ પ્રવૃત્તોઽપિ નૈવ કિંચિત્કરોતિ જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્મત્વાત્તદીયં કર્માકર્મૈવ સમ્પદ્યત ઇત્યેતમર્થં દર્શયિષ્યન્નાહ
ત્યક્ત્વા કર્મફલાસઙ્ગં નિત્યતૃપ્તો નિરાશ્રયઃ .
કર્મણ્યભિપ્રવૃત્તોઽપિ નૈવ કિંચિત્કરોતિ સઃ ..૪.૨૦..

ત્યક્ત્વા કર્મસ્વભિમાનં ફલાસઙ્ગં ચ યથોક્તેન જ્ઞાનેન નિત્યતૃપ્તો નિરાકાઙ્ક્ષો વિષયેષ્વિત્યર્થઃ . નિરાશ્રય આશ્રયરહિતઃ . આશ્રયો નામ યદાશ્રિત્ય પુરુષાર્થં સિસાધયિષતિ . દૃષ્ટાદૃષ્ટફલસાધનાશ્રયરહિત ઇત્યર્થઃ . વિદુષા ક્રિયમાણં કર્મ પરમાર્થતોઽકર્મૈવ . તસ્ય નિષ્ક્રિયાત્મદર્શનસમ્પન્નત્વાત્ . તેનૈવમ્ભૂતેન સ્વપ્રયોજનાભાવાત્સસાધનં કર્મ પરિત્યક્તવ્યમેવેતિ પ્રાપ્તે, તતો નિર્ગમાસમ્ભવાલ્લોકસઙ્ગ્રહચિકીર્ષયા શિષ્ટવિગર્હણાપરિજિહીર્ષયા વા પૂર્વવત્કર્મણ્યભિપ્રવૃત્તોઽપિ નિષ્ક્ર્યાત્મદર્શનસમ્પન્નત્વાન્નૈવ કિંચિત્કરોતિ સઃ
..૪.૨૦..

==============================
યઃ પુનઃ પૂર્વોક્તવિપરીતઃ પ્રાગેવ કર્મામ્ભાદ્બ્રહ્મણિ સર્વાન્તરે પ્રત્યગાત્મનિ નિષ્ક્રિયે સંજાતાત્મદર્શનઃ, સ દૃષ્ટાદૃષ્ટેષ્ટવિષયાશીર્વિવર્જિતતયા દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થે કર્મણિ પ્રયોજનમપ્યશ્યન્ સસાધનં કર્મ સંન્યસ્ય શરીરયાત્રામાત્રચેષ્ટો યતિર્જ્ઞાનનિષ્ઠો મુચ્યત ઇતિ . એતદર્થં દર્શયિતુમાહ
નિરાશીર્યતચિત્તાત્મા ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ .
શારીરં કેવલં કર્મ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ ..૪.૨૧..

નિરાશીર્નિર્ગતા આશિષો યસ્માત્સ નિરાશીઃ . યતચિત્તાત્મા ચિત્તમન્તઃકરણમ્ . આત્મા બાહ્યઃ કાર્યકરણસંઘાતઃ . તાવુભાવપિ યતૌ સંયતૌ યસ્ય સ યતચિત્તાત્મા . ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ ત્યક્તઃ સર્વઃ પરિગ્રહો યેન સ ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ . શારીરં શરીરસ્થિતિમાત્રપ્રયોજનં કેવલં તત્રાપિ અભિમાનવર્જિતં કર્મ કુર્વન્ . નાપ્નોતિ ન પ્રાપ્નોતિ કિલ્બિષમનિષ્ટરૂપં પાપં ધર્મં ચ . ધર્મોઽપિ મુમુક્ષોરનિષ્ટરૂપં કિલ્બિષમેવ . બન્ધાપાદકત્વાત્ . તસ્માત્તાભ્યાં મુક્તો ભવતિ, સંસારાન્મુક્તો ભવતીત્યર્થઃ
.
કિં ચ શારીરં કેવલં કર્મેત્યત્ર કિં શરીરનિર્વર્ત્યં શારીરં કર્માભિપ્રેતમ્ ? આહો સ્વિચ્છરીરસ્થિતિમાત્રપ્રયોજનં શારીરં કર્મ ? ઇતિ . કિં ચાતો યદિ શરીરનિર્વર્ત્યં શારીરં કર્મ યદિ વા શરીરસ્થિતિમાત્રપ્રયોજનં શરીરમ્ ? ઇતિ . ઉચ્યતે યદા શરીરનિર્વર્ત્યં કર્મ શારીરમભિપ્રેતં સ્યાત્તદા દૃષ્ટાદૃષ્ટપ્રયોજનં કર્મ પ્રતિષિદ્ધમપિ શરીરેણ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમિતિ બ્રુવતો વિરુદ્ધાભિધાનં પ્રસજ્યેત . શાસ્ત્રીયં ચ કર્મ દૃષ્ટાદૃષ્ટપ્રયોજનં શરીરેણ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમિત્યપિ બ્રુવતો
ઽપ્રાપ્તપ્રતિષેધપ્રસઙ્ગઃ . શારીરં કર્મ કુર્વનિતિ વિશેષણાત્કેવલશબ્દપ્રયોગાચ્ચ વાઙ્મનસનિર્વર્ત્યં કર્મ વિધિપ્રતિષેધવિષયં ધર્માધર્મશબ્દવાચ્યં કુર્વન્ પ્રાપ્નોતિ કિલ્બિષમિત્યુક્તં સ્યાત્ .
તત્રાપિ વાઙ્મનસાભ્યાં વિહિતાનુષ્ઠાનપક્ષે કિલ્બિષપ્રાપ્તિવચનં વિરુદ્ધમાપદ્યેત . પ્રતિષિદ્ધસેવિપક્ષેઽપિ ભૂતાર્થાનુવાદમાત્રમનર્થકં સ્યાત્ . યદા તુ શરીરસ્થિતિમાત્રપ્રયોજનં શારીરં કર્માભિપ્રેતં ભવેત્, તદા દૃષ્ટાદૃષ્ટપ્રયોજનં કર્મ વિધિપ્રતિષેધગમ્યં શરીરવાઙ્મનસનિર્વર્ત્યમન્યદક્રુવંસ્તૈરેવ શરીરાદિભિઃ શરીરસ્થિતિમાત્રપ્રયોજનં કેવલશબ્દપ્રયોગાતહં કરોમિ ઇત્યભિમાનવર્જિતઃ શરીરાદિચેષ્ટામાત્રં લોકદૃષ્ટ્યા કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્ . એવમ્ભૂતસ્ય પાપશબ્દવાચ્યકિલ્બિષપ્રાપ્ત્યસમ્ભવાત્
કિલ્બિષં સંસારં નાપ્નોતિ . જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધસર્વકર્મત્વાદપ્રતિબન્ધેન મુચ્યતે એવેતિ પૂર્વોક્તસમ્યગ્દર્શનફલાનુવાદ એવૈષઃ . એવં શરીરં કેવલં કર્મ ઇત્યસ્યાર્થસ્ય પરિગ્રહે નિરવદ્યં ભવતિ ..૪.૨૧..

==============================
ત્યક્તસર્વપરિગ્રહસ્ય યતેરન્નાદેઃ શરીરસ્થિતિહેતોર્ઃ પરિગ્રહસ્યાભાવાદ્યાચનાદિના શરીરસ્થિતૌ કર્તવ્યતાયાં પ્રાપ્તાયામયાચિતમસંક્પ્તમુપપન્નં યદૃચ્છયા [મ.ભા. ૧૪.૪૬.૧૯॑ Bઔધયનધર્મસૂત્ર ૨૧.૮.૧૨] ઇત્યાદિના વચનેનાનુજ્ઞાતં યતેઃ શરીરસ્થિતિહેતોરન્નાદેઃ પ્રાપ્તિદ્વારમાવિષ્કુર્વન્નાહ
યદૃચ્છાલાભસન્તુષ્ટો દ્વન્દ્વાતીતો વિમત્સરઃ .
સમઃ સિદ્ધાવસિદ્ધૌ ચ કૃત્વાપિ ન નિબધ્યતે ..૪.૨૨..

યદૃચ્છાલાભસન્તુષ્ટઃ પ્રાર્થિતોપનતો લાભો યદૃચ્છાલાભઃ, તેન સન્તુષ્ટઃ સંજાતાલંપ્રત્યયઃ . દ્વન્દ્વાતીતો દ્વન્દ્વૈઃ શીતોષ્ણાદિભિર્હન્યમાનોઽપ્યવિષણ્ણચિત્તો દ્વન્દ્વાતીત ઉચ્યતે . વિમત્સરો વિગતમત્સરો નિર્વૈરબુદ્ધિઃ . સમસ્તુલ્યો યદૃચ્છાલાભસ્ય સિદ્ધાવસિદ્ધૌ ચ, ય એવમ્ભૂતો યતિરન્નાદેઃ શરીરસ્થિતિહેતોર્લાભાલાભયોઃ સમો હર્ષવિષાદવર્જિતઃ, કર્માદાવકર્માદિદર્શી, યથાભૂતાત્મદર્શનનિષ્ઠઃ સન્ શરીરસ્થિતિમાત્રપ્રયોજને ભિક્ષાટનાદિકર્મણિ શરીરાદિનિર્વર્ત્યે નૈવ કિંચિત્કરોમીતિ [ગીતા ૫.૮] ગુણા ગુણેષુ વર્તન્ત [ગીતા ૩.૨૮] ઇત્યેવં
સદા સમ્પરિચક્ષાણ આત્મનઃ કર્તૃત્વાભાવં પશ્યન્નેવ કિંચિદ્ભિક્ષાટનાદિકં કર્મ કરોતિ . લોકવ્યવહારસામાન્યદર્શનેન તુ લૌકિકૈરારોપિતકર્તૃત્વે ભિક્ષાટનાદૌ કર્મણિ કર્તા ભવતિ . સ્વાનુભવેન તુ શાસ્ત્રપ્રમાણાદિજનિતેનાકર્ત્રૈવ . સ એવં પરાધ્યારોપિતકર્તૃત્વં શરીરસ્થિતિમાત્રપ્રયોજનં ભિક્ષાટનાદિકં કર્મ કૃત્વાપિ ન નિબધ્યતે, બન્ધહેતોઃ કર્મણઃ સહેતુકસ્ય જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધત્વાદિત્યુક્તાનુવાદ એવૈષઃ ..૪.૨૨..

==============================
ત્યક્ત્વા કર્મફલાસઙ્ગં [ગીતા ૪.૨૦] ઇત્યનેન શ્લોકેન યઃ પ્રારબ્ધકર્મા સન્ યદા નિષ્ક્રિયબ્રહ્માત્મદર્શનસમ્પન્નઃ સ્યાત્તદા તસ્યાત્મનઃ કર્તૃકર્મપ્રયોજનાભાવદર્શિનઃ કર્મપરિત્યાગે પ્રાપ્તે કુતશ્ચિન્નિમિત્તાત્તદસમ્ભવે સતિ પૂર્વવત્તસ્મિન્ કર્મણ્યભિપ્રવૃત્તસ્યાપિ નૈવ કિંચિત્કરોતિ સ [ગીતા ૪.૨૦] ઇતિકર્માભાવઃ પ્રદર્શિતઃ . યસ્યૈવં કર્માભાવો દર્શિતસ્તસ્યૈવ
ગતસઙ્ગસ્ય મુક્તસ્ય જ્ઞાનાવસ્થિતચેતસઃ .
યજ્ઞાયાચરતઃ કર્મ સમગ્રં પ્રવિલીયતે ..૪.૨૩..

ગતસઙ્ગસ્ય સર્વતો નિવૃત્તાસક્તેર્મુક્તસ્ય નિવૃત્તધર્માધર્માદિબન્ધનસ્ય, જ્ઞાનાવસ્થિતચેતસો જ્ઞાન એવાવસ્થિતં ચેતો યસ્ય સોઽયં જ્ઞાનાવસ્થિતચેતાઃ . તસ્ય યજ્ઞાય યજ્ઞનિર્વૃત્ત્યર્થમાચરતો નિર્વર્તયતઃ કર્મ સમગ્રં સહાગ્રેણ ફલેન વર્તત ઇતિ સમગ્રં કર્મ તત્સમગ્રં પ્રવિલીયતે વિનશ્યતીત્યર્થઃ ..૪.૨૩..

==============================
કસ્માત્પુનઃ કારણાત્ક્રિયમાણં કર્મ સ્વકાર્યારમ્ભમકુર્વત્સમગ્રં પ્રવિલીયત ઇત્યુચ્યતે ? યતઃ
બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મ હવિર્બ્રહ્માગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્ .
બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મકર્મસમાધિના ..૪.૨૪..

બ્રહ્માર્પણં યેન કરણેન બ્રહ્મવિધવિરગ્નાવર્પયતિ . તદ્બ્રહ્મૈવેતિ પશ્યતિ તસ્યાત્મવ્યતિરેકેણાભાવં પશ્યતિ . યથા શુક્તિકાયાં રજતાભાવં પશ્યતિ તદુચ્યતે બ્રહ્મૈવાર્પણમિતિ . યથા યદ્રજતં તચ્છુક્તિકૈવેતિ . બ્રહ્મ અર્પણમિત્યસમસ્તે પદે યદર્પણબુદ્ધ્યા ગૃહ્યતે લોકે તદસ્ય બ્રહ્મવિદો બ્રહ્મૈવેત્યર્થઃ .
બ્રહ્મ હવિસ્તથા યદ્ધવિર્બુદ્ધ્યા ગૃહ્યમાણં તદ્બ્રહ્મૈવાસય્ . તથા બ્રહ્માગ્નૌ ઇતિ સમસ્તં પદમ્ . અગ્નિરપિ બ્રહ્મૈવ . યત્ર હૂયતે બ્રહ્મણા કર્ત્રા બ્રહ્મૈવ કર્તેત્યર્થઃ . યત્તેન હુતં હવનક્રિયા તદ્બ્રહ્મૈવ . યત્તેન ગન્તવ્યં ફલં તદપિ બ્રહ્મૈવ . બ્રહ્મકર્મસમાધિના બ્રહ્મૈવ કર્મ બ્રહ્મકર્મ તસ્મિન્ સમાધિર્યસ્ય સ બ્રહ્મકર્મસમાધિસ્તેન બ્રહ્મકર્મસમાધિના બ્રહ્મૈવ ગન્તવ્યમ્ .
એવં લોકસઙ્ગ્રહં ચિકીર્ષુણાપિ ક્રિયમાણં કરમ્, પરમાર્થતોઽકર્મ બ્રહ્મબુદ્ધ્યુપમૃદિત્વાત્ . એવં સતિ નિવૃત્તકર્મણોઽપિ સર્વકર્મસન્ન્યાસિનઃ સમ્યગ્દર્શનસ્તુત્યર્થં યજ્ઞત્વસમ્પાદનં જ્ઞાનસ્ય સુતરામુપપદ્યતે . યદર્પણાદ્યધિયજ્ઞે પ્રસિદ્ધં તદસ્યાધ્યાત્મં બ્રહ્મૈવ પરમાર્થદર્શિન ઇતિ . અન્યથા સર્વસ્ય બ્રહ્મત્વેઽર્પણાદીનામેવ વિશેષતો બ્રહ્મત્વાભિધાનમનર્થકં સ્યાત્ . તસ્માદ્બ્રહ્મૈવેદં સર્વમિત્યભિજાનતો વિદુષઃ સર્વકર્માભાવઃ .
કારકબુદ્ધ્યભાવાચ્ચ . નહિ કારકબુદ્ધિરહિતં યજ્ઞાખ્યં કર્મ દૃષ્ટમ્ . સર્વમેવાગ્નિહોત્રાદિકં કર્મ શબ્દસમર્પિતદેવતાવિશેષસમ્પ્રદાનાદિકારકબુદ્ધિમત્કર્ત્રભિમાનફલાભિસન્ધિમચ્ચ દૃષ્ટમ્ . નોપમૃદિતક્રિયાકારકફલભેદબુદ્ધિમત્કર્તૃત્વાભિમાનફલાભિસન્ધિરહિતં વા . ઇદં તુ બ્રહ્મબુદ્ધ્યુપમૃદિતાર્પણાદિકારકક્રિયાફલભેદબુદ્ધિ કર્માતોઽકર્મૈવ તત્ .
તથા ચ દર્શિતં કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેત્[ગીતા ૪.૧૮], કર્મણ્યભિપ્રવૃત્તોઽપિ નૈવ કિંચિત્કરોતિ સઃ [ગીતા ૪.૨૦], ગુણા ગુણેષુ વર્તન્તે [ગીતા ૩.૨૮], નૈવ કિંચિત્કરોમીતિ યુક્તો મન્યેત તત્ત્વવિત્[ગીતા ૫.૮] ઇત્યાદિભિઃ . તથા ચ દર્શયંસ્તત્ર તત્ર ક્રિયાકારકફલભેદબુદ્ધ્યુપમર્દં કરોતિ . દૃષ્ટા ચ કામ્યાગ્નિહોત્રાદૌ કામોપમર્દેન કામ્યાગ્નિહોત્રાદિહાનિઃ . તથા મતિપૂર્વકામતિપૂર્વકાદીનાં કર્મણાં કાર્યવિશેષસ્યારમ્ભકત્વં દૃષ્ટમ્ . તથેહાપિ બ્રહ્મબુદ્ધ્યુપમૃદિતાર્પણાદિકારકક્રિયાફલભેદબુદ્ધેર્બાહ્યચેષ્ટામાત્રેણ કર્માપિ વિદુષોઽકર્મ સમ્પદ્યતે . અત ઉક્તં સમગ્રં પ્રવિલીયતે
[ગીતા ૪.૨૩] ઇતિ .
અત્ર કેચિદાહુઃ યદ્બ્રહ્મ તદર્પણાદીનિ . બ્રહ્મૈવ કિલાર્પણાદિના પઞ્ચવિધેન કારકાત્મના વ્યવસ્થિતં સત્તદેવ કર્મ કરોતિ . તત્ર નાર્પણાદિબુદ્ધિર્નિવર્ત્યતે . કિન્ત્વર્પણાદિષુ બ્રહ્મબુદ્ધિરાધીયતે . યથા પ્રતિમાદૌ વિષ્ણ્વાદિબુદ્ધિઃ, યથા વા નામાદૌ બ્રહ્મબુદ્ધિરિતિ . સત્યમેવમપિ સ્યાદ્યદિ જ્ઞાનયજ્ઞસ્તુત્યર્થં પ્રકરણં ન સ્યાત્ . અત્ર તુ સમ્યગ્દર્શનં જ્ઞાનયજ્ઞશબ્દિતમનેકાન્ યજ્ઞશબ્દિતાન્ ક્રિયાવિશેષાનુપન્યસ્ય શ્રેયાન્ દ્રવ્યમયાદ્યજ્ઞાજ્જ્ઞાનયજ્ઞઃ પરન્તપ [ગીતા ૪.૩૩] ઇતિ જ્ઞાનં સ્તૌતિ . અત્ર ચ સમર્થમિદં વચનં બ્રહ્માર્પણમિત્યાદિ જ્ઞાનસ્ય યજ્ઞત્વસમ્પાદને, અન્યથા સર્વસ્ય બ્રહ્મત્વેઽર્પણાદીનામેવ વિશેષતો બ્રહ્મત્વાભિધાનમનર્થકં
સ્યાત્ . યે ત્વર્પણાદિષુ પ્રતિમાયાં વિષ્ણુદૃષ્ટિવદ્બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ ક્ષિપ્યતે . નામાદિષ્વિવ ચેતિ બ્રુવતે, ન તેષાં બ્રહ્મવિદ્યોક્તેહ વિવક્ષિતા સ્યાત્ . અર્પણાદિવિષયત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય . ન ચ દૃષ્ટિસમ્પાદનજ્ઞાનેન મોક્ષફલં પ્રાપ્યતે . બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યમિતિ ચોચ્યતે .
વિરુદ્ધં ચ સમ્યગ્દર્શનમન્તરેણ મોક્ષફલં પ્રાપ્યત ઇતિ . પ્રકૃતિવિરોધશ્ચ . સમ્યગ્દર્શનં ચ પ્રકૃતં કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેત્[ગીતા ૪.૧૮] ઇત્યત્રાન્તે ચ સમ્યગ્દર્શનં તસ્યૈવોપસંહારાત્ . શ્રેયાન્ દ્રવ્યમયાદ્યજ્ઞાજ્જ્ઞાનયજ્ઞઃ પરન્તપ [ગીતા ૪.૩૩] જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરાં શાન્તિં [ગીતા ૪.૩૯] ઇત્યાદિના સમ્યગ્દર્શનસ્તુતિમેવ કુર્વન્નુપક્ષીણોઽધ્યાયઃ . તત્રાકસ્માદર્પણાદૌ બ્રહ્મદૃષ્ટિરપ્રકરણે પ્રતિમાયામિવ વિષ્ણુદૃષ્ટિરુચ્યત ઇત્યનુપપન્નમ્ . તસ્માદ્યથાવ્યાખ્યાતાર્થ એવાયં શ્લોકઃ ..૪.૨૪..

==============================
તત્રાધુના સમ્યગ્દર્શનસ્ય યજ્ઞત્વં સમ્પાદ્ય તત્સ્તુત્યર્થમન્યેઽપિ યજ્ઞા ઉપક્ષિપ્યન્તે
દૈવમેવાપરે યજ્ઞં યોગિનઃ પર્યુપાસતે .
બ્રહ્માગ્નાવપરે યજ્ઞં યજ્ઞેનૈવોપજુહ્વતિ ..૪.૨૫..

દૈવમેવ દેવા ઇજ્યન્તે યેન યજ્ઞેનાસૌ દૈવો યજ્ઞસ્તમેવાપરે યજ્ઞં યોગિનઃ કર્મિણઃ પર્યુપાસતે, કુર્વન્તીત્યર્થઃ . બ્રહ્માગ્નૌ સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ [ટૈત્તૂ ૨.૧] વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૩.૯.૨૮], યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરઃ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૩.૪.૧], ઇત્યાદિ વચનોક્તમશનાયાપિપાસાદિસર્વસંસારધર્મવર્જિતં નેતિ નેતિ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૪.૪.૨૨] ઇતિ નિરસ્તાશેષવિશેષં બ્રહ્મશબ્દેનોચ્યતે . બ્રહ્મ ચ તદગ્નિશ્ચ સ હોમાધિકરણત્વવિવક્ષયા બ્રહ્માગ્નિસ્તસ્મિન્ બ્રહ્માગ્નાવપરેઽન્યે બ્રહ્મવિદો યજ્ઞં યજ્ઞશબ્દવાચ્ય આત્મા આત્મનામસુ યજ્ઞશબ્દસ્ય પાઠાત્[ણિરુક્તિ ૧૪.૧૧] તમાત્માનં યજ્ઞં પરમાર્થતઃ
પરમેવ બ્રહ્મ સન્તં બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિસંયુક્તમધ્યસ્તસર્વોપાધિધર્મકમાહુતિરૂપં યજ્ણિનૈવાત્મનૈવોક્તલક્ષણોપજુહ્વતિ પ્રક્ષિપન્તિ, સોપાધિકસ્યાત્મનો નિરુપાધિકેન પરબ્રહ્મસ્વરૂપેણૈવ યદ્દર્શનં, સ તસ્મિન્ હોમસ્તં કુર્વન્તિ, બ્રહ્માત્મૈકત્વદર્શનનિષ્ઠાઃ સન્ન્યાસિન ઇત્યર્થઃ . સોઽયં સમ્યગ્દર્શનલક્ષણો યજ્ઞો દૈવયજ્ઞાદિષુ યજ્ઞેષૂપક્ષિપ્યન્તે બ્રહ્માર્પણમિત્યાદ્શ્લોકૈઃ પ્રસ્તુતઃ શ્રેયાન્ દ્રવ્યમયાદ્યજ્ઞાજ્જ્ઞાનયજ્ઞઃ પરન્તપ [ગીતા ૪.૩૩] ઇત્યાદિના સ્તુત્યર્થમ્ ..૪.૨૫..

==============================
શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્યન્યે સંયમાગ્નિષુ જુહ્વતિ .
શબ્દાદીન્ વિષયાનન્ય ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ ..૪.૨૬..

શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્યન્યે યોગિનઃ સંયમાગ્નિષુ પ્રતીન્દ્રિયં સંયમો ભિદ્યત ઇતિ બહુવચનમ્ . સંયમા એવાગ્નયસ્તેષુ જુહ્વતિ . ઇન્દ્રિયસંયમમેવ કુર્વન્તીત્યર્થઃ . શબ્દાદીન્ વિષયાનન્ય ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ, ઇન્દ્રિયાણ્યેવાગ્નયસ્તેષ્વિન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ શ્રોત્રાદિભિરવિરુદ્ધવિષયગ્રહણં હોમં મન્યન્તે ..૪.૨૬..

==============================
કિં ચ
સર્વાણીન્દ્રિયકર્માણિ પ્રાણકર્માણિ ચાપરે .
આત્મસંયમયોગાગ્નૌ જુહ્વતિ જ્ઞાનદીપિતે ..૪.૨૭..

સર્વાણીન્દ્રિયકર્માણિ ઇન્દ્રિયાણાં કર્માણીન્દ્રિયકર્માણિ . તથા પ્રાણકર્માણિ પ્રાણો વાયુરાધ્યાત્મિકસ્તત્કર્માણ્યાકુઞ્ચનપ્રસારણાદીનિ તાનિ ચાપર આત્મસંયમયોગાગ્નૌ, આત્મનિ સંયમ આત્મસંયમઃ . સ એવ યોગાગ્નિસ્તસ્મિન્નાત્મસંયમયોગાગ્નૌ જુહ્વતિ પ્રક્ષિપન્તિ . જ્ઞાનદીપિતે સ્નેહેનેવ પ્રદીપિતે વિવેકવિજ્ઞાનેનોજ્જ્વલભાવમાપાદિતે પ્રવિલાપયન્તીત્યર્થઃ ..૪.૨૭..

==============================
દ્રવ્યયજ્ઞાસ્તપોયજ્ઞા યોગયજ્ઞાસ્તથાપરે .
સ્વાધ્યાયજ્ઞાનયજ્ઞાશ્ચ યતયઃ સંશિતવ્રતાઃ ..૪.૨૮..

દ્રવ્યયજ્ઞાસ્તીર્થેષુ દ્રવ્યવિનિયોગં યજ્ઞબુદ્ધ્યા કુર્વન્તિ યે તે દ્રવ્યયજ્ઞાઃ . તપોયજ્ઞાસ્તપો યજ્ઞો યેષાં તપસ્વિનાં તે તપોયજ્ઞાઃ . યોગયજ્ઞાઃ પ્રાણાયામપ્રત્યાહારાદિલક્ષણો યોગો યજ્ઞો યેષાં તે યોગયજ્ઞાઃ . તથાપરે સ્વાધ્યાયજ્ઞાનયજ્ઞાશ્ચ સ્વાધ્યાયો યથાવિધિ ઋગાદ્યભ્યાસો યજ્ઞો યેષાં તે સ્વાધ્યાયયજ્ઞાઃ . જ્ઞાનયજ્ઞા જ્ઞાનં શાસ્ત્રાર્થપરિજ્ઞાનં યજ્ઞો યેષાં તે જ્ઞાનયજ્ઞાઃ . સ્વાધ્યાયયજ્ઞા જ્ઞાનયજ્ઞાશ્ચ યતયો યતનશીલાઃ . શંસિતવ્રતાઃ સમ્યક્શિતાનિ તનૂકૃતાનિ તીક્ષ્ણીકૃતાનિ વ્રતાનિ યેષાં તે
સંશિતવ્રતાઃ ..૪.૨૮..

==============================
કિં ચ
અપાને જુહ્વતિ પ્રાણં પ્રાણેઽપાનં તથાપરે .
પ્રાણાપાનગતી રુદ્ધ્વા પ્રાણાયામપરાયણાઃ ..૪.૨૯..

અપાનેઽપાનવૃત્તૌ જુહ્વતિ પ્રતિક્ષિપન્તિ પ્રાણં પ્રાણવૃત્તિં, પૂરકાખ્યં પ્રાણાયામં કુર્વન્તીત્યર્થઃ . પ્રાણેઽપાનં તથાપરે જુહ્વતિ . રેચકાખ્યં ચ પ્રાણાયામં કુર્વન્તીત્યેતત્ . પ્રાણાપાનગતી મુખ્યનાસિકાભ્યાં વાયોર્નિર્ગમનં પ્રાણસ્ય ગતિસ્તદ્વિપર્યયેણાધોગમનમપાનસ્ય ગતિસ્, તે પ્રાણાપાનગતી . એતે રુદ્ધ્વા નિરુધ્ય પ્રાણાયામપરાયણાઃ પ્રાણાયામતત્પરાઃ કુમ્ભકાખ્યં પ્રાણાયામં કુર્વન્તીત્યર્થઃ ..૪.૨૯..

==============================
કિં ચ
અપરે નિયતાહારાઃ પ્રાણાન્ પ્રાણેષુ જુહ્વતિ .
સર્વેઽપ્યેતે યજ્ઞવિદો યજ્ઞક્ષપિતકલ્મષાઃ ..૪.૩૦..

અપરે નિયતાહારા નિયતઃ પરિમિત આહારો યેષાં તે નિયતાહારાઃ સન્તઃ, પ્રાણાન્ વાયુભેદાન્ પ્રાણેષ્વેવ જુહ્વતિ . યસ્ય યસ્ય વાયોર્જયઃ ક્રિયત ઇતરાન્ વાયુભેદાન્ તસ્મિન્ તસ્મિન્ જુહ્વતિ, તે તત્ર પ્રવિષ્ટા ઇવ ભવન્તિ . સર્વેઽપ્યેતે યજ્ઞવિદો યજ્ઞક્ષપિતકલ્મષા યજ્ઞૈર્યથોક્તૈઃ ક્ષપિતો નાશિતઃ કલ્મષો યેષાં તે યજ્ઞક્ષપિતકલ્મષાઃ ..૪.૩૦..

==============================
એવં યથોક્તાન્ યજ્ઞાન્નિર્વત્ર્ય
યજ્ઞશિષ્ટામૃતભુજો યાન્તિ બ્રહ્મ સનાતનમ્ .
નાયં લોકોઽસ્ત્યયજ્ઞસ્ય કુતોઽન્યઃ કુરુસત્તમ ..૪.૩૧..

યજ્ઞશિષ્ટામૃતભુજો યજ્ઞાનાં શિષ્ટં યજ્ઞશિષ્ટં યજ્ઞશિષ્ટં ચ તદમૃતં ચ યજ્ઞશિષ્ટામૃતં તદ્ભુઞ્જત ઇતિ યજ્ઞશિષ્ટામૃતભુજઃ . યથોક્તાન્ યજ્ઞાન્ કૃત્વા તચ્છિષ્ટેન કાલેન યથાવિધિચોદિતમન્નમમૃતાખ્યં ભુઞ્જતે ઇતિ યજ્ઞશિષ્ટામૃતભુજો યાન્તિ ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ સનાતનં ચિરન્તનં મુમુક્ષવશ્ચેત્ . કાલાતિક્રમાપેક્ષયેતિ સામર્થ્યાદ્ગમ્યતે . નાયં લોકઃ સર્વપ્રાણિસાધારણોઽપ્યસ્તિ યથોક્તાનાં યજ્ઞાનામેકોઽપિ યજ્ઞો યસ્ય નાસ્તિ સોઽયજ્ઞસ્તસ્ય . કુતોઽન્યો વિશિષ્ટસાધનસાધ્યઃ કુરુસત્તમ ..૪.૩૧..

==============================
એવં બહુવિધા યજ્ઞા વિતતા બ્રહ્મણો મુખે .
કર્મજાન્ વિદ્ધિ તાન્ સર્વાનેવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસે ..૪.૩૨..

એવં યથોક્તા બહુવિધા બહુપ્રકારા યજ્ઞા વિતતા વિસ્તીર્ણા બ્રહ્મણો વેદસ્ય મુખે દ્વારે વેદદ્વારેણ અવગમ્યમાના બ્રહ્મણો મુખે વિતતા ઉચ્યન્તે . તદ્યથા વાચિ હિ પ્રાણં જુહુમઃ ઇત્યાદયઃ . કર્મજાન્ કાયિકવાચિકમાનસકર્મોદ્ભવાન્ વિદ્ધિ તાન્ સર્વાનનાત્મજાન્, નિર્વ્યાપારો હ્યાત્મા . અત એવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસેઽશુભાત્ . ન મદ્વ્યાપારા ઇમે, નિર્વ્યાપારોઽહમુદાસીન ઇત્યેવં જ્ઞાત્વાસ્માત્સમ્યગ્દર્શનાન્મોક્ષ્યસે સંસારબન્ધનાદિત્યર્થઃ ..૪.૩૨..

==============================
બ્રહ્માર્પણમ્ [ગીતા ૪.૨૪] ઇત્યાદિ લોકેન સમ્યગ્દર્શનસ્ય યજ્ઞત્વં સંપાદિતમ્ . યજ્ઞાશ્ચાનેક ઉપદિષ્ટાઃ . તૈઃ સિદ્ધપુરુષાર્થપ્રયોજનૈર્જ્ઞાનં સ્તૂયતે . કથમ્ ?
શ્રેયાન્ દ્રવ્યમયાદ્યજ્ઞાજ્જ્ઞાનયજ્ઞઃ પરન્તપ .
સર્વં કર્માખિલં પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે ..૪.૩૩..

શ્રેયાન્ દ્રવ્યમયાત્દ્રવ્યસાધનસાધ્યાદ્યજ્ઞાજ્જ્ઞાનયજ્ઞો હે પરંતપ . દ્રવ્યમયો હિ યજ્ઞઃ ફલસ્યારમ્ભકઃ, જ્ઞાનયજ્ઞો ન ફલારમ્ભકઃ, અતઃ શ્રેયાન્ પ્રશસ્યતરઃ . કથમ્ ? યતઃ સર્વં કર્મ સમસ્તમખિલમપ્રતિબદ્ધં પાર્થ જ્ઞાને મોક્ષસાધને સર્વતઃ સંપ્લુતોદકસ્થાનીયે પરિસમાપ્યતે અન્તર્ભવતીત્યર્થઃ . યથા કૃતાય વિજિતાયાધરેયાઃ સંયન્ત્યેવમેનં સર્વં તદભિસમેતિ યત્કિંચિત્પ્રજાઃ સાધુ કુર્વન્તિ યસ્તદ્વેદ યત્સ વેદ [Cહાઊ ૪.૧.૪] ઇતિ શ્રુતેઃ ..૪.૩૩..

==============================
તદેતદ્વિશિષ્ટાં જ્ઞાનં તર્હિ કેન પ્રાપ્યત ઇત્યુચ્યતે
તદ્વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન પરિપ્રશ્નેન સેવયા .
ઉપદેક્ષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં જ્ઞાનિનસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ..૪.૩૪..

તત્વિદ્ધિ વિજાનીહિ યેન વિધિના પ્રાપ્યતે ઇતિ . આચાર્યાનભિગમ્ય, પ્રણિપાતેન પ્રકર્ષેણ નીચૈઃ પતનં પ્રણિપાતો દીર્ઘનમસ્કારસ્તેન . કથં બન્ધઃ ? કથં મોક્ષઃ ? કા વિદ્યા ? કા ચાવિદ્યા ? ઇતિ પરિપ્રશ્નેન, સેવયા ગુરુશુશ્રૂષયા એવમાદિના . પ્રશ્રયેણાવર્જિતા આચાર્યા ઉપદેક્ષ્યન્તિ કથયિષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં યથોક્તવિશેષણં જ્ઞાનિનઃ . જ્ઞાનવન્તોઽપિ કેચિદ્યથાવત્તત્ત્વદર્શનશીલાઃ, અપરે ન . અતો વિશિનષ્ટિ તત્ત્વદર્શિન ઇતિ . યે સમ્યગ્દર્શિનસ્તૈરુપદિષ્ટં જ્ઞાનં કાર્યક્ષમં ભવતિ . નેતરદિતિ ભગવતો મતમ્ ..૪.૩૪..

==============================
તથા ચ સતીદમપિ સમર્થં વચનમ્
યજ્જ્ઞાત્વા ન પુનર્મોહમેવં યાસ્યસિ પાણ્ડવ .
યેન ભૂતાન્યશેષેણ દ્રક્ષ્યસ્યાત્મન્યથો મયિ ..૪.૩૫..

યજ્જ્ઞાત્વા યજ્જ્ઞાનં તૈરુપદિષ્ટમધિગમ્ય પ્રાપ્ય પુનર્ભૂયો મોહમેવં યથેદાનીં મોહં ગતોઽસિ પુનરેવં ન યાસ્યસિ હે પાણ્ડાવ . કિં ચ યેન જ્ઞાનેન ભૂતાન્યશેષેણ બ્રહ્માદીનિ સ્તમ્બપર્યન્તાનિ દ્રક્ષ્યસિ સાક્ષાદાત્મનિ પ્રત્યગાત્મનિ મત્સંસ્થાનીમાનિ ભૂતાનીત્યથો અપિ મયિ વાસુદેવે પરમેશ્વરે ચેમાનીતિ . ક્ષેત્રજ્ઞેશ્વરૈકત્વં સર્વોપનિષત્પ્રસિદ્ધં દ્રક્ષ્યસીત્યર્થઃ ..૪.૩૫..

==============================
કિં ચૈતસ્ય જ્ઞાનસ્ય માહાત્મ્યમ્
અપિ ચેદસિ પાપેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પાપકૃત્તમઃ .
સર્વં જ્ઞાનપ્લવેનૈવ વૃજિનં સન્તરિષ્યસિ ..૪.૩૬..

અપિ ચેદસિ પાપેભ્યઃ પાપકૃદ્ભ્યઃ સર્વેભ્યોઽતિશયેન પાપકૃત્પાપકૃત્તમઃ સર્વં જ્ઞાનપ્લવેનૈવ જ્ઞાનમેવ પ્લવં કૃત્વા વૃજિનં વૃજિનાર્ણવં પાપસમુદ્રં સંતરિષ્યસિ . ધર્મોઽપીહ મુમુક્ષોઃ પાપમુચ્યતે ..૪.૩૬..

==============================
જ્ઞાનં કથં નાશયતિ પાપમ્ ? ઇતિ સદૃષ્ટાન્તમુચ્યતે
યથૈધાંસિ સમિદ્ધોઽગ્નિર્ભસ્મસાત્કુરુતેઽર્જુન .
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે તથા ..૪.૩૭..

યથૈધાંસિ કાષ્ઠાનિ સમિદ્ધઃ સમ્યગિદ્ધો દીપ્તોઽગ્નિર્ભસ્મસાત્ભસ્મીભાવં કુરુતે હે અર્જુન, જ્ઞાનમેવ અગ્નિર્જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે તથા નિર્બીજીકરોતીત્યર્થઃ . ન હિ સાક્ષાદેવ જ્ઞાનાગ્નિઃ કર્માણીન્ધનવત્ભસ્મીકર્તું શક્નોતિ . તસ્માત્સમ્યગ્દર્શનં સર્વકર્મણાં નિર્બીજત્વે કારણમિત્યભિપ્રાયઃ . સામર્થ્યાદ્યેન કર્મણા અરીરમારબ્ધં તત્પ્રવૃત્તફલત્વાદુપભોગેનૈવ ક્ષીયતે . તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યેઽથ સમ્પત્સ્યે [Cહાઊ ૬.૧૪.૧] અતો યાન્યપ્રવૃત્તફલાનિ જ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રાક્કૃતાનિ જ્ઞાનસહભાવીનિ ચાતીતાનેકજન્મકૃતાનિ ચ તાન્યેવ સર્વાણિ ભસ્મસાત્કુરુતે ..૪.૩૭..

==============================
યતઃ એવમતઃ
ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમિહ વિદ્યતે .
તત્સ્વયં યોગસંસિદ્ધઃ કાલેનાત્મનિ વિન્દતિ ..૪.૩૮..

ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં તુલ્યં પવિત્રં પાવનં શુદ્ધિકરમિહ વિદ્યતે . તજ્જ્ઞાનં સ્વયમેવ યોગસંસિદ્ધો યોગેન કર્મયોગેન સમાધિયોગેન ચ સંસિદ્ધઃ સંસ્કૃતો યોગ્યતામાપન્નઃ સન્મુમુક્ષુઃ કાલેન મહતા આત્મનિ વિન્દતિ લભતે ઇત્યર્થઃ ..૪.૩૮..

==============================
યેનૈકાન્તેન જ્ઞાનપ્રાપ્તિર્ભવતિ સ ઉપાય ઉપદિશ્યતે
શ્રદ્ધાવાંલ્લભતે જ્ઞાનં તત્પરઃ સંયતેન્દ્રિયઃ .
જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરાં શાન્તિમચિરેણાધિગચ્છતિ ..૪.૩૯..

શ્રદ્ધાવાન્ શ્રદ્ધાલુર્લભતે જ્ઞાનમ્ . શ્રદ્ધાલુત્વેઽપિ ભવતિ કશ્ચિન્મન્દપ્રસ્થાનઃ, અત આહ તત્પરઃ . ગુરૂપાસદનાદાવભિયુક્તો જ્ઞાનલબ્ધ્યુપાયે શ્રદ્ધાવાન્ . તત્પરોઽપ્યજિતેન્દ્રિયઃ સ્યાતિત્યત આહ સંયતેન્દ્રિયઃ . સંયતાનિ વિષયેભ્યો નિવર્તિતાનિ યસ્યેન્દ્રિયાણિ સ સંયતેન્દ્રિયઃ . ય એવંભૂતઃ શ્રદ્ધાવાન્ તત્પરઃ સંયતેન્દ્રિયશ્ચ સોઽવશ્યં જ્ઞાનં લભતે . પ્રણિપાતાદિસ્તુ બાહ્યોઽનૈકાન્તિકોઽપિ ભવતિ, માયાવિત્વાદિસંભવાત્ . ન તુ તત્શ્રદ્ધાવત્ત્વાદૌ ઇત્યેકાન્તતો જ્ઞાનલબ્ધ્યુપાયઃ . કિં પુનર્જ્ઞાનલાભાત્સ્યાદિત્યુચ્યતે જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરં મોક્ષાખ્યાં શાન્તિમ્
ઉપરતિમચિરેણ ક્ષિપ્રમેવાધિગચ્છતિ . સમ્યગ્દર્શનાત્ક્ષિપ્રમેવ મોક્ષો ભવતીતિ સર્વશાસ્ત્રન્યાયપ્રસિદ્ધઃ સુનિશ્ચિતોઽર્થઃ ..૪.૩૯..

==============================
અત્ર સંશયો ન કર્તવ્યઃ, પાપિષ્ઠો હિ સંશયઃ . કથમિત્યુચ્યતે
અજ્ઞશ્ચાશ્રદ્દધાનશ્ચ સંશયાત્મા વિનશ્યતિ .
નાયં લોકોઽસ્તિ ન પરો ન સુખં સંશયાત્મનઃ ..૪.૪૦..

અજ્ઞશ્ચાનાત્મજ્ઞશ્ચાશ્રદ્દધાનશ્ચ ગુરુવાક્યશાસ્ત્રેષ્વવિશ્વાસવાંશ્ચ સંશયાત્મા ચ સંશયચિત્તશ્ચ વિનશ્યતિ . અજ્ઞાશ્રદ્દધાનૌ યદ્યપિ વિનશ્યતઃ, ન તથા યથા સંશયાત્મા . સંશયાત્મા તુ પાપિષ્ઠઃ સર્વેષામ્ . કથમ્ ? નાયં સાધારણોઽપિ લોકોઽસ્તિ . તથા ન પરો લોકઃ . ન સુખમ્, તત્રાપિ સંશયોત્પત્તેઃ સંશયાત્મનઃ સંશયચિત્તસ્ય . તસ્માત્સંશયો ન કર્તવ્યઃ ..૪.૪૦..

==============================
કસ્માત્?
યોગસંન્યસ્તકર્માણં જ્ઞાનસંછિન્નસંશયમ્ .
આત્મવન્તં ન કર્માણિ નિબધ્નન્તિ ધનઞ્જય ..૪.૪૧..

યોગસંન્યસ્તકર્માણં પરમાર્થદર્શનલક્ષણેન યોગેન સંન્યસ્તાનિ કર્માણિ યેન પરમાર્થદર્શિના ધર્માધર્માખ્યાનિ તં યોગસંન્યસ્તકર્માણમ્ . કથં યોગસંન્યસ્તકર્મા ? ઇત્યાહ જ્ઞાનસંછિન્નસંશયં જ્ઞાનેનાત્મેશ્વરૈકત્વદર્શનલક્ષણેન સંછિન્નઃ સંશયો યસ્ય યો જ્ઞાનસંછિન્નસંશયઃ . ય એવં યોગસંન્યસ્તકર્મા તમાત્મવન્તમપ્રમત્તં ગુણચેષ્ટારૂપેણ દૃષ્ટાનિ કર્માણિ ન નિબધ્નન્ત્યનિષ્ટાદિરૂપં ફલં નારભન્તે . હે ધનંજય ..૪.૪૧..

==============================
યસ્માત્કર્મયોગાનુષ્ઠાનાદશુદ્ધિક્ષયહેતુકજ્ઞાનસંછિન્નસંશયો ન નિબધ્યતે કર્મભિર્જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્મત્વાદેવ, યસ્માચ્ચ જ્ઞાનકર્માનુષ્ઠાનવિષયે સંશયવાન્ વિનશ્યતિ
તસ્માદજ્ઞાનસંભૂતં હૃત્સ્થં જ્ઞાનાસિનાત્મનઃ .
છિત્ત્વૈનં સંશયં યોગમાતિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભારત ..૪.૪૨..

તસ્માત્પાપિષ્ઠમજ્ઞાનસંભૂતમજ્ઞાનાદવિવેકાજ્જાતં હૃત્સ્થં હૃદિ બુદ્ધૌ સ્થિતં જ્ઞાનાસિના શોકમોહાદિદોષહરં સમ્યગ્દર્શનં જ્ઞાનં તદેવાસિઃ ખડ્ગસ્તેન જ્ઞાનાસિના આત્મનઃ સ્વસ્ય, આત્મવિષયત્વાત્સંશયસ્ય . ન હિ પરસ્ય સંશયઃ પરેણ ચ્છેત્તવ્યતાં પ્રાપ્તઃ, યેન સ્વસ્યેતિ વિશેષ્યેત . અત આત્મવિષયોઽપિ સ્વસ્યૈવ ભવતિ . છિત્ત્વા એનં સંશયં સ્વવિનાશહેતુભૂતમ્, યોગં સમ્યગ્દર્શનોપાયં કર્માનુષ્ઠાનમાતિષ્ઠ કુર્વિત્યર્થઃ . ઉત્તિષ્ઠ ચેદાનીં યુદ્ધાય ભારત
ઇતિ ..૪.૪૨..

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
..૪..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૫
અથ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
(શઙ્કરભાષ્ય)
અર્જુન ઉવાચ
સંન્યાસં કર્મણાં કૃષ્ણ પુનર્યોગં ચ શંસસિ .
યચ્છ્રેય એતયોરેકં તન્મે બ્રૂહિ સુનિશ્ચિતમ્ ..૫.૧..

સંન્યાસં પરિત્યાગં કર્મણામાસ્ત્રીયાણામનુષ્ઠેયવિશેષાણાં શંસસિ પ્રશંસસિ કથયસીત્યેતત્ . પુનર્યોગં ચ તેષામેવ અનુષ્ઠાનમવશ્યકર્તવ્યં શંસસિ . અતો મે કતરત્શ્રેયઃ ઇતિ સંશયઃ કિં કર્માનુષ્ઠાનં શ્રેયઃ, કિં વા તદ્ધાનમિતિ . પ્રશસ્યતરં ચાનુષ્ઠેયમ્ . અતશ્ચ યત્શ્રેયઃ પ્રશસ્યતરમેતયોઃ કર્મસંન્યાસકર્મયોગયોર્યદનુષ્ઠાનાત્શ્રેયોઽવાપ્તિર્મમ સ્યાદિતિ મન્યસે, તદેકમન્યતરત્સહ એકપુરુષાનુષ્ઠેયત્વાસંભવાત્મે બ્રૂહિ સુનિશ્ચિતમભિપ્રેતં
તવેતિ ..૫.૧..

ઓ)O(ઓ
સ્વાભિપ્રાયમાચક્ષાણો નિર્ણયાય શ્રીભગવાનુવાચ
સંન્યાસઃ કર્મયોગશ્ચ નિઃશ્રેયસકરાવુભૌ .
તયોસ્તુ કર્મસંન્યાસાત્કર્મયોગો વિશિષ્યતે ..૫.૨..

સંન્યાસઃ કર્મણાં પરિત્યાગઃ કર્મયોગશ્ચ તેષામનુષ્ઠાનં તાવુભાવપિ નિઃશ્રેયસકરૌ મોક્ષં કુર્વાતે જ્ઞાનોત્પત્તિહેતુત્વેન . ઉભૌ યદ્યપિ નિઃશ્રેયસકરૌ, તથાપિ તયોસ્તુ નિઃશ્રેયસહેત્વોઃ કર્મસંન્યાસાત્કેવલાત્કર્મયોગો વિશિષ્યત ઇતિ કર્મયોગં સ્તૌતિ ..૫.૨..

ઓ)O(ઓ
કસ્માતિતિ આહ
જ્ઞેયઃ સ નિત્યસંન્યાસી યો ન દ્વેષ્ટિ ન કાઙ્ક્ષતિ .
નિર્દ્વન્દ્વો હિ મહાબાહો સુખં બન્ધાત્પ્રમુચ્યતે ..૫.૩..

જ્ઞેયો જ્ઞાતવ્યઃ સ કર્મયોગી નિત્યસંન્યાસી ઇતિ યો ન દ્વેષ્ટિ કિંચિત્ન કાઙ્ક્ષતિ દુઃખસુખે તત્સાધને ચ . એવંવિધો યઃ, કર્મણિ વર્તમાનોઽપિ સ નિત્યસંન્યાસી ઇતિ જ્ઞાતવ્ય ઇત્યર્થઃ . નિર્દ્વન્દ્વો દ્વન્દ્વવર્જિતો હિ યસ્માત્મહાબાહો સુખં બન્ધાદનાયાસેન પ્રમુચ્યતે ..૫.૩..

ઓ)O(ઓ
સંન્યાસકર્મયોગયોર્ભિન્નપુરુષાનુષ્ઠેયયોર્વિરુદ્ધયોઃ ફલેઽપિ વિરોધો યુક્તઃ . ન તૂભયોર્નિઃશ્રેયસકરત્વમેવેતિ પ્રાપ્ત ઇદમુચ્યતે
સાંખ્યયોગૌ પૃથગ્બાલાઃ પ્રવદન્તિ ન પણ્ડિતાઃ .
એકમપ્યાસ્થિતઃ સમ્યગુભયોર્વિન્દતે ફલમ્ ..૫.૪..

સાંખ્યયોગૌ પૃથગ્વિરુદ્ધભિન્નફલૌ બાલાઃ પ્રવદન્તિ ન પણ્ડિતાઃ . પણ્ડિતાસ્તુ જ્ઞાનિન એકં ફલમવિરુદ્ધમિચ્છન્તિ . કથમ્ ? એકમપિ સાંખ્યયોગયોઃ સમ્યગાસ્થિતઃ સમ્યગનુષ્ઠિતવાનિત્યર્થઃ, ઉભયોર્વિન્દતે ફલમ્ . ઉભયોસ્તદેવ હિ નિઃશ્રેયસં ફલમ્ . અતો ન ફલે વિરોધોઽસ્તિ .
નનુ સંન્યાસકર્મયોગશબ્દેન પ્રસ્તુત્ય સાંખ્યયોગયોઃ ફલૈકત્વં કથમિહાપ્રકૃતં બ્રવીતિ ? નૈષ દોષઃ યદ્યપ્યર્જુનેન સંન્યાસં કર્મયોગં ચ કેવલમભિપ્રેત્ય પ્રશ્નઃ કૃતઃ . ભગવાંસ્તુ તદપરિત્યાગેનૈવ સ્વાભિપ્રેતં ચ વિશેષં સંયોજ્ય શબ્દાન્તરવાચ્યતયા પ્રતિવચનં દદૌ સાંખ્યયોગાવિતિ . તાવેવ સંન્યાસકર્મયોગૌ જ્ઞાનતદુપાયસમબુદ્ધિત્વાદિસંયુક્તૌ સાંખ્યયોગશબ્દવાચ્યાવિતિ ભગવતો મતમ્ . અતો ન અપ્રકૃતપ્રક્રિયેતિ ..૫.૪..

ઓ)O(ઓ
એકસ્યાપિ સમ્યગનુષ્ઠાનાત્કથમુભયોઃ ફલં વિન્દતે ? ઇત્યુચ્યતે
યત્સાંખ્યૈઃ પ્રાપ્યતે સ્થાનં તદ્યોગૈરપિ ગમ્યતે .
એકં સાંખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ..૫.૫..

યત્સાંખ્યૈર્જ્ઞાનનિષ્ઠૈઃ સંન્યાસિભિઃ પ્રાપ્યતે સ્થાનં મોક્ષાખ્યં તદ્યોગૈરપિ જ્ઞાનપ્રાપ્ત્યુપાયત્વેનેશ્વરે સમર્પ્ય કર્માણ્યાત્મનઃ ફલમનભિસંધાયાનુતિષ્ઠન્તિ યે તે યોગા યોગિનઃ . તૈરપિ પરમાર્થજ્ઞાનસંન્યાસપ્રાપ્તિદ્વારેણ ગમ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ . અત એકં સાઙ્ખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ ફલૈકત્વાત્સ પશ્યતિ સમ્યક્પશ્યતીત્યર્થઃ ..૫.૫..

ઓ)O(ઓ
એવં તર્હિ યોગાત્સંન્યાસ એવ વિશિષ્યતે . કથં તર્હીદમુક્તં તયોસ્તુ કર્મસંન્યાસાત્કર્મયોગો વિશિષ્યતે [ગીતા ૫.૨] ઇતિ ? સૃણુ તત્ર કારણમ્ ત્વયા પૃષ્ટાં કેવલં કર્મસંન્યાસં કર્મયોગં ચાભિપ્રેત્ય તયોરન્યતરઃ કઃ શ્રેયાન્ ? ઇતિ . તદનુરૂપં પ્રતિવચનં મયોક્તં કર્મસંન્યાસાત્કર્મયોગો વિશિષ્યતે ઇતિ જ્ઞાનમનપેક્ષ્ય . જ્ઞાનાપેક્ષસ્તુ સંન્યાસઃ સાંખ્યમિતિ મયાભિપ્રેતઃ . પરમાર્થયોગશ્ચ સ એવ . યસ્તુ કર્મયોગો વૈદિકઃ સ ચ તાદર્થ્યાત્યોગઃ સંન્યાસ ઇતિ ચોપચર્યતે . કથં
તાદર્થ્યમ્ ? ઇત્યુચ્યતે
સંન્યાસસ્તુ મહાબાહો દુઃખમાપ્તુમયોગતઃ .
યોગયુક્તો મુનિર્બ્રહ્મ નચિરેણાધિગચ્છતિ ..૫.૬..

સંન્યાસસ્તુ પારમાર્થિકો દુઃખમાપ્તું પ્રાપ્તુમયોગતો યોગેન વિના . યોગયુક્તો વૈદિકેન કર્મયોગેન વૈદિકેન કર્મયોગેનેશ્વરસમર્પિતરૂપેણ ફલનિરપેક્ષેણ યુક્તો મુનિઃ . મનનાદીશ્વરસ્વરૂપસ્ય મુનિઃ . બ્રહ્મ પરમાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠાલક્ષણત્વાત્પ્રકૃતઃ સંન્યાસો બ્રહ્મોચ્યતે . ન્યાસ ઇતિ બ્રહ્મા બ્રહ્મા હિ પરઃ [ંહાનારૂ ૭૮] ઇતિ શ્રુતેઃ . બ્રહ્મ પરમાર્થસંન્યાસં પરમાર્થજ્ઞાનનિષ્ઠાલક્ષણં ન ચિરેણ ક્ષિપ્રમેવાધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ . અતો મયોક્તં કર્મયોગો વિશિષ્યત ઇતિ ..૫.૬..

ઓ)O(ઓ
યદા પુનરયં સમ્યગ્દર્શનપ્રાપ્ત્યુપાયત્વેન
યોગયુક્તો વિશુદ્ધાત્મા વિજિતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ .
સર્વભૂતાત્મભૂતાત્મા કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે ..૫.૭..

યોગેન યુક્તો યોગયુક્તો વિશુદ્ધાત્મા વિશુદ્ધસત્ત્વો વિજિતાત્મા વિજિતદેહો જિતેન્દ્રિયશ્ચ સર્વભૂતાત્મભૂતાત્મા સર્વેષાં બ્રહ્માદીનાં સ્તમ્બપર્યન્તાનાં ભૂતાનામાત્મભૂત આત્મા પ્રત્યક્ચેતનો યસ્ય સ સર્વભૂતાત્મભૂતાત્મા સમ્યગ્દર્શીત્યર્થઃ . સ તત્રૈવં વર્તમાનો લોકસંગ્રહાય કર્મ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે ન કર્મભિર્બધ્યતે ઇત્યર્થઃ ..૫.૭..

ઓ)O(ઓ
ન ચાસૌ પરમાર્થતઃ કરોતીત્યતઃ
નૈવ કિં ચિત્કરોમીતિ યુક્તો મન્યેત તત્ત્વવિત્ .
પશ્યઞ્શૃણ્વન્ સ્પૃશઞ્જિઘ્રન્નશ્નન્ ગચ્છન્ સ્વપઞ્શ્વસન્ ..૫.૮..

પ્રલપન્ વિસૃજન્ ગૃહ્ણન્નુન્મિષન્નિમિષન્નપિ .
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તન્ત ઇતિ ધારયન્ ..૫.૯..

યુક્તઃ સમાહિતઃ સન્મન્યેત ચિન્તયેત્ . તત્ત્વવિદાત્મનો યાથાત્મ્યં તત્ત્વં વેત્તીતિ તત્ત્વવિત્પરમાર્થદર્શીત્યર્થઃ . કદા કથં વા તત્ત્વમવધારયન્મન્યેત ? ઇત્યુચ્યતે . મન્યેતેતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ . યસ્યૈવં તત્ત્વવિદઃ સર્વકાર્યકરણચેષ્ટાસુ કર્મસ્વકર્મૈવ પશ્યતઃ સમ્યગ્દર્શિનસ્તસ્ય સર્વકર્મસંન્યાસ એવાધિકારઃ કર્મણોઽભાવદર્શનાત્ . ન હિ મૃગતૃષ્ણિકાયામુદકબુદ્ધ્યા પાનાય પ્રવૃત્ત ઉદકાભાવજ્ઞાનેઽપિ તત્રૈવ પાનપ્રયોજનાય પ્રવર્તતે ..૫.૮૯..

ઓ)O(ઓ
યસ્તુ પુનરતત્ત્વવિત્પ્રવૃત્તશ્ચ કર્મયોગે
બ્રહ્મણ્યાધાય કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ .
લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ..૫.૧૦..

બ્રહ્મણીશ્વર આધાય નિક્ષિપ્ય તદર્થં કર્મ કરોમીતિ ભૃત્ય ઇવ સ્વામ્યર્થં સર્વાણિ કર્માણિ . મોક્ષેઽપિ ફલે સઙ્ગં ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ સર્વકર્માણિ, લિપ્યતે ન સ પાપેન ન સંબધ્યતે પદ્મપત્રમિવામ્ભસોદકેન ..૫.૧૦..

ઓ)O(ઓ
કેવલં સત્ત્વશુદ્ધિમાત્રમેવ ફલં તસ્ય કર્મણઃ સ્યાત્, યસ્માત્
કાયેન મનસા બુદ્ધ્યા કેવલૈરિન્દ્રિયૈરપિ .
યોગિનઃ કર્મ કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વાત્મશુદ્ધયે ..૫.૧૧..

કાયેન દેહેન મનસા બુદ્ધ્યા ચ કેવલૈર્મમત્વવર્જિતૈઃ ઈશ્વરાયૈવ કર્મ કરોમિ, ન મમ ફલાય ઇતિ મમત્વબુદ્ધિશૂન્યૈરિન્દ્રિયૈરપિ કેવલશબ્દઃ કાયાદિભિરપિ પ્રત્યેકં સંબધ્યતે, સર્વવ્યાપારેષુ મમતાવર્જનાય . યોગિનઃ કર્મિણઃ કર્મ કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલવિષયમાત્મશુદ્ધયે સત્ત્વશુદ્ધય ઇત્યર્થઃ . તસ્માત્તત્રૈવ તવાધિકાર ઇતિ કુરુ કર્મૈવ ..૫.૧૧..

ઓ)O(ઓ
યસ્માચ્ચ
યુક્તઃ કર્મફલં ત્યક્ત્વા શાન્તિમાપ્નોતિ નૈષ્ઠિકીમ્ .
અયુક્તઃ કામકારેણ ફલે સક્તો નિબધ્યતે ..૫.૧૨..

યુક્ત ઈશ્વરાય કર્મણિ કરોમિ ન મમ ફલાય ઇત્યેવં સમાહિતઃ સન્ કર્મફલં ત્યક્ત્વા પરિત્યજ્ય શાન્તિં મોક્ષાખ્યામાપ્નોતિ નૈષ્ઠિકીં નિષ્ઠાયાં ભવાં સત્ત્વશુદ્ધિજ્ઞાનપ્રાપ્તિસર્વકર્મસંન્યાસજ્ઞાનનિષ્ઠાક્રમેણેતિ વાક્યશેષઃ . યસ્તુ પુનરયુક્તોઽસમાહિતઃ કામકારેણ . કરણં કારઃ કામસ્ય કારઃ કામકારઃ . તેન કામકારેણ કામપ્રેરિતતયેત્યર્થઃ . મમ ફલાય ઇદં કરોમિ કર્મ ઇત્યેવં ફલે સક્તો નિબધ્યતે . અતસ્ત્વં યુક્તો ભવ ઇત્યર્થઃ ..૫.૧૨..

ઓ)O(ઓ
યસ્તુ પરમાર્થદર્શી સઃ
સર્વકર્માણિ મનસા સંન્યસ્યાસ્તે સુખં વશી .
નવદ્વારે પુરે દેહી નૈવ કુર્વન્ન કારયન્ ..૫.૧૩..

સર્વાણિ કર્માણિ સર્વકર્માણિ સંન્યસ્ય પરિત્યજ્ય નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં પ્રતિષિદ્ધં ચ . તાનિ સર્વાણિ કર્માણિ મનસા વિવેકબુદ્ધ્યા, કર્માદાવકર્મસન્દર્શનેન સંત્યજ્યેત્યર્થઃ . આસ્તે તિષ્ઠતિ સુખમ્ . ત્યક્તવાઙ્મનઃકાયચેષ્ટો નિરાયાસઃ પ્રસન્નચિત્ત આત્મનોઽન્યત્ર નિવૃત્તસર્વબાહ્યપ્રયોજન ઇતિ સુખમાસ્તે ઇત્યુચ્યતે . વશી જિતેન્દ્રિય ઇત્યર્થઃ . ક્વ કથમાસ્તે ? ઇત્યાહ નવદ્વારે પુરે . સપ્ત શીર્ષાણ્યાન્યાત્મન ઉપલબ્ધિદ્વારાણિ, અર્વાક્દ્વે મૂત્રપુરીષવિસર્ગાર્થે, તૈર્દ્વારૈર્નવદ્વારં પુરમુચ્યતે શરીરં પુરમિવ પુરમ્ . આત્મૈકસ્વામિકમ્, તદર્થપ્રયોજનૈશ્ચ ઇન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયૈરનેકફલવિજ્ઞાનસ્યોત્પાદકૈઃ
પૌરૈરિવાધિષ્ઠિતમ્ . તસ્મિન્નવદ્વારે પુરે દેહી સર્વં કર્મ સંન્યસ્યાસ્તે .
કિં વિશેષણેન ? સર્વો હિ દેહી સંન્યાસ્યસંન્યાસી વા દેહે એવાસ્તે . તત્રાનર્થકં વિશેષણમિતિ . ઉચ્યતે યસ્ત્વજ્ઞો દેહી દેહેન્દ્રિયસંઘાતમાત્રાત્મદર્શી સ સર્વોઽપિ ગેહે ભૂમાવાસને વાઽઽસ ઇતિ મન્યતે . ન હિ દેહમાત્રાત્મદર્શિનો ગેહ ઇવ દેહે આસ ઇતિ પ્રત્યયઃ સંભવતિ . દેહાદિસંઘાતવ્યતિરિક્તાત્મદર્શિનસ્તુ દેહે આસે ઇતિ પ્રત્યય ઉપપદ્યતે . પરકર્મણાં ચ પરસ્મિન્નાત્મન્યવિદ્યયયાધ્યારોપિતાનાં વિદ્યયા વિવેકજ્ઞાનેન મનસા સંન્યાસ ઉપપદ્યતે . ઉત્પન્નવિવેકજ્ઞાનસ્ય સર્વકર્મસંન્યાસિનોઽપિ ગેહ ઇવ દેહ એવ નવદ્વારે પુર આસનમ્ . પ્રારબ્ધફલકર્મસંસ્કારશેષાનુવૃત્ત્યા દેહ એવ વિશેષવિજ્ઞાનોત્પત્તેઃ .
દેહે એવાસ્ત ઇત્યસ્ત્યેવ વિશેષણફલં વિદ્વદવિદ્વત્પ્રત્યયભેદાપેક્ષત્વાત્ .
યદ્યપિ કાર્યકરણકર્માણ્યવિદ્યયાત્મન્યધ્યારોપિતાનિ સંન્યસ્યાસ્તે ઇત્યુક્તમ્, તથાપિ આત્મસમવાયિ તુ કર્તૃત્વં કારયિતૃત્વં ચ સ્યાતિત્યાશઙ્ક્યાહ નૈવ કુર્વન્ સ્વયં ન કાર્યકરણાનિ કારયન્ ક્રિયાસુ પ્રવર્તયન્ . કિં ? યત્તત્કર્તૃત્વં કારયિતૃત્વં ચ દેહિનઃ સ્વાત્મસમવાયિ સત્સંન્યાસાન્ન સંભવતિ ? યથા ગચ્છતો ગતિર્ગમનવ્યાપારપરિત્યાગે ન સ્યાત્તદ્વત્? કિં વા સ્વત એવ આત્મનો નાસ્તિ ઇતિ ? અત્રોચ્યતે નાસ્ત્યાત્મનઃ સ્વતઃ કર્તૃત્વં કારયિતૃત્વં ચ . ઉક્તં હિ અવિકાર્યોઽયમુચ્યતે [ગીતા ૨.૫૫], શરીરસ્થોઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતે [ગીતા ૩.૨૬] ઇતિ . ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૪.૩.૭] ઇતિ ચ શ્રુતેઃ ..૫.૧૩..

ઓ)O(ઓ
કિં ચ
ન કર્તૃત્વં ન કર્માણિ લોકસ્ય સૃજતિ પ્રભુઃ .
ન કર્મફલસંયોગં સ્વભાવસ્તુ પ્રવર્તતે ..૫.૧૪..

ન કર્તૃત્વં સ્વતઃ કુર્વિતિ નાપિ કર્માણિ રથઘટપ્રાસાદાદીનીપ્સિતતમાનિ લોકસ્ય સૃજત્યુત્પાદયતિ પ્રભુરાત્મા . નાપિ રથાદિ કૃતવતસ્તત્ફલેન સંયોગં ન કર્મફલસંયોગમ્ . યદિ કિંચિદપિ સ્વતો ન કરોતિ ન કારયતિ ચ દેહી, કસ્તર્હિ કુર્વન્ કારયન્ ચ પ્રવર્તત ઇતિ, ઉચ્યતે સ્વભાવસ્તુ સ્વો ભાવઃ સ્વભાવોઽવિદ્યાલક્ષણા પ્રકૃતિર્માયા પ્રવર્તતે દૈવી હિ [ગીતા ૭.૧૪] ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણા ..૫.૧૪..

ઓ)O(ઓ
પરમાર્થતસ્તુ
નાદત્તે કસ્ય ચિત્પાપં ન ચૈવ સુકૃતં વિભુઃ .
અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ ..૫.૧૫..

નાદત્તે ન ચ ગૃહ્ણાતિ ભક્તસ્યાપિ કસ્યચિત્પાપમ્ . ન ચૈવાદત્તે સુકૃતં ભક્તૈઃ પ્રયુક્તં વિભુઃ . કિમર્થં તર્હિ ભક્તૈઃ પૂજાદિલક્ષણં યાગદાનહોમાદિકં ચ સુકૃતં પ્રયુજ્યતે ઇત્યાહ અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં વિવેકવિજ્ઞાનમ્, તેન મુહ્યન્તિ કરોમિ કારયામિ ભોક્ષ્યે ભોજયામીત્યેવં મોહં ગચ્છન્ત્યવિવેકિનઃ સંસારિણો જન્તવઃ ..૫.૧૫..

ઓ)O(ઓ
જ્ઞાનેન તુ તદજ્ઞાનં યેષાં નાશિતમાત્મનઃ .
તેષામાદિત્યવજ્જ્ઞાનં પ્રકાશયતિ તત્પરમ્ ..૫.૧૬..

જ્ઞાનેન તુ યેન અજ્ઞાનેન આવૃતાઃ મુહ્યન્તિ જન્તવસ્તતજ્ઞાનં યેષાં જન્તૂનાં વિવેકજ્ઞાનેન આત્મવિષયેણ નાશિતમાત્મનો ભવતિ, તેષાં જન્તૂનામાદિત્યવત્યથાદિત્યઃ સમસ્તં રૂપજાતમવભાસયતિ તદ્વત્જ્ઞાનં જ્ઞેયં વસ્તુ સર્વં પ્રકાશયતિ તત્પરં પરમાર્થતત્ત્વમ્ ..૫.૧૬..

ઓ)O(ઓ
યત્પરં જ્ઞાનં પ્રકાશિતમ્
તદ્બુદ્ધયસ્તદાત્માનસ્તન્નિષ્ઠાસ્તત્પરાયણાઃ .
ગચ્છન્ત્યપુનરાવૃત્તિં જ્ઞાનનિર્ધૂતકલ્મષાઃ ..૫.૧૭..

તસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ગતા બુદ્ધિર્યેષાં તે તદ્બુદ્ધયઃ, તદાત્માનસ્તદેવ પરં બ્રહ્મ આત્મા યેષાં તે તદાત્મનાઃ, તન્નિષ્ઠાઃ નિષ્ઠા અભિનિવેશસ્તાત્પર્યં સર્વાણિ કર્માણિ સંન્યસ્ય તસ્મિન્ બ્રહ્મણ્યેવ અવસ્થાનં યેષાં તે તન્નિષ્ઠાઃ, તત્પરાયણા ચ તદેવ પરમયનં પરા ગતિર્યેષાં ભવતિ તે તત્પરાયણાઃ કેવલાત્મરતય ઇત્યર્થઃ . યેષાં જ્ઞાનેન નાશિતમાત્મનોઽજ્ઞાનં તે ગચ્છન્તિ એવંવિદ્યાઃ અપુનરાવૃત્તિમપુનર્દેહસંબન્ધં જ્ઞાનનિર્ધૂતકલ્મષા યથોક્તેન
જ્ઞાનેન નિર્ધૂતો નાશિતઃ કલ્મષઃ પાપાદિસંસારકારણદોષો યેષાં તે જ્ઞાનનિર્ધૂતકલ્મષા યતયઃ ઇત્યર્થઃ ..૫.૧૭..

ઓ)O(ઓ
યેષાં જ્ઞાનેન નાશિતમાત્મનોઽજ્ઞાનં તે પણ્ડિતાઃ કથં તત્ત્વં પયન્તીત્યુચ્યતે
વિદ્યાવિનયસંપન્ને બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ .
શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ ..૫.૧૮..

વિદ્યાવિનયસંપન્ને વિદ્યા ચ વિનયશ્ચ વિદ્યાવિનયૌ, વિનય ઉપામઃ, તાભ્યાં વિદ્યાવિનયાભ્યાં સંપન્નો વિદ્યાવિનયસંપન્નો વિદ્વાન્ વિનીતશ્ચ યો બ્રાહ્મણસ્તસ્મિન્ બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ . વિદ્યાવિનયસંપન્ને ઉત્તમસંસ્કારવતિ બ્રાહ્મણે સાત્ત્વિકે, મધ્યમાયાં ચ રાજસ્યાં ગવિ, સંસ્કારહીનાયામત્યન્તમેવ કેવલતામસે હસ્ત્યાદૌ ચ, સત્ત્વાદિગુણૈસ્તજ્જૈશ્ચ સંસ્કારૈસ્તથા રાજસૈસ્તથા તામસૈશ્ચ સંસ્કારૈરત્યન્તમેવાસ્પૃષ્ટાં સમમેકમવિક્રિયં તદ્બ્રહ્મ દ્રષ્ટું શીલં યેષાં તે પણ્ડિતાઃ
સમદર્શિનઃ ..૫.૧૮..

ઓ)O(ઓ
નન્વભોજ્યાન્નાસ્તે દોષવન્તઃ, સમાસમાભ્યાં વિષમસમે પૂજાતઃ [ઙૌતમધર્મસૂત્ર ૨.૮.૨૦] ઇતિ સ્મૃતેઃ . ન તે દોષવન્તઃ . કથમ્ ?
ઇહૈવ તૈર્જિતઃ સર્ગો યેષાં સામ્યે સ્થિતં મનઃ .
નિર્દોષં હિ સમં બ્રહ્મ તસ્માદ્બ્રહ્મણિ તે સ્થિતાઃ ..૫.૧૯..

ઇહૈવ જીવદ્ભિરેવ તૈઃ સમદર્શિભિઃ પણ્ડિતૈર્જિતો વઈકૃતઃ સર્ગો જન્મ, યેષાં સામ્યે સર્વભૂતેષુ બ્રહ્મણિ સમભાવે સ્થિતં નિ ચલીભૂતં મનોઽન્તઃકરણમ્ . નિર્દોષં યદ્યપિ દોષવત્સુ વપાકાદિષુ મૂઢૈસ્તદ્દોષૈર્દોષવતિવ વિભાવ્યતે, તથાપિ તદ્દોષૈરસ્પૃષ્ટામિતિ નિર્દોષં દોષવર્જિતં હિ યસ્માત્ . નાપિ સ્વગુણભેદભિન્નમ્, નિર્ગુણત્વાત્ચૈતન્યસ્ય . વક્ષ્યતિ ચ ભગવાનિચ્છાદીનાં ક્ષેત્રધર્મત્વમ્, અનાદિત્વાન્નિર્ગુણત્વાતિતિ ચ . નાપ્યન્ત્યા વિશેષાઃ આત્મનો ભેદકાઃ સન્તિ, પ્રતિશરીરં તેષાં
સત્ત્વે પ્રમાણાનુપપત્તેઃ . અતઃ સમં બ્રહ્મ એકં ચ . તસ્માત્બ્રહ્મણિ એવ તે સ્થિતાઃ . તસ્માત્ન દોષગન્ધમાત્રમપિ તાન્ સ્પૃઅતિ, દેહાદિસંઘાતાત્મદર્શનાભિમાનાભાવાત્તેષામ્ . દેહાદિસંઘાતાત્મદર્શનાભિમાનવદ્વિષયં તુ તત્સૂત્રં સમાસમાભ્યાં વિષમસમે પૂજાતઃ ઇતિ, પૂજાવિષયત્વેન વિશેષણાત્ . દૃશ્યતે હિ બ્રહ્મવિત્ષડાઙ્ગવિત્ચતુર્વેદવિતિતિ પૂજાદાનાદૌ ગુણવિશેષસંબન્ધઃ કારણમ્ . બ્રહ્મ તુ સર્વગુણદોષસંબન્ધવર્જિતમિત્યતર્બ્રહ્મણિ તે સ્થિતાઃ ઇતિ યુક્તમ્ . કર્મવિષયં ચ સમાસમાભ્યામિત્યાદિ . ઇદં
તુ સર્વકર્મસંન્યાસવિષયં પ્રસ્તુતમ્, સર્વકર્માણિ મનસા ઇત્યારભ્ય આધ્યાયપરિસમાપ્તેઃ ..૫.૧૯..

ઓ)O(ઓ
યસ્માત્નિર્દોષં સમં બ્રહ્માત્મા, તસ્માત્
ન પ્રહૃષ્યેત્પ્રિયં પ્રાપ્ય નોદ્વિજેત્પ્રાપ્ય ચાપ્રિયમ્ .
સ્થિરબુદ્ધિરસંમૂઢો બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મણિ સ્થિતઃ ..૫.૨૦..

ન પ્રહૃષેયેત્પ્રહર્ષં ન કુર્યાત્પ્રિયમિષ્ટાં પ્રાપ્ય લબ્ધ્વા . નોદ્વિજેત્પ્રાપ્ય ચાપ્રિયમનિષ્ટાં લબ્ધ્વા . દેહમાત્રાત્મદર્શિનાં હિ પ્રિયાપ્રિયપ્રાપ્તી હર્ષવિષાદૌ કુર્વાતે, ન કેવલાત્મદર્શિનઃ, તસ્ય પ્રિયાપ્રિયપ્રાપ્ત્યસંભવાત્ . કિં ચ સર્વભૂતેષ્વેકઃ સમો નિર્દોષ આત્મેતિ સ્થિરા નિર્વિચિકિત્સા બુદ્ધિર્યસ્ય સ સ્થિરબુદ્ધિરસંમૂઢઃ સંમોહવર્જિતશ્ચ સ્યાત્યથોક્તબ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મણિ સ્થિતોઽકર્મકૃત્સર્વકર્મસંન્યાસીત્યર્થઃ ..૫.૨૦..

ઓ)O(ઓ
કિં ચ, બ્રહ્મણિ સ્થિતઃ
બાહ્યસ્પર્શેષ્વસક્તાત્મા વિન્દત્યાત્મનિ યત્સુખમ્ .
સ બ્રહ્મયોગયુક્તાત્મા સુખમક્ષયમશ્નુતે ..૫.૨૧..

બાહ્યસ્પર્શેષુ બાહ્યા ચ તે સ્પર્શાશ્ચ બાહ્યસ્પર્શાઃ . સ્પૃશ્યન્તે ઇતિ સ્પર્શાઃ શબ્દાદયો વિષયાસ્તેષુ બાહ્યસ્પર્શેષુ . અસક્ત આત્મા અન્તઃકરણં યસ્ય સોઽયમસક્તાત્મા વિષયેષુ પ્રીતિવર્જિતઃ સન્ વિન્દતિ લભતે . આત્મનિ યત્સુખં તદ્વિન્દતીત્યેતત્ . સ બ્રહ્મયોગયુક્તાત્મા બ્રહ્મણિ યોગઃ સમાધિર્બ્રહ્મયોગસ્તેન બ્રહ્મયોગેન યુક્તઃ સમાહિતસ્તસ્મિન્ વ્યાપૃત આત્મા અન્તઃકરણં યસ્ય સ બ્રહ્મયોગયુક્તાત્મા . સુખમક્ષયમશ્નુતે વ્યાપ્નોતિ . તસ્માદ્બાહ્યવિષયપ્રીતેઃ ક્ષણિકાયા ઇન્દ્રિયાણિ નિવર્તયેદાત્મન્યક્ષયસુખાર્થીત્યર્થઃ ..૫.૨૧..

ઓ)O(ઓ
ઇતશ્ચ નિવર્તયેત્
યે હિ સંસ્પર્શજા ભોગા દુઃખયોનય એવ તે .
આદ્યન્તવન્તઃ કૌન્તેય ન તેષુ રમતે બુધઃ ..૫.૨૨..

યે હિ યસ્માત્સંસ્સ્પર્શજા વિષયેન્દ્રિયસંસ્પર્શેભ્યો જાતા ભોગા ભુક્તયો દુઃખયોનય એવ તે, અવિદ્યાકૃતત્વાત્ . દૃશ્યન્તે હ્યાધ્યાત્મિકાદીનિ દુઃખાનિ તન્નિમિત્તાન્યેવ . યથા ઇહલોકે તથા પરલોકેઽપીતિ ગમ્યતે એવશબ્દાત્ . ન સંસારે સુખસ્ય ગન્ધમાત્રમપ્યસ્તીતિ બુદ્ધ્વા વિષયમૃગતૃષ્ણિકાયા ઇન્દ્રિયાણિ નિવર્તયેત્ . ન કેવલં દુઃખયોનય એવ, આદ્યન્તવન્તશ્ચ, આદિર્વિષયેન્દ્રિયસંયોગો ભોગાનામન્તશ્ચ તદ્વિયોગ એવ . અતઃ આદ્યન્તવન્તોઽનિત્યાઃ, મધ્યક્ષણભાવિત્વાતિત્યર્થઃ . કૌન્તેય, ન તેષુ ભોગેષુ રમતે બુધો વિવેક્યવગતપરમાર્થતત્ત્વઃ . અત્યન્તમૂઢાનામેવ હિ વિષયેષુ
રતિર્દૃશ્યતે, યથા પશુપ્રભૃતીનામ્ ..૫.૨૨..

ઓ)O(ઓ
અયં ચ શ્રેયોમાર્ગપ્રતિપક્ષી કષ્ટતમો દોષઃ સર્વાનર્થપ્રાપ્તિહેતુર્દુર્નિવારશ્ચેતિ તત્પરિહારે યત્નાધિક્યં કર્તવ્યમિત્યાહ ભગવાન્
શક્નોતીહૈવ યઃ સોઢું પ્રાક્શરીરવિમોક્ષણાત્ .
કામક્રોધોદ્ભવં વેગં સ યુક્તઃ સ સુખી નરઃ ..૫.૨૩..

શક્નોત્યુત્સહત ઇહૈવ જીવન્નેવ યઃ સોઢું પ્રસહિતું પ્રાક્પૂર્વં શરીરવિમોક્ષણાતા મરણાતિત્યર્થઃ . મરણસીમાકરણં જીવતોઽવયંભાવિ હિ કામક્રોધોદ્ભવો વેગઃ, અનન્તનિમિત્તવાન્ હિ સઃ ઇતિ યાવત્મરણં તાવત્ન વિસ્રામ્ભણીય ઇત્યર્થઃ . કામઃ ઇન્દ્રિયગોચરપ્રાપ્તે ઇષ્ટો વિષયે શ્રૂયમાણે સ્મર્યમાણે વા અનુભૂતે સુખહેતૌ યા ગઙ્ધસ્તૃષ્ણા સ કામઃ . ક્રોધશ્ચાત્મનઃ પ્રતિકૂલેષુ દુઃખહેતુષુ દૃયમાનેષુ શ્રૂયમાણેષુ સ્મર્યમાણેષુ વા યો દ્વેષઃ સ ક્રોધઃ . તૌ કામક્રોધાવુદ્ભવો યસ્ય વેગસ્ય સ
કામક્રોધોદ્ભવો વેગઃ . રોમાઞ્ચનપ્રહૃષ્ટનેત્રવદનાદિલિઙ્ગોઽન્તઃકરણપ્રક્ષોભરૂપઃ કામોદ્ભવો વેગઃ . ગાત્રપ્રકમ્પપ્રસ્વેદસંદષ્ટૌષ્ઠપુટરક્તનેત્રાદિલિઙ્ગઃ ક્રોધોદ્ભવો વેગઃ . તં કામક્રોધોદ્ભવં વેગં ય ઉત્સહતે પ્રસહતે સોઢું પ્રસહિતુમ્, સો યુક્તો યોગી સુખી ચેહ લોકે નરઃ .. ..૫.૨૩..

ઓ)O(ઓ
કથંભૂતશ્ચ બ્રહ્મણિ સ્થિતો બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતિ ? ઇત્યાહ ભગવાન્
યોઽન્તઃસુખોઽન્તરારામસ્તથાન્તર્જ્યોતિરેવ યઃ .
સ યોગી બ્રહ્મનિર્વાણં બ્રહ્મભૂતોઽધિગચ્છતિ ..૫.૨૪..

યોઽન્તઃસુખોઽન્તરાત્મનિ સુખં યસ્ય સોઽન્તઃસુખઃ, તથાન્તરેવાત્મન્યારામ આરમણમાક્રીડા યસ્ય સોઽન્તરારામઃ . તથૈવાન્તરેવ આત્મન્યેવ જ્યોતિઃ પ્રકાશો યસ્ય સોઽન્તર્જ્યોતિરેવ, ય ઈદૃશઃ સો યોગી બ્રહ્મનિર્વાણં બ્રહ્મણિ નિર્વૃતિં મોક્ષમિહ જીવન્નેવ બ્રહ્મભૂતઃ સન્નધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ ..૫.૨૪..

ઓ)O(ઓ
કિં ચ
લભન્તે બ્રહ્મનિર્વાણમૃષયઃ ક્ષીણકલ્મષાઃ .
છિન્નદ્વૈધા યતાત્માનઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ..૫.૨૫..

લભન્તે બ્રહ્મનિર્વાણં મોક્ષમૃષયઃ સમ્યગ્દર્શિનઃ સંન્યાસિનઃ ક્ષીણકલ્મષાઃ ક્ષીણપાપા નિર્દોષાશ્છિન્નદ્વૈધાઃ છિન્નસંશયા યતાત્માનઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં હિતે આનુકૂલ્યે રતા અહિંસકા ઇત્યર્થઃ ..૫.૨૫..

ઓ)O(ઓ
કિં ચ
કામક્રોધવિયુક્તાનાં યતીનાં યતચેતસામ્ .
અભિતો બ્રહ્મનિર્વાણં વર્તતે વિદિતાત્મનામ્ ..૫.૨૬..

કામક્રોધવિયુક્તાનાં કામશ્ચ ક્રોધશ્ચ કામક્રોધૌ તાભ્યાં વિયુક્તાનાં યતીનાં સંન્યાસિનાં યતચેતસાં સંયતાન્તઃકરણાનામભિત ઉભયતો જીવતાં મૃતાનાં ચ બ્રહ્મનિર્વાણં મોક્ષો વર્તતે વિદિતાત્મનાં વિદિતો જ્ઞાત આત્મા યેષાં તે વિદિતાત્મનાં તેષાં વિદિતાત્મનાં સમ્યગ્દર્શિનામિત્યર્થઃ ..૫.૨૬..

ઓ)O(ઓ
સમ્યગ્દર્શનનિષ્ઠાનાં સંન્યાસિનાં સદ્યોમુક્તિરુક્તા . કર્મયોગશ્ચ ઈશ્વરાર્પિતસર્વભાવેનેશ્વરે બ્રહ્મણ્યાધાય ક્રિયમાણઃ સત્ત્વશુદ્ધિજ્ઞાનપ્રાપ્તિસર્વકર્મસંન્યાસક્રમેણ મોક્ષાય ઇતિ ભગવાન્ પદે પદેઽબ્રવીત્, વક્ષ્યતિ ચ . અથેદાનીં ધ્યાનયોગં સમ્યગ્દર્શનસ્ય અન્તરઙ્ગં વિસ્તરેણ વક્ષ્યામીતિ તસ્ય સૂત્રસ્થાનીયાન્ શ્લોકાનુપદિશતિ સ્મ
સ્પર્શાન્ કૃત્વા બહિર્બાહ્યાંશ્ચક્ષુશ્ચૈવાન્તરે ભ્રુવોઃ .
પ્રાણાપાનૌ સમૌ કૃત્વા નાસાભ્યન્તરચારિણૌ ..૫.૨૭..

યતેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિર્મુનિર્મોક્ષપરાયણઃ .
વિગતેચ્છાભયક્રોધો યઃ સદા મુક્ત એવ સઃ ..૫.૨૮..

સ્પર્શાન્ શબ્દાદીન્ કૃત્વા બહિર્બાહ્યાન્ શ્રોત્રાદિદ્વારેણાન્તર્બુદ્ધૌ પ્રવેશિતાઃ શબ્દાદયો વિષયાસ્તાનચિન્તયતો શબ્દાદયો બાહ્યા બહિરેવ કૃતા ભવન્તિ . તાનેવં બહિઃ કૃત્વા ચક્ષુશ્ચૈવાન્તરે ભ્રુવોઃ કૃત્વેત્યનુષજ્યતે . તથા પ્રાણાપાનૌ નાસાભ્યન્તરચારિણૌ સમૌ કૃત્વા . યતેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિર્યતાનિ સંયતાનીન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિશ્ચ યસ્ય સ યતેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિઃ . મનનાત્મુનિઃ સંન્યાસી . મોક્ષપરાયણ એવં દેહસંસ્થાનાન્મોક્ષપરાયણો મોક્ષ એવ પરમયનં પરા ગતિર્યસ્ય સોઽયં મોક્ષપરાયણો મુનિર્ભવેત્ . વિગતેચ્છાભયક્રોધ ઇચ્છા ચ ભયં ચ ક્રોધશ્ચેચ્છાભયક્રોધાસ્
તે વિગતાઃ યસ્માત્સ વિગતેચ્છાભયક્રોધઃ . ય એવં વર્તતે સદા સંન્યાસી, મુક્ત એવ સઃ . ન તસ્ય મોક્ષોઽન્યઃ કર્તવ્યોઽસ્તિ ..

ઓ)O(ઓ
ભોક્તારં યજ્ઞતપસાં સર્વલોકમહેશ્વરમ્ .
સુહૃદં સર્વભૂતાનાં જ્ઞાત્વા માં શાન્તિમૃચ્છતિ ..૫.૨૯..

એવં સમાહિતચિત્તેન કિં વિજ્ઞેયમિત્યુચ્યતે . ભોક્તારં યજ્ઞતપસાં યજ્ઞાનાં તપસાં ચ કર્તૃરૂપેણ દેવતારૂપેણ ચ, સર્વલોકમહેશ્વરં સર્વેષાં લોકાનાં મહાન્તમીશ્વરં સુહૃદં સર્વભૂતાનાં સર્વપ્રાણિનાં પ્રત્યુપકારનિરપેક્ષતયા ઉપકારિણં સર્વભૂતાનાં હૃદયેશયં સર્વકર્મફલાધ્યક્ષં સર્વપ્રત્યયસાક્ષિણં માં નારાયણં જ્ઞાત્વા શાન્તિં સર્વસંસારોપરતિમૃચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ ..૫.૨૯..

ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ..

..૫..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૬
અથ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
(શઙ્કરાચાર્યભાષ્યઃ)
અતીતાનન્તરાધ્યાયાન્તે ધ્યાનયોગસ્ય સમ્યગ્દર્શનં પ્રત્યન્તરઙ્ગસ્ય સૂત્રભૂતાઃ શ્લોકાઃ સ્પર્શાન્ કૃત્વા બહિઃ [ગીતા ૫.૨૭] ઇત્યાદય ઉપદિષ્ટઃ . તેષાં વૃત્તિસ્થાનીયોઽયં ષષ્ઠોઽધ્યાય આરભ્યતે . તત્ર ધ્યાનયોગસ્ય બહિરઙ્ગં કર્મેતિ યાવદ્ધ્યાનયોગારોહણસમર્થસ્તાવદ્ગૃહસ્થેનાધિકૃતેન કર્તવ્યં કર્મ ઇત્યતસ્તત્સ્તૌતિ .
નનુ કિમર્થં ધ્યાનયોગારોહણસીમાકરણમ્, યાવતાનુષ્ઠેયમેવ વિહિતં કર્મ યાવજ્જીવમ્ . ન, આરુરુક્ષોર્મુનેર્યોગં કર્મ કારણમુચ્યતે [ગીતા ૩.૩] ઇતિ વિશેષણાત્ . આરૂઢસ્ય ચ શમેનૈવ સંબન્ધકરણાત્ . આરુરુક્ષોરારૂઢસ્ય ચ શમઃ કર્મશ્ચોભયં કર્તવ્યત્વેનાભિપ્રેતં ચેત્સ્યાત્તદારુરુક્ષોરારૂઢસ્ય ચેતિ શમકર્મવિષયભેદેન વિશેષણં વિભાગકરણં ચાનર્થકં સ્યાત્ .
તત્રાશ્રમિણાં કશ્ચિદ્યોગમારુરુક્ષુર્ભવતિ . આરૂઢશ્ચ કશ્ચિત્ . અન્યે નારુરુક્ષવઃ . ન ચારૂઢાઃ . તાનપેક્ષ્યારુરુક્ષોરારૂઢસ્ય ચેતિ વિશેષણં વિભાગકરણં ચોપપદ્યત એવેતિ ચેત્, ન . તસ્યૈવેતિ વચનાત્ . પુનર્યોગગ્રહણાચ્ચ યોગારૂઢસ્યેતિ . ય આસીત્પૂર્વં યોગમારુરુક્ષુસ્તસ્યૈવારૂઢસ્ય શમ એવ કર્તવ્યઃ . કારણં યોગફલં પ્રત્યુચ્યતેતિ . અતો ન યાવજ્જીવં કર્તવ્યત્વપ્રાપ્તિઃ કસ્યચિદપિ કર્મણઃ . યોગવિભ્રષ્ટવચનાચ્ચ .
ગૃહસ્થસ્ય ચેત્કર્મિણો યોગો વિહિતઃ ષષ્ઠેઽધ્યાયે, સ યોગવિભ્રષ્ટોઽપિ કર્મગતિં કર્મફલં પ્રાપ્નોતીતિ તસ્ય નાશાશઙ્કાનુપપન્ના સ્યાત્ . અવશ્યં હિ કૃતં કર્મ કામ્યં નિત્યં વા મોક્ષસ્ય નિત્યત્વાદનારભ્યત્વે સ્વં ફલમારભત એવ . નિત્યસ્ય ચ કર્મણો વેદપ્રમાણાવબુદ્ધત્વાત્ફલેન ભવિતવ્યમિત્યવોચામ . અન્યથા વેદસ્યાનર્થાર્થત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ .
ન ચ કર્મણિ સત્યુભયવિભ્રષ્ટવચનમર્થવત્ . કર્મણો વિભ્રંશકારણાનુપપત્તેઃ . કર્મ કૃતમીશ્વરે સંન્યસ્યેત્યતઃ કર્તરિ કર્મ ફલં નારભતેતિ ચેન્, ન . ઈશ્વરે સંન્યાસસ્યાધિકતરફલહેતુત્વોપપત્તેઃ . મોક્ષાયૈવેતિ ચેત્, સ્વકર્મણાં કૃતાનામીશ્વરે ન્યાસો મોક્ષાયૈવ, ન ફલાન્તરાય યોગસહિતઃ .
યોગાચ્ચ વિભ્રષ્ટ ઇત્યતસ્તં પ્રતિ નાશશઙ્કા યુક્તૈવેતિ ચેત્, ન . એકાકી યતચિત્તાત્મા નિરાશીરપરિગ્રહઃ [ગીતા ૬.૧૦] બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ [ગીતા ૬.૧૪] ઇતિ કર્મસંન્યાસવિધાનાત્ . ન ચાત્ર ગૃહસ્થસ્ય નિરાશીરપરિગ્રહઃ ઇત્યાદિવચનમનુકૂલમ્ . ઉભયવિભ્રષ્ટપ્રશ્નાનુપપત્તેશ્ચ .
અનાશ્રિત ઇત્યનેન કર્મિણ એવ સંન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચોક્તમ્, પ્રતિષિદ્ધં ચ નિરગ્નેઃ અક્રિયસ્ય ચ સંન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચેતિ ચેત્, ન . ધ્યાનયોગં પ્રતિ બહિરઙ્ગસ્ય સતઃ કર્મણઃ ફલાકાઙ્ક્ષાસંન્યાસસ્તુતિપરત્વાત્ .
ન કેવલં નિરગ્નિરક્રિય એવ સંન્યાસી યોગી ચ . કિં તર્હિ ? કર્મ્યપિ, કર્મફલાસઙ્ગં સંન્યસ્ય કર્મયોગમનુતિષ્ઠન્ સત્ત્વશુદ્ધ્યર્થં, સ સંન્યાસી ચ યોગી ચ ભવતીતિ સ્તૂયતે . ન ચૈકેન વાક્યેન કર્મફલાસઙ્ગસંન્યાસસ્તુતિશ્ચતુર્થાશ્રમપ્રતિષેધશ્ચોપપદ્યતે . ન ચ પ્રસિદ્ધં નિરગ્નેરક્રિયસ્ય પરમાર્થસંન્યાસિનઃ શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણેતિહાસયોગશાસ્ત્રેષુ વિહિતં સંન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચ પ્રતિષેધતિ ભગવાન્ . સ્વવચનવિરોધાચ્ચ સર્વકર્માણિ મનસા સંન્યસ્ય... નૈવ કુર્વન્ન કારયનાસ્તે [ગીતા ૫.૧૩] મૌની સંતુષ્ટો યેન કેનચિત્... અનિકેતઃ સ્થિરમતિઃ
[ગીતા ૧૨.૧૯] વિહાય કામાન્ યઃ સર્વાન્ પુમાંશ્ચરતિ નિઃસ્પૃહઃ [ગીતા ૨.૭૧] સર્વારમ્ભપરિત્યાગી [ગીતા ૧૨.૧૬] ઇતિ ચ તત્ર તત્ર ભગવતા સ્વવચનાનિ દર્શિતાનિ . તૈર્વિરુધ્યેતશ્ચતુર્થાશ્રમપ્રતિષેધઃ . તસ્માન્મુનેર્યોગમારુરુક્ષોઃ પ્રતિપન્નગાર્હસ્થ્યસ્યાગ્નિહોત્રાદિકર્મ ફલનિરપેક્ષમનુષ્ઠીયમાનં ધ્યાનયોગારોહણસાધનત્વં સત્ત્વશુદ્ધિદ્વારેણ પ્રતિપદ્યત ઇતિ સ સંન્યાસી ચ યોગી ચેતિ સ્તૂયતે
અનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ .
સ સંન્યાસી ચ યોગી ચ ન નિરગ્નિર્ન ચાક્રિયઃ ..૬.૧..

અનાશ્રિતો નાશ્રિતોઽનાશ્રિતઃ . કિમ્ ? કર્મફલં કર્મણાં ફલં કર્મફલં યત્તદનાશ્રિતઃ, કર્મફલતૃષ્ણારહિત ઇત્યર્થઃ . યો હિ કર્મફલે તૃષ્ણાવાન્ સ કર્મફલમાશ્રિતો ભવતિ . અયં તુ તદ્વિપરીતઃ, અતોઽનાશ્રિતઃ કર્મફલમ્ . એવંભૂતઃ સન્ કાર્યં કર્તવ્યં નિત્યં કામ્યવિપરીતમગ્નિહોત્રાદિકં કર્મ કરોતિ નિર્વર્તયતિ . યઃ કશ્ચિદીદૃશઃ કર્મી સ કર્મ્યન્તરેભ્યો વિશિષ્યતે . ઇત્યેવમર્થમાહ સ સંન્યાસી ચ યોગી ચેતિ . સંન્યાસઃ પરિત્યાગઃ સ યસ્યાસ્તિ સ સંન્યાસી ચ યોગી ચ . યોગશ્ચિત્તસમાધાનં
સ યસ્યાસ્તિ સ યોગી ચેતિ એવંગુણસંપન્નોઽયં મન્તવ્યઃ . ન કેવલં નિરગ્નિરક્રિય એવ સંન્યાસી યોગી ચેતિ મન્તવ્યઃ . નિર્ગતાઃ અગ્નયઃ કર્માઙ્ગભૂતા યસ્માત્સ નિરગ્નિઃ . અક્રિયશ્ચાનગ્નિસાધનાપ્યવિદ્યમાનાઃ ક્રિયાસ્તપોદાનાદિકા યસ્યાસાવક્રિયઃ ..૬.૧..

==============================
નનુ ચ નિરગ્નેઃ અક્રિયસ્યૈવ શ્રુતિસ્મૃતિયોગશાસ્ત્રેષુ સંન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચ પ્રસિદ્ધમ્ . કથમિહ સાગ્નેઃ સક્રિયસ્ય ચ સંન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચાપ્રસિદ્ધમુચ્યત ઇતિ . નૈષ દોષઃ, કયાચિદ્ગુણવૃત્ત્યા ઉભયસ્ય સંપિપાદયિષિતત્વાત્ . તત્કથમ્ ? કર્મફલસંકલ્પસંન્યાસાત્સંન્યાસિત્વમ્, યોગાઙ્ગત્વેન ચ કર્માનુષ્ઠાનાત્કર્મફલસંકલ્પસ્ય ચ ચિત્તવિક્ષેપહેતોઃ પરિત્યાગાદ્યોગિત્વં ચેતિ ગૌણમુભયમ્ . ન પુનર્મુખ્યં સંન્યાસિત્વં યોગિત્વં ચાભિપ્રેતમિત્યેતમર્થં દર્શયિતુમાહ
યં સંન્યાસમિતિ પ્રાહુર્યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડવ .
ન હ્યસંન્યસ્તસંકલ્પો યોગી ભવતિ કશ્ચન ..૬.૨..

યં સર્વકર્મતત્ફલપરિત્યાગલક્ષણં પરમાર્થસંન્યાસં સંન્યાસમિતિ પ્રાહુઃ શ્રુતિસ્મૃતિવિદઃ, યોગં કર્માનુષ્ઠાનલક્ષણં તં પરમાર્થસંન્યાસં વિદ્ધિ જાનીહિ હે પાણ્ડાવ . કર્મયોગસ્ય પ્રવૃત્તિલક્ષણસ્ય તદ્વિપરીતેન નિવૃત્તિલક્ષણેન પરમાર્થસંન્યાસેન કીદૃશં સામાન્યમઙ્ગીકૃત્ય તદ્ભાવ ઉચ્યતે ઇત્યપેક્ષાયામિદમુચ્યતે અસ્તિ હિ પરમાર્થસંન્યાસેન સાદૃશ્યં કર્તૃદ્વારકં કર્મયોગસ્ય . યો હિ પરમાર્થસંન્યાસી સ ત્યક્તસર્વકર્મસાધનતયા સર્વકર્મતત્ફલવિષયં સંકલ્પં
પ્રવૃત્તિહેતુકામકારણં સંન્યસ્યતિ . અયમપિ કર્મયોગી કર્મ કુર્વાણ એવ ફલવિષયં સંકલ્પં સંન્યસ્યતીતિ . એતમર્થં દર્શયિષ્યન્નાહ ન હિ યસ્માદસંન્યસ્તસંકલ્પોઽસંન્યસ્તોઽપરિત્યક્તઃ સઙ્કલ્પોઽભિસન્ધિર્યેન સોઽસંન્યસ્તસઙ્કલ્પઃ કશ્ચન કશ્ચિદપિ કર્મી યોગી સમાધાનવાન્ ભવતિ . ન સંભવતીત્યર્થઃ . ફલસંકલ્પસ્ય ચિત્તવિક્ષેપહેતુત્વાત્ . તસ્માદ્યઃ કશ્ચન કર્મી સંન્યસ્તફલસંકલ્પો ભવેત્સ યોગી સમાધાનવાનવિક્ષિપ્તચિત્તો ભવેત્ . ચિત્તવિક્ષેપહેતોઃ ફલસંકલ્પસ્ય સંન્યસ્તત્વાદ્
ઇત્યભિપ્રાયઃ . યોગાઙ્ગત્વેન કર્માનુષ્ઠાનાત્કર્મફલસઙ્કલ્પસ્ય વા ચિત્તવિક્ષેપહેતોઃ પરિત્યાગાત્યોગિત્વં ચેતિ સંન્યાસિત્વં ચેત્યભિપ્રેતમુચ્યતે .[*ણ્Oટ્E ઠિસ્લસ્ત્સેન્તેન્ચે નોત્fઓઉન્દિનલ્લેદિતિઓન્સ્.] ..૬.૨..

==============================
એવં પરમાર્થસંન્યાસકર્મયોગયોઃ કર્તૃદ્વારકં સંન્યાસસામાન્યમપેક્ષ્ય યં સંન્યાસમિતિ પ્રાહુર્યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડાવ [ગીતા ૬.૨] ઇતિ કર્મયોગસ્ય સ્તુત્યર્થં સંન્યાસત્વમુક્તમ્ . ધ્યાનયોગસ્ય ફલનિરપેક્ષઃ કર્મયોગો બહિરઙ્ગં સાધનમિતિ તં સંન્યાસત્વેન સ્તુત્વાધુના કર્મયોગસ્ય ધ્યાનયોગસાધનત્વં દર્શયતિ
આરુરુક્ષોર્મુનેર્યોગં કર્મ કારણમુચ્યતે .
યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમુચ્યતે ..૬.૩..

આરુરુક્ષોરારોઢુમિચ્છતઃ, અનારૂઢસ્ય, ધ્યાનયોગેઽવસ્થાતુમશક્તસ્યૈવેત્યર્થઃ . કસ્ય તસ્યારુરુક્ષોઃ ? મુનેઃ, કર્મફલસંન્યાસિન ઇત્યર્થઃ . કિમારુરુક્ષોઃ ? યોગમ્ . કર્મ કારણં સાધનમુચ્યતે . યોગારૂઢસ્ય પુનસ્તસ્યૈવ શમરુપશમઃ સર્વકર્મભ્યો નિવૃત્તિઃ કારણં યોગારૂઢસ્ય સાધનમુચ્યતે ઇત્યર્થઃ . યાવદ્યાવત્કર્મભ્ય ઉપરમતે, તાવત્તાવત્નિરાયાસસ્ય જિતેન્દ્રિયસ્ય ચિત્તં સમાધીયતે . તથા સતિ સ ઝટિતિ યોગારૂઢો ભવતિ . તથા ચોક્તં વ્યાસેન
નૈતાદૃશં બ્રાહ્મણસ્યાસ્તિ વિત્તં
યથૈકતા સમતા સત્યતા ચ .
શીલં સ્થિતિર્દણ્ડનિધાનમાર્જવં
તતસ્તતશ્ચોપરમઃ ક્રિયાભ્યઃ .. [મ.ભા. ૧૨.૧૭૫.૩૭] ઇતિ ..૬.૩..

==============================
અથેદાનીં કદા યોગારૂઢો ભવતીત્યુચ્યતે
યદા હિ નેન્દ્રિયાર્થેષુ ન કર્મસ્વનુષજ્જતે .
સર્વસંકલ્પસંન્યાસી યોગારૂઢસ્તદોચ્યતે ..૬.૪..

યદા સમાધીયમાનચિત્તો યોગી હીન્દ્રિયાર્થેષ્વિન્દ્રિયાણામર્થાઃ શબ્દાદયસ્તેષ્વિન્દ્રિયાર્થેષુ કર્મસુ ચ નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યપ્રતિષિદ્ધેષુ પ્રયોજનાભાવબુદ્ધ્યા નાનુષજ્જતેઽનુષઙ્ગં કર્તવ્યતાબુદ્ધિં ન કરોતીત્યર્થઃ . સર્વસંકલ્પસંન્યાસી સર્વાન્ સંકલ્પાનિહામુત્રાર્થકામહેતૂન સંન્યસિતું શીલમસ્યેતિ સર્વસંકલ્પસંન્યાસી . યોગારૂઢઃ પ્રાપ્તયોગ ઇત્યેતત્, તદા તસ્મિન્ કાલ ઉચ્યતે . સર્વસંકલ્પસંન્યાસીતિ વચનાત્સર્વાંશ્ચ કામાન્ સર્વાણિ ચ કર્માણિ સંન્યસ્યેદિત્યર્થઃ . સંકલ્પમૂલા હિ સર્વે કામાઃ
સંકલ્પમૂલઃ કામો વૈ યજ્ઞાઃ સંકલ્પસંભવાઃ [ંનુ ૨.૩]
કામ જાનામિ તે મૂલં સંકલ્પાત્ત્વં હિ જાયસે .
ન ત્વાં સંકલ્પયિષ્યામિ તેન મે ન ભવિષ્યસિ .. [મ.ભા. ૧૨.૧૭૭.૨૫] ઇત્યાદિસ્મૃતેઃ .
સર્વકામપરિત્યાગે ચ સર્વકર્મસંન્યાસઃ સિદ્ધો ભવતિ . સ યથાકામો ભવતિ તત્ક્રતુર્ભવતિ યત્ક્રતુર્ભવતિ તત્કર્મ કુરુતે [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૪.૪.૫] ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ . યદ્યદ્ધિ કુરુતે જન્તુસ્તત્તત્કામસ્ય ચેષ્ટિતમ્ [ંનુ ૨.૪] ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્યશ્ચ . ન્યાયાચ્ચ ન હિ સર્વસંકલ્પસંન્યાસે કશ્ચિત્સ્પન્દિતુમપિ શક્તઃ . તસ્માત્સર્વસંકલ્પસંન્યાસીતિ વચનાત્સર્વાન્ કામાન્ સર્વાણિ કર્માણિ ચ ત્યાજયતિ ભગવાન્ ..૬.૪..

==============================
યદૈવં યોગારૂઢઃ, તદા તેન આત્મા ઉદ્ભૃતો ભવતિ સંસારાદનર્થજાતાત્ . અતઃ
ઉદ્ધરેદાત્મનાત્માનં નાત્માનમવસાદયેત્ .
આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ ..૬.૫..

ઉદ્ધરેત્સંસારસાગરે નિમગ્નમાત્મનાત્માનં તત ઉતૂર્ધ્વં હરેદુદ્ધરેત્, યોગારૂઢતામાપાદયેદિત્યર્થઃ . નાત્માનમવસાદયેત્નાધો નયેત, નાધો ગમયેત્ . આત્મૈવ હિ યસ્માદાત્મનો બન્ધુઃ . ન હ્યન્યઃ કશ્ચિત્બન્ધુઃ, યઃ સંસારમુક્તયે ભવતિ . બન્ધુરપિ તાવત્મોક્ષં પ્રતિ પ્રતિકૂલ એવ, સ્નેહાદિબન્ધનાયતનત્વાત્ . તસ્માત્યુક્તમવધારણમાત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરિતિ . આત્મૈવ રિપુઃ શત્રુઃ . યોઽન્યોઽપકારી બાહ્યઃ શત્રુઃ સોઽપિ આત્મપ્રયુક્ત એવેતિ યુક્તમેવાવધારણમાત્મૈવ રિપુરાત્મન ઇતિ ..૬.૫..

==============================
આત્મૈવ બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મન ઇત્યુક્તમ્ . તત્ર કિંલક્ષણ આત્મા આત્મનો બન્ધુઃ, કિંલક્ષણો વા આત્માત્મનો રિપુરિત્યુચ્યતે
બન્ધુરાત્માત્મનસ્તસ્ય યેનાત્મૈવાત્મના જિતઃ .
અનાત્મનસ્તુ શત્રુત્વે વર્તેતાત્મૈવ શત્રુવત્ ..૬.૬..

બન્ધુરાત્માત્મનસ્તસ્ય, તસ્યાત્મનઃ સ આત્મા બન્ધુર્યેનાત્મનાત્મૈવ જિતઃ . આત્મા કાર્યકરણસંઘાતો યેન વશીકૃતઃ, જિતેન્દ્રિય ઇત્યર્થઃ . અનાત્મનસ્ત્વજિતાત્મનસ્તુ શત્રુત્વે શત્રુભાવે વર્તેત આત્મૈવ શત્રુવત્, યથાનાત્મા શત્રુરાત્મનોઽપકારી, તથાત્મા આત્મનોઽપકારે વર્તેત ઇત્યર્થઃ ..૬.૬..

==============================
જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્ય પરમાત્મા સમાહિતઃ .
શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ તથા માનાપમાનયોઃ ..૬.૭..

જિતાત્મનઃ કાર્યકરણસંઘાત આત્મા જિતો યેન સ જિતાત્મા તસ્ય જિતાત્મનઃ, પ્રશાન્તસ્ય પ્રસન્નાન્તઃકરણસ્ય સતઃ સંન્યાસિનઃ પરમાત્મા સમાહિતઃ સાક્ષાદાત્મભાવેન વર્તતે ઇત્યર્થઃ . કિં ચ શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ તથા માનેઽપમાને ચ માનાપમાનયોઃ પૂજાપરિભવયોઃ સમઃ સ્યાત્ ..૬.૭..

==============================
જ્ઞાનવિજ્ઞાનતૃપ્તાત્મા કૂટસ્થો વિજિતેન્દ્રિયઃ .
યુક્ત ઇત્યુચ્યતે યોગી સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ..૬.૮..

જ્ઞાનવિજ્ઞાનતૃપ્તાત્મા જ્ઞાનં શાસ્ત્રોક્તપદાર્થાનાં પરિજ્ઞાનમ્, વિજ્ઞાનં તુ શાસ્ત્રતો જ્ઞાતાનાં તથૈવ સ્વાનુભવકરણમ્, તાભ્યાં જ્ઞાનવિજ્ઞાનાભ્યાં તૃપ્તઃ સંજાતાલંપ્રત્યયઃ આત્માન્તઃકરણં યસ્ય સ જ્ઞાનવિજ્ઞાનતૃપ્તાત્મા, કૂટાસ્થોઽપ્રકમ્પ્યઃ, ભવતીત્યર્થઃ . વિજિતેન્દ્રિયશ્ચ . ય ઈદૃશઃ, યુક્તઃ સમાહિત ઇતિ સ ઉચ્યતે કથ્યતે . સ યોગી સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ લોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનાનિ સમાનિ યસ્ય સઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ..૬.૮..

==============================
કિં ચ
સુહૃન્મિત્રાર્યુદાસીનમધ્યસ્થદ્વેષ્યબન્ધુષુ .
સાધુષ્વપિ ચ પાપેષુ સમબુદ્ધિર્વિશિષ્યતે ..૬.૯..

સુહૃદિત્યાદિ લોકાર્ધમેકં પદમ્ . સુહૃતિતિ પ્રત્યુપકારમનપેક્ષ્ય ઉપકર્તા, મિત્રં સ્નેહવાન્, અરિઃ શત્રુઃ, ઉદાસીનો ન કસ્યચિત્પક્ષં ભજતે, મધ્યસ્થો યો વિરુદ્ધયોરુભયોઃ હિતૈષી, દ્વેષ્ય આત્મનોઽપ્રિયઃ, બન્ધુઃ સંબન્ધી ઇત્યેતેષુ સાધુષુ શાસ્ત્રાનુવર્તિષુ અપિ ચ પાપેષુ પ્રતિષિદ્ધકારિષુ સર્વેષ્વેતેષુ સમબુદ્ધિઃ . કઃ કિંકર્મા ઇત્યવ્યાપૃતબુદ્ધિરિત્યર્થઃ . વિશિષ્યતે, વિમુચ્યતે ઇતિ વા પાઠાન્તરમ્ . યોગારૂઢાનાં સર્વેષામયમુત્તમ ઇત્યર્થઃ ..૬.૯..

==============================
અત એવમુત્તમફલપ્રાપ્તયે
યોગી યુઞ્જીત સતતમાત્માનં રહસિ સ્થિતઃ .
એકાકી યતચિત્તાત્મા નિરાશીરપરિગ્રહઃ ..૬.૧૦..

યોગી ધ્યાયી યુઞ્જીત સમાદધ્યાત્સતતં સર્વદાત્માનમન્તઃકરણં રહસિ એકાન્તે ગિરિગુહાદૌ સ્થિતઃ સનેકાકી અસહાયઃ . રહસિ સ્થિતઃ એકાકી ચેતિ વિશેષણાત્સંન્યાસં કૃત્વા ઇત્યર્થઃ . યતચિત્તાત્મા ચિત્તમન્તઃકરણમાત્મા દેહશ્ચ સંયતૌ યસ્ય સ યતચિત્તાત્મા, નિરાશીર્વીતતૃષ્ણોઽપરિગ્રહઃ પરિગ્રહરહિતશ્ચેત્યર્થઃ . સંન્યાસિત્વેઽપિ ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ સન્ યુઞ્જીત ઇત્યર્થઃ ..૬.૧૦..

==============================
અથેદાનીં યોગં યુઞ્જતઃ આસનાહારવિહારાદીનાં યોગસાધનત્વેન નિયમો વક્તવ્યઃ, પ્રાપ્તયોગસ્ય લક્ષણં તત્ફલાદિ ચ, ઇત્યત આરભ્યતે . તત્રાસનમેવ તાવત્પ્રથમમુચ્યતે
શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનમાત્મનઃ .
નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચૈલાજિનકુશોત્તરમ્ ..૬.૧૧..

શુચૌ શુદ્ધે વિવિક્તે સ્વભાવતઃ સંસ્કારતો વા, દેશે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમચલમાત્મન આસનં નાત્યુચ્છ્રિતં નાતીવ ઉચ્છ્રિતં નાપ્યતિનીચમ્, તચ્ચ ચૈલાજિનકુશોત્તરં ચૈલમજિનં કુશાશ્ચોત્તરે યસ્મિન્નાસને તદાસનં ચૈલાજિનકુશોત્તરમ્ . પાઠક્રમાદ્વિપરીતોઽત્ર ક્રમશ્ચૈલાદીનામ્ ..૬.૧૧..

==============================
પ્રતિષ્ઠાપ્ય, કિમ્ ?
તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ .
ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાદ્યોગમાત્મવિશુદ્ધયે ..૬.૧૨..

તત્ર તસ્મિન્નાસન ઉપવિશ્ય યોગં યુઞ્જ્યાત્ . કથમ્ ? સર્વવિષયેભ્ય ઉપસંહૃત્ય એકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયશ્ચિત્તં ચેન્દ્રિયાણિ ચ ચિત્તેન્દ્રિયાણિ તેષાં ક્રિયાઃ સંયતા યસ્ય સ યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ . સ કિમર્થં યોગં યુઞ્જ્યાદિત્યાહ આત્મવિશુદ્ધયેઽન્તઃકરણસ્ય વિશુદ્ધ્યર્થમિત્યેતત્ ..૬.૧૨..

==============================
બાહ્યમાસનમુક્તમ્ . અધુના શરીરધારણં કથમિત્યુચ્યતે
સમં કાયશિરોગ્રીવં ધારયન્નચલં સ્થિરઃ .
સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્ ..૬.૧૩..

સમં કાયશિરોગ્રીવં કાયશ્ચ શિરશ્ચ ગ્રીવા ચ કાયશિરોગ્રીવં તત્સમં ધારયનચલં ચ . સમં ધારયતશ્ચલનં સંભવતિ . અતો વિશિનષ્ટિ અચલમિતિ . સ્થિરઃ સ્થિરો ભૂત્વા ઇત્યર્થઃ . સ્વં નાસિકાગ્રં સંપ્રેક્ષ્ય સમ્યક્પ્રેક્ષણં દર્શનં કૃત્વૈવેતિ . ઇવશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ . ન હિ સ્વનાસિકાગ્રસંપ્રેક્ષણમિહ વિધિત્સિતમ્ . કિં તર્હિ ? ચક્ષુષો દૃષ્ટિસંનિપાતઃ . સ ચાન્તઃકરણસમાધાનાપેક્ષો વિવક્ષિતઃ . સ્વનાસિકાગ્રસંપ્રેક્ષણમ્
એવ ચેદ્વિવક્ષિતમ્, મનસ્તત્રૈવ સમાધીયેત, નાત્મનિ . આત્મનિ હિ મનસઃ સમાધાનં વક્ષ્યતિ આત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વેતિ . તસ્માદિવશબ્દલોપેનાક્ષ્ણોર્દૃષ્ટિસંનિપાત એવ સંપ્રેક્ષ્ય ઇત્યુચ્યતે . દિશશ્ચાનવલોકયન્ દિશાં ચાવલોકનમન્તરા કુર્વનિત્યેતત્ ..૬.૧૩..

==============================
કિં ચ
પ્રશાન્તાત્મા વિગતભીર્બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ .
મનઃ સંયમ્ય મચ્ચિત્તો યુક્ત આસીત મત્પરઃ ..૬.૧૪..

પ્રશાન્તાત્મા પ્રકર્ષેણ શાન્તઃ આત્માન્તઃકરણં યસ્ય સોઽયં પ્રશાન્તાત્મા, વિગતભીઃ વિગતભયઃ, બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ . બ્રહ્મચારિણો વ્રતં બ્રહ્મચર્યં ગુરુશુશ્રૂષાભિક્ષાન્નભુક્ત્યાદિ તસ્મિન્ સ્થિતઃ . તદનુષ્ઠાતા ભવેદિત્યર્થઃ . કિં ચ, મનઃ સંયમ્ય મનસો વૃત્તીરુપસંહૃત્ય ઇત્યેતત્, મચ્ચિત્તો મયિ પરમેશ્વરે ચિત્તં યસ્ય સોઽયં મચ્ચિત્તઃ, યુક્તઃ સમાહિતઃ સન્નાસીત ઉપવિશેત્ . મત્પરોઽહં પરો યસ્ય સોઽયં મત્પરો ભવતિ . કશ્ચિત્રાગી સ્ત્રીચિત્તઃ, ન તુ સ્ત્રિયમેવ પરત્વેન ગૃહ્ણાતિ . કિં
તર્હિ ? રાજાનં મહાદેવં વા . અયં તુ મચ્ચિત્તો મત્પરશ્ચ ..૬.૧૪..

==============================
અથેદાનીં યોગફલમુચ્યતે
યુઞ્જન્નેવં સદાત્માનં યોગી નિયતમાનસઃ .
શાન્તિં નિર્વાણપરમાં મત્સંસ્થામધિગચ્છતિ ..૬.૧૫..

યુજન્ સમાધાનાં કુર્વન્નેવં યથોક્તેન વિધાનેન સદાત્મનાં સર્વદા યોગી નિયતમાનસો નિયતં સંયતં માનસં મનો યસ્ય સોઽયં નિયતમાનસઃ, શાન્તિમુપરતિં નિર્વાણપરમાં નિર્વાણં મોક્ષસ્તત્પરમા નિષ્ઠા યસ્યાઃ શાન્તેઃ સા નિર્વાણપરમા તાં નિર્વાણપરમામ્. મત્સંસ્થાં મદધીનામધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ ..૬.૧૫..

==============================
ઇદાનીં યોગિનઃ આહારાદિનિયમ ઉચ્યતે
નાત્યશ્નતસ્તુ યોગોઽસ્તિ ન ચૈકાન્તમનશ્નતઃ .
નશ્ચાતિસ્વપ્નશીલસ્ય જાગ્રતો નૈવ ચાર્જુન ..૬.૧૬..

નાત્યશ્નત આત્મસંમિતમન્નપરિમાણમતીત્યાશ્નતોઽત્યશ્નતો ન યોગોઽસ્તિ . ન ચૈકાન્તમનશ્નતો યોગોઽસ્તિ . યદુ હ વા આત્મસંમિતમન્નં તદવતિ તન્ન હિનસ્તિ યદ્ભૂયો હિનસ્તિ તદ્યત્કનીયોઽન્નં ન તદવતિ [શતપથB ૯.૨.૧.૨] ઇતિ શ્રુતેઃ . તસ્માત્યોગી ન આત્મસંમિતાદન્નાદધિકં ન્યૂનં વાશ્નીયાત્ . અથવા, યોગિનો યોગશાસ્ત્રે પરિપઠિતાદન્નપરિમાણાદતિમાત્રમશ્નતો યોગો નાસ્તિ . ઉક્તં હિ
અર્ધં સવ્યઞ્જનાન્નસ્ય તૃતીયમુદકસ્ય ચ .
વાયોઃ સંચરણાર્થં તુ ચતુર્થમવશેષયેત્ .. ઇત્યાદિ પરિમાણમ્ .
તથા ન ચાતિસ્વપ્નશીલસ્ય યોગો ભવતિ નૈવ ચાતિમાત્રં જાગ્રતો ભવતિ ચાર્જુન ..

==============================
કથં પુનર્યોગો ભવતીત્યુચ્યતે
યુક્તાહારવિહારસ્ય યુક્તચેષ્ટસ્ય કર્મસુ .
યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગો ભવતિ દુઃખહા ..૬.૧૭..

યુક્તાહારવિહારસ્ય આહ્રિયત ઇત્યાહારોઽન્નમ્, વિહરણં વિહારઃ પાદક્રમઃ, તૌ યુક્તૌ નિયતપરિમાણૌ યસ્ય સ યુક્તાહારવિહારસ્તસ્ય, તથા યુક્તચેષ્ટસ્ય યુક્તા નિયતા ચેષ્ટા યસ્ય કર્મસુ તસ્ય . તથા યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય યુક્તૌ સ્વપ્નશ્ચાવબોધશ્ચ તૌ નિયતકાલૌ યસ્ય તસ્ય, યુક્તાહારવિહારસ્ય યુક્તચેષ્ટસ્ય કર્મસુ યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગિનો યોગો ભવતિ દુઃખહા દુઃખાનિ સર્વાણિ હન્તીતિ દુઃખહા, સર્વસંસારદુઃખક્ષયકૃદ્યોગો ભવતીત્યર્થઃ ..૬.૧૭..

==============================
અથાધુના કદા યુક્તો ભવતિ ? ઇત્યુચ્યતે
યદા વિનિયતં ચિત્તમાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે .
નિઃસ્પૃહઃ સર્વકામેભ્યો યુક્ત ઇત્યુચ્યતે તદા ..૬.૧૮..

યદા વિનિયતં વિશેષેણ નિયતં સંયતમેકાગ્રતામાપન્નં ચિત્તં હિત્વા બાહ્યાર્થચિન્તામાત્મન્યેવ કેવલેઽવતિષ્ઠતે, સ્વાત્મનિ સ્થિતિં લભતે ઇત્યર્થઃ . નિઃસ્પૃહઃ સર્વકામેભ્યો નિર્ગતા દૃષ્ટાદૃષ્ટવિષયેભ્યઃ સ્પૃહા તૃષ્ણા યસ્ય યોગિનઃ સ યુક્તઃ સમાહિત ઇત્યુચ્યતે તદા તસ્મિન્ કાલે ..૬.૧૮..

==============================
તસ્ય યોગિનઃ સમાહિતં યત્ચિત્તં તસ્યોપમોચ્યતે
યથા દીપો નિવાતસ્થો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા .
યોગિનો યતચિત્તસ્ય યુઞ્જતો યોગમાત્મનઃ ..૬.૧૯..

યથા દીપઃ પ્રદીપો નિવાતસ્થો નિવાતે વાતવર્જિતે દેશે સ્થિતો નેઙ્ગતે ન ચલતિ, સોપમા ઉપમીયતેઽનયેત્યુપમા યોગજ્ઞૈશ્ચિત્તપ્રચારદર્શિભિઃ સ્મૃતા ચિન્તિતા યોગિનો યતચિત્તસ્ય સંયતાન્તઃકરણસ્ય યુઞ્જતો યોગમનુતિષ્ઠત આત્મનઃ સમાધિમનુતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ ..૬.૧૯..

==============================
એવં યોગાભ્યાસબલાદેકાગ્રીભૂતં નિવાતપ્રદીપકલ્પં સત્
યત્રોપરમતે ચિત્તં નિરુદ્ધં યોગસેવયા .
યત્ર ચૈવાત્મનાત્માનં પશ્યન્નાત્મનિ તુષ્યતિ ..૬.૨૦..

યત્ર યસ્મિન્ કાલે ઉપરમતે ચિત્તમુપરતિં ગચ્છતિ નિરુદ્ધં સર્વતો નિવારિતપ્રચારં યોગસેવયા યોગાનુષ્ઠાનેન, યત્ર ચૈવ યસ્મિંશ્ચ કાલ આત્મના સમાધિપરિશુદ્ધેનાન્તઃકરણેનાત્માનં પરં ચૈતન્યં જ્યોતિઃસ્વરૂપં પશ્યન્નુપલભમાનઃ સ્વ એવાત્મનિ તુષ્યતિ તુષ્ટિં ભજતે ..૬.૨૦..

==============================
કિં ચ
સુખમાત્યન્તિકં યત્તદ્બુદ્ધિગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્ .
વેત્તિ યત્ર ન ચૈવાયં સ્થિતશ્ચલતિ તત્ત્વતઃ ..૬.૨૧..

સુખમાત્યન્તિકમત્યન્તમેવ ભવતીત્યાત્યન્તિકમનન્તમિત્યર્થઃ, યત્તત્બુદ્ધિગ્રાહ્યં બુદ્ધ્યૈવ ઇન્દ્રિયનિરપેક્ષયા ગૃહ્યતે ઇતિ બુદ્ધિગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમિન્દ્રિયગોચરાતીતમવિષયજનિતમિત્યર્થઃ, વેત્તિ તદીદૃશં સુખમનુભવતિ યત્ર યસ્મિન્ કાલે, ન ચૈવાયં વિદ્વાનાત્મસ્વરૂપે સ્થિતસ્તસ્માન્નૈવ ચલતિ તત્ત્વતસ્તત્ત્વસ્વરૂપાન્ન પ્રચ્યવત ઇત્યર્થઃ ..૬.૨૧..

==============================
કિં ચ
યં લબ્ધ્વા ચાપરં લાભં મન્યતે નાધિકં તતઃ .
યસ્મિન્ સ્થિતો ન દુઃખેન ગુરુણાપિ વિચાલ્યતે ..૬.૨૨..

યં લબ્ધ્વા યમાત્મલાભં લબ્ધ્વા પ્રાપ્યશ્ચાપરમન્યલ્લાભં લાભાન્તરં તતોઽધિકમસ્તીતિ ન મન્યતે ન ચિન્તયતિ . કિં ચ, યસ્મિનાત્મતત્ત્વે સ્થિતો દુઃખેન શસ્ત્રનિપાતાદિલક્ષણેન ગુરુણા મહતાપિ ન વિચાલ્યતે ..૬.૨૨..

==============================
યત્રોપરમતે ઇત્યાદ્યારભ્ય યાવદ્ભિર્વિશેષણૈર્વિશિષ્ટ આત્માવસ્થાવિશેષો યોગ ઉક્તઃ
તં વિદ્યાદ્દુઃખસંયોગવિયોગં યોગસંજ્ઞિતમ્ .
સ નિશ્ચયેન યોક્તવ્યો યોગોઽનિર્વિણ્ણચેતસા ..૬.૨૩..

તં વિદ્યાદ્વિજાનીયાદ્દુઃખસંયોગવિયોગં દુઃખૈઃ સંયોગો દુઃખસંયોગઃ, તેન વિયોગો દુઃખસંયોગવિયોગઃ, તં દુઃખસંયોગવિયોગં યોગ ઇત્યેવ સંજ્ઞિતં વિપરીતલક્ષણેન વિદ્યાદ્વિજાનીયાદિત્યર્થઃ . યોગફલમુપસંહૃત્ય પુનરન્વારમ્ભેણ યોગસ્ય કર્તવ્યતોચ્યતે નિશ્ચયાનિર્વેદયોર્યોગસાધનત્વવિધાનાર્થમ્ . સ યથોક્તફલો યોગો નિશ્ચયેનાધ્યવસાયેન યોક્તવ્યોઽનિર્વિણ્ણચેતસા ન નિર્વિણ્ણમનિર્વિણ્ણમ્ . કિં તત્? ચેતસ્તેન નિર્વેદરહિતેન ચેતસા ચિત્તેનેત્યર્થઃ ..૬.૨૩..

==============================
કિં ચ
સંકલ્પપ્રભવાન્ કામાંસ્ત્યક્ત્વા સર્વાનશેષતઃ .
મનસૈવેન્દ્રિયગ્રામં વિનિયમ્ય સમન્તતઃ ..૬.૨૪..

સંકલ્પપ્રભવાન્ સંકલ્પઃ પ્રભવો યેષાં કામાનાં તે સંકલ્પપ્રભવાઃ કામાસ્તાન્ ત્યક્ત્વા પરિત્યજ્ય સર્વાનશેષતો નિર્લેપેન . કિં ચ, મનસૈવ વિવેકયુક્તેન ઇન્દ્રિયગ્રામમિન્દ્રિયસમુદાયં વિનિયમ્ય નિયમનં કૃત્વા સમન્તતઃ સમન્તાત્ ..૬.૨૪..

==============================
શનૈઃ શનૈરુપરમેદ્બુદ્ધ્યા ધૃતિગૃહીતયા .
આત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિંચિદપિ ચિન્તયેત્ ..૬.૨૫..

શનૈઃ શનૈર્ન સહસોપરમેદુપરતિં કુર્યાત્ . કયા ? બુદ્ધ્યા . કિંવિશિષ્ટયા ? ધૃતિગૃહીતયા ધૃત્યા ધૈર્યેણ ગૃહીતયા ધૃતિગૃહીતયા ધૈર્યેણ યુક્તયા ઇત્યર્થઃ . આત્મસંસ્થમાત્મનિ સંસ્થિતમાત્મૈવ સર્વં ન તતોઽન્યત્કિંચિદસ્તીત્યેવમાત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિંચિદપિ ચિન્તયેત્ . એષ યોગસ્ય પરમો વિધિઃ ..૬.૨૫..

==============================
તત્ર એવમાત્મસંસ્થં મનઃ કર્તું પ્રવૃત્તો યોગી
યતો યતો નિશ્ચરતિ મન ચઞ્ચલમસ્થિરમ્ .
તતસ્તતો નિયમ્યૈતદાત્મન્યેવ વશં નયેત્ ..૬.૨૬..

યતો યતો યસ્માદ્યસ્માન્નિમિત્તાત્શબ્દાદેર્નિશ્ચરતિ નિર્ગચ્છતિ સ્વભાવદોષાન્મનશ્ચઞ્ચલમત્યર્થં ચલમ્, અત એવાસ્થિરમ્, તતસ્તતસ્તસ્માત્તસ્માત્શબ્દાદેર્નિમિત્તાન્નિયમ્ય તત્તન્નિમિત્તં યાથાત્મ્યનિરૂપણેન શબ્દાદેઃ નિમિત્તાન્નિયમ્ય તત્તન્નમિત્તં યાથાત્મ્યનિરૂપણેન આભાસીકૃત્ય વૈરાગ્યભાવનયા ચ એતત્મન આત્મન્યેવ વશં નયેતાત્મવશ્યતામાપાદયેત્ . એવં યોગાભ્યાસબલાત્યોગિન આત્મન્યેવ પ્રશામ્યતિ મનઃ ..૬.૨૬..

==============================
પ્રશાન્તમનસં હ્યેનં યોગિનં સુખમુત્તમમ્ .
ઉપૈતિ શાન્તરજસં બ્રહ્મભૂતમકલ્મષમ્ ..૬.૨૭..

પ્રશાન્તમનસં પ્રકર્ષેણ શાન્તં મનો યસ્ય સઃ પ્રશાન્તમનાસ્તં પ્રશાન્તમનસં હિ એનં યોગિનં સુખમુત્તમં નિતિશયમુપૈતિ ઉપગચ્છતિ શાન્તરજસં પ્રક્ષીણમોહાદિક્લેશરજસમિત્યર્થઃ, બ્રહ્મભૂતં જીવન્મુક્તં બ્રહ્મૈવ સર્વમિત્યેવં નિશ્ચયવન્તં બ્રહ્મભૂતમકલ્મષં ધર્માધર્માદિવર્જિતમ્ ..૬.૨૭..

==============================
યુઞ્જન્નેવં સદાત્માનં યોગી વિગતકલ્મષઃ .
સુખેન બ્રહ્મસંસ્પર્શમત્યન્તં સુખમશ્નુતે ..૬.૨૮..

યુઞ્જન્નેવં યથોક્તેન ક્રમેણ યોગી યોગાન્તરાયવર્જિતઃ સદા સર્વદાત્માનં વિગતકલ્મષો વિગતપાપઃ, સુખેનાનાયાસેન બ્રહ્મસંસ્પર્શં બ્રહ્મણા પરેણ સંસ્પર્શો યસ્ય તત્બ્રહ્મસંસ્પર્ર્શં સુખમત્યન્તમન્તમતીત્ય વર્તત ઇત્યત્યન્તમુત્કૃષ્ટં નિરતિશયમશ્નુતે વ્યાપ્નોતિ ..૬.૨૮..

==============================
ઇદાનીં યોગસ્ય યત્ફલં બ્રહ્મૈકત્વદર્શનં સર્વસંસારવિચ્છેદકારણં તત્પ્રદર્શયતે
સર્વભૂતસ્થમાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ .
ઈક્ષતે યોગયુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદર્શનઃ ..૬.૨૯..

સર્વભૂતસ્થં સર્વેષુ ભૂતેષુ સ્થિતં સ્વમાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચ આત્મનિ બ્રહ્માદીનિ સ્તમ્બપર્યન્તાનિ ચ સર્વભૂતાનિ આત્મન્યેકતાં ગતાનિ ઈક્ષતે પશ્યતિ યોગયુક્તાત્મા સમાહિતાન્તઃકરણઃ સર્વત્ર સમદર્શનઃ સર્વેષુ બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તેષુ વિષમેષુ સર્વભૂતેષુ સમં નિર્વિશેષં બ્રહ્માત્મૈકત્વવિષયં દર્શનં જ્ઞાનં યસ્ય સ સર્વત્ર સમદર્શનઃ ..૬.૨૯..

==============================
એતસ્યાત્મૈકત્વદર્શનસ્ય ફલમુચ્યતે
યો માં પશ્યતિ સર્વત્ર સર્વં ચ મયિ પશ્યતિ .
તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ ..૬.૩૦..

યો માં પશ્યતિ વાસુદેવં સર્વસ્યાત્માનં સર્વત્ર સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વં ચ બ્રહ્માદિભૂતજાતં મયિ સર્વાત્મનિ પશ્યતિ, તસ્ય એવમાત્મૈકત્વદર્શિનોઽહમીશ્વરો ન પ્રણશ્યામિ ન પરોક્ષતાં ગમિષ્યામિ . સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ સ ચ વિદ્વાન્મે મમ વાસુદેવસ્ય ન પ્રણશ્યતિ ન પરોક્ષો ભવતિ, તસ્ય ચ મમ ચૈકાત્મકત્વાત્ . સ્વાત્મા હિ નામાત્મનઃ પ્રિય એવ ભવતિ . યસ્માચ્ચાહમેવ સર્વાત્મૈકત્વદર્શી ..૬.૩૦..

==============================
ઇત્યેતત્પૂર્વલોકાર્થં સમ્યગ્દર્શનમનૂદ્ય તત્ફલં મોક્ષોઽભિધીયતે
સર્વભૂતસ્થિતં યો માં ભજત્યેકત્વમાસ્થિતઃ .
સર્વથા વર્તમાનોઽપિ સ યોગી મયિ વર્તતે ..૬.૩૧..

સર્વથા સર્વપ્રકારૈઃ વર્તમાનોઽપિ સમ્યગ્દર્શી યોગી મયિ વૈષ્ણવે પરમે પદે વર્તતે, નિત્યમુક્ત એવ સઃ, ન મોક્ષં પ્રતિ કેનચિત્પ્રતિબધ્યતે ઇત્યર્થઃ ..૬.૩૧..

==============================
કિં ચાન્યત્
આત્મૌપમ્યેન સર્વત્ર સમં પશ્યતિ યોઽર્જુન .
સુખં વા યદિ વા દુઃખં સ યોગી પરમો મતઃ ..૬.૩૨..

આત્મૌપમ્યેન આત્મા સ્વયમેવોપમીયતેઽનયેત્યુપમા . તસ્યા ઉપમાયા ભાવ ઔપમ્યં તેનાત્મૌપમ્યેન, સર્વત્ર સર્વભૂતેષુ સમં તુલ્યં પશ્યતિ યોઽર્જુન, સ ચ કિં સમં પશ્યતીત્યુચ્યતે યથા મમ સુખમિષ્ટં તથા સર્વપ્રાણિનાં સુખમનુકૂલમ્ . વાશબ્દશ્ચાર્થે . યદિ વા યચ્ચ દુઃખં મમ પ્રતિકૂલમનિષ્ટં યથા તથા સર્વપ્રાણિનાં દુઃખમનિષ્ટં પ્રતિકૂલમિત્યેવમાત્મૌપમ્યેન સુખદુઃખેઽનુકૂલપ્રતિકૂલે તુલ્યતયા સર્વભૂતેષુ સમં પશ્યતિ, ન કસ્યચિત્પ્રતિકૂલમાચરતિ, અહિંસક ઇત્યર્થઃ . યઃ એવમહિંસકઃ
સમ્યગ્દર્શનનિષ્ઠઃ, સ યોગી પરમ ઉત્કૃષ્ટો મતોઽભિપ્રેતઃ સર્વયોગિનાં મધ્યે ..૬.૩૨..

==============================
એતસ્ય યથોક્તસ્ય સમ્યગ્દર્શનલક્ષણસ્ય યોગસ્ય દુઃખસંપાદ્યતામાલક્ષ્ય શુશ્રુષુર્ધ્રુવં તત્પ્રાપ્ત્યુપાયમર્જુન ઉવાચ
યોઽયં યોગસ્ત્વયા પ્રોક્તઃ સામ્યેન મધુસૂદન .
એતસ્યાહં ન પશ્યામિ ચઞ્ચલત્વાત્સ્થિતિં સ્થિરામ્ ..૬.૩૩..

યોઽયં યોગસ્ત્વયા પ્રોક્તઃ સામ્યેન સમત્વેન હે મધુસૂદન એતસ્ય યોગસ્યાહં ન પશ્યામિ નોપલભે, ચઞ્ચલત્વાન્મનસઃ . કિમ્ ? સ્થિરામચલાં સ્થિતિમ્ ..૬.૩૩..

==============================
અસિદ્ધં તત્
ચઞ્ચલં હિ મનઃ કૃષ્ણ પ્રમાથિ બલવદ્દૃઢમ્ .
તસ્યાહં નિગ્રહં મન્યે વાયોરિવ સુદુષ્કરમ્ ..૬.૩૪..

ચઞ્ચલં હિ મનઃ . કૃષ્ણેતિ કૃષતેર્વિલેખનાર્થસ્ય રૂપમ્ . ભક્તજનપાપાદિદોષાકર્ષાણાત્કૃષ્ણઃ, તસ્ય સંબુદ્ધિઃ હે કૃષ્ણ . હિ યસ્માત્મનશ્ચઞ્ચલં ન કેવલમત્યર્થં ચઞ્ચલમ્, પ્રમાથિ ચ પ્રમથનશીલમ્, પ્રમથ્નાતિ શરીરમિન્દ્રિયાણિ ચ વિક્ષિપત્સત્પરવશીકરોતિ . કિં ચ બલવત્પ્રબલમ્, ન કેનચિત્નિયન્તું શક્યમ્, દુર્નિવારત્વાત્ . કિં ચ દૃઢં તન્તુનાગવદચ્છેદ્યમ્ . તસ્ય એવંભૂતસ્ય મનસોઽહં નિગ્રહં નિરોધં મન્યે વાયોરિવ યથા વાયોર્દુષ્કરો નિગ્રહસ્તતોઽપિ દુષ્કરં મન્યે ઇત્યભિપ્રાયઃ ..૬.૩૪..

==============================
શ્રીભગવાનુવાચ, એવમેતદ્યથા બ્રવીષિ
અસંશયં મહાબાહો મનો દુર્ણિગ્રહં ચલમ્ .
અભ્યાસેન તુ કૌન્તેય વૈરાગ્યેણશ્ચ ગૃહ્યતે ..૬.૩૫..

અસંશયં નાસ્તિ સંશયો મનો દુર્નિગ્રહં ચલમિત્યત્ર હે મહાબાહો . કિંત્વભ્યાસેન ત્વભ્યાસો નામશ્ચિત્તભૂમૌ કસ્યાંચિત્સમાનપ્રત્યયાવૃત્તિશ્ચિત્તસ્ય . વૈરાગ્યેણ વૈરાગ્યં નામ દૃષ્ટાદૃષ્ટેષ્ટભોગેષુ દોષદર્શનાભ્યાસાદ્વૈતૃષ્ણ્યમ્ . તેન ચ વૈરાગ્યેણ ગૃહ્યતે વિક્ષેપરૂપઃ પ્રચારશ્ચિત્તસ્ય . એવં તન્મનો ગૃહ્યતે નિગૃહ્યતે નિરુધ્યત ઇત્યર્થઃ ..૬.૩૫..

==============================
યઃ પુનરસંયતાત્મા, તેન
અસંયતાત્મના યોગો દુષ્પ્રાપેતિ મે મતિઃ .
વશ્યાત્મના તુ યતતા શક્યોઽવાપ્તુમુપાયતઃ ..૬.૩૬..

અસંયતાત્મનાભ્યાસવૈરાગ્યાભ્યામસંયતઃ આત્માન્તઃકરણં યસ્ય સોઽયમસંયતાત્મા તેનાસંયતાત્મના યોગો દુષ્પ્રાપો દુઃખેન પ્રાપ્યતેતિ મે મતિઃ . યસ્તુ પુનર્વશ્યાત્માભ્યાસવૈરાગ્યાભ્યાં વશ્યત્વમાપાદિતઃ આત્મા મનો યસ્ય સોઽયં વશ્યાત્મા તેન વશ્યાત્મના તુ યતતા ભૂયોઽપિ પ્રયત્નં કુર્વતા શક્યોઽવાપ્તું યોગરુપાયતો યથોક્તાદુપાયાત્ ..૬.૩૬..

==============================
તત્ર યોગાભ્યાસાઙ્ગીકરણેન ઇહલોકપરલોકપ્રાપ્તિનિમિત્તાનિ કર્માણિ સંન્યસ્તાનિ, યોગસિદ્ધિફલં ચ મોક્ષસાધનં સમ્યગ્દર્શનં ન પ્રાપ્તમિતિ, યોગી યોગમાર્ગાત્મરણકાલે ચલિતચિત્ત ઇતિ તસ્ય નાશમાશઙ્કયાર્જુન ઉવાચ
અયતિઃ શ્રદ્ધયોપેતો યોગાચ્ચલિતમાનસઃ .
અપ્રાપ્ય યોગસંસિદ્ધિં કાં ગતિં કૃષ્ણ ગચ્છતિ ..૬.૩૭..

અયતિરપ્રયત્નવાન્ યોગમાર્ગે શ્રદ્ધયાસ્તિક્યબુદ્ધ્યા ચોપેતો યોગાદન્તકાલે ચ ચલિતં માનસં મનો યસ્ય સ ચલિતમાનસો ભ્રષ્ટસ્મૃતિઃ સોઽપ્રાપ્ય યોગસંસિદ્ધિં યોગફલં સમ્યગ્દર્શનં કાં ગતિં હે કૃષ્ણ ગચ્છતિ ..૬.૩૭..

==============================
કચ્ચિન્નોભયવિભ્રષ્ટશ્છિન્નાભ્રમિવ નશ્યતિ .
અપ્રતિષ્ઠો મહાબાહો વિમૂઢો બ્રહ્મણઃ પથિ ..૬.૩૮..

કશ્ચિત્કિં ન ઉભયવિભ્રષ્ટઃ કર્મમાર્ગાત્યોગમાર્ગાચ્ચ વિભ્રષ્ટઃ સન્ છિન્નાભ્રમિવ નશ્યતિ, કિં વા ન નશ્યત્યપ્રતિષ્ઠો નિરાશ્રયો હે મહાબાહો વિમૂઢઃ સન્ બ્રહ્મણઃ પથિ બ્રહ્મપ્રાપ્તિમાર્ગે ..૬.૩૮..

==============================
એતન્મે સંશયં કૃષ્ણશ્છેત્તુમર્હસ્યશેષતઃ .
ત્વદન્યઃ સંશયસ્યાસ્ય છેત્તા ન હ્યુપપદ્યતે ..૬.૩૯..

એતન્મે મમ સંશયં કૃષ્ણશ્છેત્તુમપનેતુમર્હસ્યશેષતઃ . ત્વદન્યસ્ત્વત્તોઽન્યઃ ઋષિર્દેવો વા ચ્છેત્તા નાશયિતા સંશયસ્યાસ્ય ન હિ યસ્માદુપપદ્યતે ન સંભવતિ . અતસ્ત્વમેવ ચ્છેત્તુમર્હસીત્યર્થઃ ..૬.૩૯..

==============================
શ્રીભગવાનુવાચ
પાર્થ નૈવેહ નામુત્ર વિનાશસ્તસ્ય વિદ્યતે .
ન હિ કલ્યાણકૃત્કશ્ચિદ્દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ ..૬.૪૦..

હે પાર્થ નૈવ ઇહ લોકે નામુત્ર પરસ્મિન્ વા લોકે વિનાશસ્તસ્ય વિદ્યતે નાસ્તિ . નાશો નામ પૂર્વસ્માથીનજન્મપ્રાપ્તિઃ સ યોગભ્રષ્ટસ્ય નાસ્તિ . ન હિ યસ્માત્કલ્યાણકૃત્શુભકૃત્કશ્ચિત્દુર્ગતિં કુત્સિતાં ગતિં હે તાત, તનોતિ આત્માનં પુત્રરૂપેણેતિ પિતા તાત ઉચ્યતે . પિતૈવ પુત્રેતિ પુત્રોઽપિ તાત ઉચ્યતે . શિષ્યોઽપિ પુત્ર ઉચ્યતે . યતો ન ગચ્છતિ ..૬.૪૦..

==============================
કિં ત્વસ્ય ભવતિ ?
પ્રાપ્ય પુણ્યકૃતાં લોકાનુષિત્વા શાશ્વતીઃ સમાઃ .
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે યોગભ્રષ્ટોઽભિજાયતે ..૬.૪૧..

યોગમાર્ગે પ્રવૃત્તઃ સંન્યાસી સામર્થ્યાત્પ્રાપ્ય ગત્વા પુણ્યકૃતામશ્વમેધાદિયાજિનાં લોકાન્, તત્ર ચોષિત્વા વાસમનુભૂય શાશ્વતીર્નિત્યાઃ સમાઃ સંવત્સરાન્, તદ્ભોગક્ષયે શુચીનાં યથોક્તકારિણાં શ્રીમતાં વિભૂતિમતાં ગેહે ગૃહે યોગભ્રષ્ટઃ અભિજાયતે ..૬.૪૧..

==============================
અથ વા યોગિનામેવ કુલે ભવતિ ધીમતામ્ .
એતદ્ધિ દુર્લભતરં લોકે જન્મ યદીદૃશમ્ ..૬.૪૨..

અથવા શ્રીમતાં કુલાતન્યસ્મિન્ યોગિનામેવ દરિદ્રાણાં કુલે ભવતિ જાયતે ધીમતાં બુદ્ધિમતામ્ . એતથિ જન્મ, યત્દરિદ્રાણાં યોગિનાં કુલે, દુર્લભતરં દુઃખલભ્યતરં પૂર્વમપેક્ષ્ય લોકે જન્મ યદીદૃશં યથોક્તવિશેષણે કુલે ..૬.૪૨..

==============================
યસ્માત્
તત્ર તં બુદ્ધિસંયોગં લભતે પૌર્વદેહિકમ્ .
યતતે ચ તતો ભૂયઃ સંસિદ્ધૌ કુરુનન્દન ..૬.૪૩..

તત્ર યોગિનાં કુલે તં બુદ્ધિસંયોગં બુદ્ધ્યા સંયોગં બુદ્ધિસંયોગં લભતે પૌર્વદેહિકં પૂર્વસ્મિન્ દેહે ભવં પૌર્વદેહિકમ્ . યતતે ચ પ્રયત્નં ચ કરોતિ તતસ્તસ્માત્પૂર્વકૃતાત્સંસ્કારાત્ભૂયો બહુતરં સંસિદ્ધૌ સંસિદ્ધિનિમિત્તં હે કુરુનન્દન ..૬.૪૩..

==============================
કથં પૂર્વદેહબુદ્ધિસંયોગેતિ તદુચ્યતે
પૂર્વાભ્યાસેન તેનૈવ હ્રિયતે હ્યવશોઽપિ સઃ .
જિજ્ઞાસુરપિ યોગસ્ય શબ્દબ્રહ્માતિવર્તતે ..૬.૪૪..

યઃ પૂર્વજન્મનિ કૃતોઽભ્યાસઃ સ પૂર્વાભ્યાસઃ, તેનૈવ બલવતા હ્રિયતે સંસિદ્ધૌ હિ યસ્માદવશોઽપિ સ યોગભ્રષ્ટઃ . ન કૃતં ચેદ્યોગાભ્યાસજાત્સંસ્કારાત્બલવત્તરમધર્માદિલક્ષણં કર્મ, તદા યોગાભ્યાસજનિતેન સંસ્કારેણ હ્રિયતે . અધર્મશ્ચેત્બલવત્તરઃ કૃતઃ, તેન યોગજોઽપિ સંસ્કારોઽભિભૂયત એવ, તત્ક્ષયે તુ યોગજઃ સંસ્કારઃ સ્વયમેવ કાર્યમારભતે, ન દીર્ઘકાલસ્થસ્યાપિ વિનાશસ્તસ્યાસ્તીત્યર્થઃ . અતો જિજ્ઞાસુરપિ યોગસ્ય સ્વરૂપં જ્ઞાતુમિચ્છન્નપિ યોગમાર્ગે પ્રવૃત્તઃ સંન્યાસી યોગભ્રષ્ટઃ, સામર્થ્યાત્સોઽપિ શબ્દબ્રહ્મ
વેદોક્તકર્માનુષ્ઠાનફલમતિવર્તતેઽતિક્રામત્યપાકરિષ્યતિ . કિમુત બુદ્ધ્વા યો યોગં તન્નિષ્ઠોઽભ્યાસં કુર્યાત્ ..૬.૪૪..

==============================
કુતશ્ચ યોગિત્વં શ્રેય ઇતિ
પ્રયત્નાદ્યતમાનસ્તુ યોગી સંશુદ્ધકિલ્બિષઃ .
અનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ..૬.૪૫..

પ્રયત્નાદ્યતમાનઃ, અધિકં યતમાન ઇત્યર્થઃ . તત્ર યોગી વિદ્વાન્ સંશુદ્ધકિલ્બિષો વિશુદ્ધકિલ્બિષઃ સંશુદ્ધપાપોઽનેકજન્મસંસિદ્ધિરનેકેષુ જન્મસુ કિંચિત્કિંચિત્સંસ્કારજાતમુપચિત્ય તેન ઉપચિતેનાનેકજન્મકૃતેન સંસિદ્ધોઽનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતઃ લબ્ધસમ્યગ્દર્શનઃ સન્ યાતિ પરાં પ્રકૃષ્ટં ગતિમ્ ..૬.૪૫..

==============================
યસ્માદેવં તસ્માત્
તપસ્વિભ્યોઽધિકો યોગી જ્ઞાનિભ્યોઽપિ મતોઽધિકઃ .
કર્મિભ્યશ્ચાધિકો યોગી તસ્માદ્યોગી ભવાર્જુન ..૬.૪૬..

તપસ્વિભ્યોઽધિકો યોગી, જ્ઞાનિભ્યોઽપિ જ્ઞાનમત્ર શાસ્ત્રાર્થપાણ્ડિત્યમ્, તદ્વદ્ભ્યોઽપિ મતો જ્ઞાતોઽધિકઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ . કર્મિભ્યઃ, અગ્નિહોત્રાદિ કર્મ, તદ્વદ્ભ્યોઽધિકો યોગી વિશિષ્ટો યસ્માત્તસ્માદ્યોગી ભવાર્જુન ..૬.૪૬..

==============================
યોગિનામપિ સર્વેષાં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના .
શ્રદ્ધાવાન્ ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ ..૬.૪૭..

યોગિનામપિ સર્વેષાં રૂદ્રાદિત્યાદિધ્યાનપરાણાં મધ્યે મદ્ગતેન મયિ વાસુદેવે સમાહિતેનાન્તરાત્મનાન્તઃકરણેન શ્રદ્ધાવાન્ શ્રદ્દધાનઃ સન્ ભજતે સેવતે યો મામ્, સ મે મમ યુક્તતમોઽતિશયેન યુક્તો મતોઽભિપ્રેત ઇતિ ..

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃત શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
ષષ્ટોઽધ્યાયઃ ..૬..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૭
અથ જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગાખ્યઃ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
(શઙ્કરભાષ્યઃ)
યોગિનામપિ સર્વેષાં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના .
શ્રદ્ધાવાન્ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ [ગીતા ૬.૪૭]
ઇતિ પ્રશ્નબીજમુપન્યસ્ય, સ્વયમેવ ઈદૃશં મદીયં તત્ત્વમ્, એવં મદ્ગતાન્તરાત્મા સ્યાદિત્યેતત્વિવક્ષુઃ શ્રીભગવાનુવાચ
મય્યાસક્તમનાઃ પાર્થ યોગં યુઞ્જન્મદાશ્રયઃ .
અસંશયં સમગ્રં માં યથા જ્ઞાસ્યસિ તચ્છૃણુ ..૭.૧..

મયિ વક્ષ્યમાણવિશેષણે પરમેશ્વરે આસક્તં મનો યસ્ય સઃ મય્યાસક્તમનાઃ, હે પાર્થ ! યોગં યુઞ્જન્મનઃસમાધાનં કુર્વન્, મદાશ્રયોઽહમેવ પરમેશ્વરઃ આશ્રયો યસ્ય સઃ મદાશ્રયઃ . યો હિ કશ્ચિત્પુરુષાર્થેન કેનચિતર્થી ભવતિ સ તત્સાધનં કર્માગ્નિહોત્રાદિ તપો દાનં વા કિંચિદાશ્રયં પ્રતિપદ્યતે, અયં તુ યોગી મામેવાશ્રયં પ્રતિપદ્યતે, હિત્વાન્યત્સાધનાન્તરં મય્યેવ આસક્તમના ભવતિ . યસ્ત્વમેવંભૂતઃ સનસંશયં સમગ્રં સમસ્તં વિભૂતિબલશક્ત્યૈશ્વર્યાદિગુણસંપન્નં
માં યથા યેન પ્રકારેણ જ્ઞાસ્યસિ સંશયમન્તરેણૈવમેવ ભગવાનિતિ, તત્સૃણુ ઉચ્યમાનં મયા ..૭.૧..

==============================
તચ્ચ મદ્વિષયમ્
જ્ઞાનં તેઽહં સવિજ્ઞાનમિદં વક્ષ્યામ્યશેષતઃ .
યજ્જ્ઞાત્વા નેહ ભૂયોઽન્યજ્જ્ઞાતવ્યમવશિષ્યતે ..૭.૨..

જ્ઞાનં તે તુભ્યમહં સવિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનસહિતં સ્વાનુભવયુક્તમિદં વક્ષ્યામિ કથયિષ્યામ્યશેષતઃ કાર્ત્સ્ન્યેન . તજ્જ્ઞાનં વિવક્ષિતં સ્તૌતિ શ્રોતુઃ અભિમુખીકરણાય યજ્જ્ઞાત્વા યજ્જ્ઞાનં જ્ઞાત્વા નેહ ભૂયઃ પુનરન્યત્જ્ઞાતવ્યં પુરુષાર્થસાધનમવશિષ્યતે નાવશિષ્ટં ભવતિ . ઇતિ મત્તત્ત્વજ્ઞો યઃ, સ સર્વજ્ઞો ભવતીત્યર્થઃ . અતો વિશિષ્ટફલત્વાત્દુર્લભં જ્ઞાનમ્ ..૭.૨..

==============================
કથમિત્યુચ્યતે
મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્યતતિ સિદ્ધયે .
યતતામપિ સિદ્ધાનાં કશ્ચિન્માં વેત્તિ તત્ત્વતઃ ..૭.૩..

મનુષ્યાણાં મધ્યે સહસ્રેષુ અનેકેષુ કશ્ચિત્યતતિ પ્રયત્નં કરોતિ સિદ્ધયે સિદ્ધ્યર્થમ્ . તેષાં યતતામપિ સિદ્ધાનામ્, સિદ્ધા એવ હિ તે યે મોક્ષાય યતન્તે, તેષાં કશ્ચિદેવ હિ માં વેત્તિ તત્ત્વતો યથાવત્ ..૭.૩..

==============================
શ્રોતારં પ્રરોચનેનાભિમુખીકૃત્યાહ
ભૂમિરાપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ .
અહંકાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિરષ્ટધા ..૭.૪..

ભૂમિઃ પૃથિવીતન્માત્રમુચ્યતે, ન સ્થૂલા . ભિન્ના પ્રકૃતિરષ્ટધા ઇતિ વચનાત્ . તથાબાદયોઽપિ તન્માત્રાણ્યેવ ઉચ્યન્તે આપોઽનલો વાયુઃ ખમ્ . મન ઇતિ મનસઃ કારણમહંકારો ગૃહ્યતે . બુદ્ધિરિત્યહંકારકારણં મહત્તત્ત્વમ્ . અહંકાર ઇત્યવિદ્યાસંયુક્તમવ્યક્તમ્ . યથા વિષસંયુક્તમન્નં વિષમિત્યુચ્યતે, એવમહંકારવાસનાવદવ્યક્તં મૂલકારણમહંકાર ઇત્યુચ્યતે, પ્રવર્તકત્વાતહંકારસ્ય . અહંકાર એવ હિ સર્વસ્ય પ્રવૃત્તિબીજં દૃષ્ટં લોકે . ઇતીયં યથોક્તા પ્રકૃતિર્મે મમૈશ્વરી માયાશક્તિરષ્ટધા ભિન્ના ભેદમાગતા ..૭.૪..

==============================
અપરેયમિતસ્ત્વન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ .
જીવભૂતાં મહાબાહો યયેદં ધાર્યતે જગત્ ..૭.૫..

અપરા ન પરા નિકૃષ્ટાશુદ્ધાનર્થકરી સંસારબન્ધનાત્મિકેયમ્ . ઇતોઽસ્યાઃ યથોક્તાયાસ્ત્વન્યાં વિશુદ્ધાં પ્રકૃતિં મમાત્મભૂતાં વિદ્ધિ મે પરાં પ્રકૃષ્ટં જીવભૂતાં ક્ષેત્રજ્ઞલક્ષણાં પ્રાણધારણનિમિત્તભૂતાં હે મહાબાહો, યયા પ્રકૃત્યેદં ધાર્યતે જગદન્તઃપ્રવિષ્ટયા ..૭.૫..

==============================
એતદ્યોનીનિ ભૂતાનિ સર્વાણીત્યુપધારય .
અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્તથા ..૭.૬..

એતદ્યોનીનિ એતે પરાપરે ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞલક્ષણે પ્રકૃતી યોનિર્યેષાં ભૂતાનાં તાનિ એતદ્યોનીનિ, ભૂતાનિ સર્વાણીતિ એવમુપધારય જાનીહિ . યસ્માત્મમ પ્રકૃતિ યોનિઃ કારણં સર્વભૂતાનામ્, અતોઽહં કૃત્સ્નસ્ય સમસ્તસ્ય જગતઃ પ્રભવ ઉત્પત્તિઃ પ્રલયો વિનાશસ્તથા . પ્રકૃતિદ્વયદ્વારેણાહં સર્વજ્ઞ ઈશ્વરો જગતઃ કારણમિત્યર્થઃ ..૭.૬..

==============================
યતસ્તસ્માત્
મત્તઃ પરતરં નાન્યત્કિંચિદસ્તિ ધનંજય .
મયિ સર્વમિદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ ..૭.૭..

મત્તઃ પરમેશ્વરાત્પરતરમન્યત્કારણાન્તરં કિંચિત્નાસ્તિ ન વિદ્યતે, અહમેવ જગત્કારણમિત્યર્થઃ, હે ધનંજય . યસ્માદેવં તસ્માત્મયિ પરમેશ્વરે સર્વાણિ ભૂતાનિ સર્વમિદં જગત્પ્રોતમનુસ્યૂતમનુગતમનુવિદ્ધં ગ્રથિતમિત્યર્થઃ . દીર્ઘતન્તુષુ પટવત્, સૂત્રે ચ મણિગણા ઇવ ..૭.૭..

==============================
કેન કેન ધર્મેણ વિશિષ્ટો ત્વયિ સર્વમિદં પ્રોતમિત્યુચ્યતે
રસોઽહમપ્સુ કૌન્તેય પ્રભાસ્મિ શશિસૂર્યયોઃ .
પ્રણવઃ સર્વવેદેષુ શબ્દઃ ખે પૌરુષં નૃષુ ..૭.૮..

રસોઽહમ્, અપાં યઃ સારં સ રસઃ, તસ્મિન્ રસભૂતે મયિ આપઃ પ્રોતા ઇત્યર્થઃ . એવં સર્વત્ર . યથાહમપ્સુ રસઃ, એવં પ્રભાસ્મિ શશિસૂર્યયોઃ . પ્રણવ ઓંકારઃ સર્વવેદેષુ, તસ્મિન્ પ્રણવભૂતે મયિ સર્વે વેદાઃ પ્રોતાઃ . તથા ખે આકાશે શબ્દઃ સારભૂતઃ, તસ્મિન્મયિ ખં પ્રોતમ્ . તથા પૌરુષં પુરુષસ્ય ભાવઃ પૌરુષં યતઃ પુંબુદ્ધિર્નૃષુ, તસ્મિન્મયિ પુરુષાઃ પ્રોતાઃ ..૭.૮..

==============================
ગન્ધઃ પૃથિવ્યાં ચ તેજશ્ચાસ્મિ વિભાવસૌ .
જીવનં સર્વભૂતેષુ તપશ્ચાસ્મિ તપસ્વિષુ ..૭.૯..

પુણ્યઃ સુરભિર્ગન્ધઃ પૃથિવ્યાં ચાહમ્ . તસ્મિન્મયિ ગન્ધભૂતે પૃથિવી પ્રોતા . પુણ્યત્વં ગન્ધસ્ય સ્વભાવત એવ પૃથિવ્યાં દર્શિતમબાદિષુ રસાદેઃ પુણ્યત્વોપલક્ષણાર્થમ્ . અપુણ્યત્વં તુ ગન્ધાદીનામવિદ્યાધર્માદ્યપેક્ષં સંસારિણાં ભૂતવિશેષસંસર્ગનિમિત્તં ભવતિ . તેજશ્ચ દીપ્તિશ્ચાસ્મિ વિભાવસૌ અગ્નૌ . તથા જીવનં સર્વભૂતેષુ, યેન જીવન્તિ સર્વાણિ ભૂતાનિ તત્જીવનમ્ . તપશ્ચાસ્મિ તપસ્વિષુ, તસ્મિન્ તપસિ મયિ તપસ્વિનઃ પ્રોતાઃ ..૭.૯..

==============================
બીજં માં સર્વભૂતાનાં વિદ્ધિ પાર્થ સનાતનમ્ .
બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતામસ્મિ તેજસ્તેજસ્વિનામહમ્ ..૭.૧૦..

બીજં પ્રરોહકારણં માં વિદ્ધિ સર્વભૂતાનાં હે પાર્થ સનાતનં ચિરન્તનમ્ . કિં ચ, બુદ્ધિર્વિવેકશક્તિરન્તઃકરણસ્ય બુદ્ધિમતાં વિવેકશક્તિમતામસ્મિ . તેજઃ પ્રાગલ્ભ્યં તદ્વતાં તેજસ્વિનામહમ્ ..૭.૧૦..

==============================
બલં બલવતાં ચાહં કામરાગવિવર્જિતમ્ .
ધર્માવિરુદ્ધો ભૂતેષુ કામોઽસ્મિ ભરતર્ષભ ..૭.૧૧..

બલં સામર્થ્યમોજો બલવતામહમ્ . તચ્ચ બલં કામરાગવિવર્જિતમ્ . કામશ્ચ રાગશ્ચ કામરાગૌ . કામસ્તૃષ્ણાસંનિકૃષ્ટેષુ વિષયેષુ, રાગો રઞ્જના પ્રાપ્તેષુ વિષયેષુ તાભ્યાં કામરાગાભ્યાં વિવર્જિતં દેહાદિધારણમાત્રાર્થં બલં સત્ત્વમહમસ્મિ . ન તુ યત્સંસારિણાં તૃષ્ણારાગકારણમ્ . કિં ચ ધર્માવિરુદ્ધઃ . ધર્મેણ શાસ્ત્રાર્થેનાવિરુદ્ધો યઃ પ્રાણિષુ ભૂતેષુ કામઃ, યથા દેહધારણમાત્રાદ્યર્થોઽશનપાનાદિવિષયઃ, સ કામોઽસ્મિ . હે ભરતર્ષભ ..૭.૧૧..

==============================
કિં ચ
યે ચૈવ સાત્ત્વિકા ભાવા રાજસાસ્તામસાશ્ચ યે .
મત્ત એવેતિ તાન્ વિદ્ધિ ન ત્વહં તેષુ તે મયિ ..૭.૧૨..

યે ચૈવ સાત્ત્વિકાઃ સત્ત્વનિર્વૃત્તા ભાવાઃ પદાર્થાઃ, રાજસાઃ રજોનિર્વૃત્તાસ્તામસાસ્તમોનિર્વૃત્તાશ્ચ, યે કેચિત્પ્રાણિનાં સ્વકર્મવશાત્જાયન્તે ભાવાઃ, તાન્મત્ત એવ જાયમાનાનિતિ એવં વિદ્ધિ સર્વાન્ સમસ્તાનેવ . એવં યદ્યપિ તે મત્તો જાયન્તે, તથાપિ ન ત્વહં તેષુ તદધીનસ્તદ્વશઃ, યથા સંસારિણઃ . તે પુનર્મયિ મદ્વશાઃ મદધીનાઃ ..૭.૧૨..

==============================
એવંભૂતમપિ પરમેશ્વરં નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવં સર્વભૂતાત્માનં નિર્ગુણં સંસારદોષબીજપ્રદાહકારણં માં નાભિજાનાતિ જગદિત્યનુક્રોશં દર્શયતિ ભગવાન્ . તચ્ચ કિંનિમિત્તં જગતોઽજ્ઞાનમ્ ? ઇત્યુચ્યતે
ત્રિભિર્ગુણમયૈર્ભાવૈરેભિઃ સર્વમિદં જગત્ .
મોહિતં નાભિજાનાતિ મામેભ્યઃ પરમવ્યયમ્ ..૭.૧૩..

ત્રિભિર્ગુણમયૈઃ ગુણવિકારૈઃ રાગદ્વેષમોહાદિપ્રકારૈર્ભાવૈઃ પદાર્થૈરેભિર્યથોક્તૈઃ સર્વમિદં પ્રાણિજાતં જગન્મોહિતમવિવેકિતામાપાદિતં સન્નાભિજાનાનિ મામ્ . એભ્યો યથોક્તેભ્યો ગુણેભ્યઃ પરં વ્યતિરિક્તં વિલક્ષણં ચાવ્યયં વ્યયરહિતં જન્માદિસર્વભાવવિકારવર્જિતમિત્યર્થઃ ..૭.૧૩..

==============================
કથં પુનર્દૈવીમેતાં ત્રિગુણાત્મિકાં વૈષ્ણવીં માયામતિક્રામતીત્યુચ્યતે
દૈવી હ્યેષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા .
મામેવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામેતાં તરન્તિ તે ..૭.૧૪..

દૈવી દેવસ્ય મમેશ્વરસ્ય વિષ્ણોઃ સ્વભાવભૂતા હિ યસ્માદેષા યથોક્તા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા દુઃખેનાત્યયોઽતિક્રમણં યસ્યાઃ સા દુરત્યયા . તત્રૈવં સતિ સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામેવ માયાવિનં સ્વાત્મભૂતં સર્વાત્મના યે પ્રપદ્યન્તે તે
માયામેતાં સર્વભૂતમોહિનીં તરન્ત્યતિક્રામન્તિ . તે સંસારબન્ધનાન્મુચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ..૭.૧૪..

==============================
યદિ ત્વાં પ્રપન્નાઃ માયામેતાં તરન્તિ, કસ્માત્ત્વામેવ સર્વે ન પ્રપદ્યન્તે ? ઇત્યુચ્યતે
ન માં દુષ્કૃતિનો મૂઢાઃ પ્રપદ્યન્તે નરાધમાઃ .
માયયાપહૃતજ્ઞાના આસુરં ભાવમાશ્રિતાઃ ..૭.૧૫..

ન માં પરમેશ્વરં નારાયણં દુષ્કૃતિનઃ પાપકારિણઃ મૂઢાઃ પ્રપદ્યન્તે નરાધમા નરાણાં મધ્યેઽધમાઃ નિકૃષ્ટઃ . તે ચ માયયાપહૃતજ્ઞાનાઃ સંમુષિતજ્ઞાના આસુરં ભાવં હિંસાનૃતાદિલક્ષણમાશ્રિતાઃ ..૭.૧૫..

==============================
યે પુનર્નરોત્તમાઃ પુણ્યકર્માણઃ
ચતુર્વિધા ભજન્તે માં જનાઃ સુકૃતિનોઽર્જુન .
આર્તો જિજ્ઞાસુરર્થાર્થી જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ ..૭.૧૬..

ચતુર્વિધાશ્ચતુઃપ્રકારા ભજન્તે સેવન્તે માં જનાઃ સુકૃતિનઃ પુણ્યકર્માણો હેઽર્જુન . આર્ત આર્તિપરિગૃહીતસ્તસ્કરવ્યાઘ્રરોગાદિનાભિભૂત આપન્નઃ . જિજ્ઞાસુર્ભગવત્તત્ત્વં જ્ઞાતુમિચ્છતિ યઃ . અર્થાર્થી ધનકામઃ . જ્ઞાની વિષ્ણોસ્તત્ત્વવિચ્ચ હે ભરતર્ષભ ..૭.૧૬..

==============================
તેષાં જ્ઞાની નિત્યયુક્ત એકભક્તિર્વિશિષ્યતે .
પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનોઽત્યર્થમહં સ ચ મમ પ્રિયઃ ..૭.૧૭..

તેષાં ચતુર્ણાં મધ્યે જ્ઞાની તત્ત્વવિત્તત્ત્વવિત્ત્વાન્નિત્યયુક્તો ભવતિ . એકભક્તિશ્ચ, અન્યસ્ય ભજનીયસ્યાદર્શનાત્ . અતઃ સ એકભક્તિર્વિશિષ્યતે વિશેષમાધિક્યમાપદ્યતે, અતિરિચ્યત ઇત્યર્થઃ . પ્રિયો હિ યસ્માદહમાત્મા જ્ઞાનિનોઽતસ્તસ્યાહમત્યર્થં પ્રિયઃ . પ્રસિદ્ધં હિ લોકે આત્મા પ્રિયો ભવતીતિ . તસ્માજ્જ્ઞાનિન આત્મત્વાદ્વાસુદેવઃ પ્રિયો ભવતીત્યર્થઃ . સ ચ જ્ઞાની મમ વાસુદેવસ્ય આત્મૈવેતિ મમાત્યર્થં પ્રિયઃ ..૭.૧૭..

==============================
ન તર્હ્યાર્તાદયસ્ત્રયો વાસુદેવસ્ય પ્રિયાઃ ? ન . કિં તર્હિ ?
ઉદારાઃ સર્વ એવૈતે જ્ઞાની ત્વાત્મૈવ મે મતમ્ .
આસ્થિતઃ સ હિ યુક્તાત્મા મામેવાનુત્તમાં ગતિમ્ ..૭.૧૮..

ઉદારા ઉત્કૃષ્ટાઃ સર્વ એવૈતે . ત્રયોઽપિ મમ પ્રિયા એવેત્યર્થઃ . ન હિ કશ્ચિન્મદ્ભક્તો વાસુદેવસ્યાપ્રિયો ભવતિ . જ્ઞાની ત્વત્યર્થં પ્રિયો ભવતીતિ વિશેષઃ . તત્કસ્માત્? ઇત્યત આહ જ્ઞાની ત્વાત્મૈવ, નાન્યો મત્ત ઇતિ મે મમ મતં નિશ્ચયઃ . આસ્થિત આરોઢું પ્રવૃત્તઃ સ જ્ઞાની હિ યસ્માદહમેવ ભગવાન્ વાસુદેવો નાન્યોઽસ્મીત્યેવં યુક્તાત્મા સમાહિતચિત્તઃ સન્મામેવ પરં બ્રહ્મ ગન્તવ્યમનુત્તમાં ગતિં ગન્તું પ્રવૃત્ત ઇત્યર્થઃ ..૭.૧૮..

==============================
જ્ઞાની પુનરપિ સ્તૂયતે
બહૂનાં જન્મનામન્તે જ્ઞાનવાન્માં પ્રપદ્યતે .
વાસુદેવઃ સર્વમિતિ સ મહાત્મા સુદુર્લભઃ ..૭.૧૯..

બહૂનાં જન્મનાં જ્ઞાનાર્થસંસ્કારાશ્રયાણામન્તે સમાપ્તૌ જ્ઞાનવાન્ પ્રાપ્તપરિપાકજ્ઞાનો માં વાસુદેવં પ્રત્યગાત્માનં પ્રત્યક્ષતઃ પ્રપદ્યતે . કથમ્ ? વાસુદેવઃ સર્વમિતિ . ય એવં સર્વાત્માનં માં નારાયણં પ્રતિપદ્યતે, સ મહાત્મા . ન તત્સમોઽન્યોઽસ્તિ, અધિકો વા . અતઃ સુદુર્લભઃ, મનુષ્યાણાં સહસ્રેષ્વિતિ હ્યુક્તમ્ ..૭.૧૯..

==============================
આત્મૈવ સર્વ્ં વાસુદેવ ઇત્યેવમપ્રતિપત્તૌ કારણમુચ્યતે
કામૈસ્તૈસ્તૈર્હૃતજ્ઞાનાઃ પ્રપદ્યન્તેઽન્યદેવતાઃ .
તં તં નિયમમાસ્થાય પ્રકૃત્યા નિયતાઃ સ્વયા ..૭.૨૦..

કામૈસ્તૈસ્તૈઃ પુત્રપશુસ્વર્ગાદિવિષયૈર્હૃતજ્ઞાનાઃ અપહૃતવિવેકવિજ્ઞાનાઃ પ્રપદ્યન્તેઽન્યદેવતાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ વાસુદેવાદાત્મનોઽન્યા દેવતાઃ . તં તં નિયમં દેવતારાધને પ્રસિદ્ધો યો યો નિયમસ્તં તમાસ્થાય આશ્રિત્ય પ્રકૃત્યા સ્વભાવેન જન્માન્તરાર્જિતસંસ્કારવિશેષેણ નિયતાઃ નિયમિતાઃ સ્વયાત્મીયયા ..૭.૨૦..

==============================
તેષાં ચ કામિનામ્
યો યો યાં યાં તનું ભક્તઃ શ્રદ્ધયાર્ચિતુમિચ્છતિ .
તસ્ય તસ્યાચલાં શ્રદ્ધાં તામેવ વિદધામ્યહમ્ ..૭.૨૧..

યો યઃ કામી યાં યાં દેવતાતનું શ્રદ્ધયા સંયુક્તો ભક્તશ્ચ સન્નર્ચિતું પૂજયિતુમિચ્છતિ, તસ્ય તસ્ય કામિનોઽચલાં સ્થિરાં શ્રદ્ધાં તામેવ વિદધામિ સ્થિરીકરોમિ ..૭.૨૧..

==============================
યયૈવ પૂર્વં પ્રવૃત્તઃ સ્વભાવતો યો યાં દેવતાતનું શ્રદ્ધયાર્ચિતુમિચ્છતિ
સ તયા શ્રદ્ધયા યુક્તસ્તસ્યા રાધનમીહતે .
લભતે ચ તતઃ કામાન્મયૈવ વિહિતાન્ હિ તાન્ ..૭.૨૨..

સ તયા મદ્વિહિતયા શ્રદ્ધયા યુક્તઃ સન્ તસ્યા દેવતાતન્વા રાધનમારાધનમીહતે ચેષ્ટતે . લભતે ચ તતસ્તસ્યા આરાધિતાયા દેવતાતન્વાઃ કામાનીપ્સિતાન્મયૈવ પરમેશ્વરેણ સર્વજ્ઞેન કર્મફલવિભાગજ્ઞતયા વિહિતાન્નિર્મિતાન્ તાન્, હિ યસ્માત્તે ભગવતા વિહિતાઃ કામાસ્તસ્માત્તાનવશ્યં લભતે ઇત્યર્થઃ . હિતાનિતિ પદચ્છેદે હિતત્વં કામાનામુપચરિતં કલ્પ્યમ્ . ન હિ કામા હિતાઃ કસ્યચિત્ ..૭.૨૨..

==============================
યસ્માદન્તવત્સાધનવ્યાપારાવિવેકિનઃ કામિનશ્ચ તે . અતઃ
અન્તવત્તુ ફલં તેષાં તદ્ભવત્યલ્પમેધસામ્ .
દેવાન્ દેવયજો યાન્તિ મદ્ભક્તા યાન્તિ મામપિ ..૭.૨૩..

અન્તવદ્વિનાશિ તુ ફલં તેષાં તદ્ભવત્યલ્પમેધસામલ્પપ્રજ્ઞાનામ્ . દેવાન્ દેવયજો યાન્તિ દેવાન્ યજન્તીતિ દેવયજઃ, તે દેવાન્ યાન્તિ . મદ્ભક્તા યાન્તિ મામપિ . એવં સમાનેઽપ્યાયાસે મામેવ ન પ્રપદ્યન્તેઽનન્તફલાય . અહો ખલુ કષ્ટં વર્તત ઇત્યનુક્રોશં દર્શયતિ ભગવાન્ ..૭.૨૩..

==============================
કિંનિમિત્તં મામેવ ન પ્રપદ્યન્ત ઇત્યુચ્યતે
અવ્યક્તં વ્યક્તિમાપન્નં મન્યન્તે મામબુદ્ધયઃ .
પરં ભાવમજાનન્તો મમાવ્યયમનુત્તમમ્ ..૭.૨૪..

અવ્યક્તમપ્રકાશં વ્યક્તિમાપન્નં પ્રકાશં ગતમિદાનીં મન્યન્તે માં નિત્યપ્રસિદ્ધમીશ્વરમપિ સન્તમબુદ્ધયોઽવિવેકિનઃ પરં ભાવં પરમાત્મસ્વરૂપમજાનન્તોઽવિવેકિનઃ મમાવ્યયં વ્યયરહિતમનુત્તમં નિરતિશયં મદીયં ભાવમજાનન્તો મન્યન્ત ઇત્યર્થઃ ..૭.૨૪..

==============================
તદજ્ઞાનં કિંનિમિત્તમિત્યુચ્યતે
નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગમાયાસમાવૃતઃ .
મૂઢોઽયં નાભિજાનાતિ લોકો મામજમવ્યયમ્ ..૭.૨૫..

નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય, કેષાંચિદેવ મદ્ભક્તાનાં પ્રકાશોઽહમિત્યભિપ્રાયઃ . યોગમાયાસમાવૃતો યોગો ગુણાનાં યુક્તિર્ઘટનં સૈવ માયા યોગમાયા . તયા યોગમાયયા સમાવૃતઃ, સંછન્ન ઇત્યર્થઃ . અત એવ મૂઢો લોકોઽયં નાભિજાનાતિ મામજમવ્યયમ્ ..૭.૨૫..

==============================
વેદાહં સમતીતાનિ વર્તમાનાનિ ચાર્જુન .
ભવિષ્યાણિ ચ ભૂતાનિ માં તુ વેદ ન કશ્ચન ..૭.૨૬..

યયા યોગમાયયા સમાવૃતં માં લોકો નાભિજાનાતિ, નાસૌ યોગમાયા મદીયા સતી મમેશ્વરસ્ય માયાવિનો જ્ઞાનં પ્રતિબધ્નાતિ . યથાન્યસ્યાપિ માયાવિનો માયા જ્ઞાનં તદ્વત્ . યતઃ એવમ્, અતઃ અહં તુ વેદ જાને સમતીતાનિ સમતિક્રાન્તાનિ ભૂતાનિ, વર્તમાનાનિ ચાર્જુન, ભવિષ્યાણિ ચ ભૂતાનિ વેદાહમ્ . માં તુ વેદ ન કશ્ચન મદ્ભક્તં મચ્છરણમેકં મુક્ત્વા . મત્તત્ત્વવેદનાભાવાદેવ ન માં ભજતે ..૭.૨૬..

==============================
કેન પુનર્મત્તત્ત્વવેદનપ્રતિબન્ધેન પ્રતિબદ્ધાનિ સન્તિ જાયમાનાનિ સર્વભૂતાનિ માં ન વિદન્તિ ? ઇત્યપેક્ષાયામિદમાહ
ઇચ્છાદ્વેષસમુત્થેન દ્વન્દ્વમોહેન ભારત .
સર્વભૂતાનિ સંમોહં સર્ગે યાન્તિ પરન્તપ ..૭.૨૭..

ઇચ્છાદ્વેષસમુત્થેન ઇચ્છા ચ દ્વેષશ્ચેચ્છાદ્વેષૌ . તાભ્યાં સમુત્તિષ્ઠતીતીચ્છાદ્વેષસમુત્થસ્તેનેચ્છાદ્વેષસમુત્થેન . કેનેતિ વિશેષાપેક્ષાયામિદમાહ દ્વન્દ્વમોહેન દ્વન્દ્વનિમિત્તો મોહો દ્વન્દ્વમોહસ્તેન . તાવેવ ઇચ્છાદ્વેષૌ શીતોષ્ણવત્પરસ્પરવિરુદ્ધૌ સુખદુઃખતદ્ધેતુવિષયૌ યથાકાલં સર્વભૂતૈઃ સંબધ્યમાનૌ દ્વન્દ્વશબ્દેનાભિધીયેતે . તત્ર યદેચ્છાદ્વેષૌ સુખદુઃખતદ્ધેતુસંપ્રાપ્ત્યા લબ્ધાત્મકૌ ભવતઃ, તદા તૌ સર્વભૂતાનાં પ્રજ્ઞાયાઃ સ્વવશાપાદનદ્વારેણ પરમાર્થાત્મતત્ત્વવિષયજ્ઞાનોત્પત્તિપ્રતિબન્ધકારણં
મોહં જનયતઃ . ન હીચ્છાદ્વેષદોષવશીકૃતચિત્તસ્ય યથાભૂતાર્થવિષયજ્ઞાનમુત્પદ્યતે બહિરપિ . કિમુ વક્તવ્યં તાભ્યામાવિષ્ટબુદ્ધેઃ સંમૂઢસ્ય પ્રત્યગાત્મનિ બહુપ્રતિબન્ધે જ્ઞાનં નોત્પદ્યતેતિ . અતસ્તેન ઇચ્છાદ્વેષસમુત્થેન દ્વન્દ્વમોહેન, ભારત ભરતાન્વયજ, સર્વભૂતાનિ સંમોહિતાનિ સન્તિ સંમોહં સંમૂઢતાં સર્ગે જન્મનિ, ઉત્પત્તિકાલે ઇત્યેતત્, યાન્તિ ગચ્છન્તિ હે પરંતપ . મોહવશાન્યેવ સર્વભૂતાનિ જાયમાનાનિ જાયન્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ . યત એવમતસ્તેન દ્વન્દ્વમોહેન પ્રતિબદ્ધપ્રજ્ઞાનાનિ સર્વભૂતાનિ સંમોહિતાનિ મામાત્મભૂતં ન જાનન્તિ . અત એવ આત્મભાવેન
માં ન ભજન્તે ..૭.૨૭..

==============================
કે પુનરનેન દ્વન્દ્વમોહેન નિર્મુક્તાઃ સન્તસ્ત્વાં વિદિત્વા યથાશાસ્ત્રમાત્મભાવે ભજન્ત ઇત્યપેક્ષિતમર્થં દર્શયિતુમુચ્યતે
યેષાં ત્વન્તગતં પાપં જનાનાં પુણ્યકર્મણામ્ .
તે દ્વન્દ્વમોહનિર્મુક્તા ભજન્તે માં દૃઢવ્રતાઃ ..૭.૨૮..

યેષાં તુ પુનરન્તગતં સમાપ્તપ્રાયં ક્ષીણં પાપં જનાનાં પુણ્યકર્મણાં પુણ્યં કર્મ યેષાં સત્ત્વશુદ્ધિકારણં વિદ્યતે તે પુણ્યકર્માણસ્તેષાં પુણ્યકર્મણામ્, તે દ્વન્દ્વમોહનિર્મુક્તા યથોક્તેન દ્વન્દ્વમોહેન નિર્મુક્તા ભજન્તે માં પરમાત્મનાં દૃઢવ્રતાઃ . એવમેવ પરમાર્થતત્ત્વં નાન્યથેત્યેવં સર્વપરિત્યાગવ્રતેન નિશ્ચિતવિજ્ઞાના દૃઢવ્રતા ઉચ્યન્તે ..૭.૨૮..

==============================
તે કિમર્થં ભજન્તે ? ઇત્યુચ્યતે
જરામરણમોક્ષાય મામાશ્રિત્ય યતન્તિ યે .
તે બ્રહ્મ તદ્વિદુઃ કૃત્સ્નમધ્યાત્મં કર્મ ચાખિલમ્ ..૭.૨૯..

જરામરણમોક્ષાય જરામરણયોર્મોક્ષાર્થં માં પરમેશ્વરમાશ્રિત્ય મત્સમાહિતચિત્તાઃ સન્તો યતન્તિ પ્રયતન્તે યે, તે યદ્બ્રહ્મ પરં તદ્વિદુઃ કૃત્સ્નં સમસ્તમધ્યાત્મં પ્રત્યગાત્મવિષયં વસ્તુ તદ્વિદુઃ . કર્મ ચાખિલં સમસ્તં વિદુઃ ..૭.૨૯..

==============================
સાધિભૂતાધિદૈવં માં સાધિયજ્ઞં ચ યે વિદુઃ .
પ્રયાણકાલેઽપિ ચ માં તે વિદુર્યુક્તચેતસઃ ..૭.૩૦..

સાધિભૂતાધિદૈવમધિભૂતં ચાધિદૈવં ચાધિભૂતાધિદૈવમ્, સહાધિભૂતાધિદૈવેન વર્તત ઇતિ સાધિભૂતાધિદૈવં ચ માં યે વિદુઃ . સાધિયજ્ઞં ચ સહાધિયજ્ઞેન સાધિયજ્ઞં યે વિદુઃ, પ્રયાણકાલે મરણકાલેઽપિ ચ માં તે વિદુઃ . યુક્તચેતસઃ સમાહિતચિત્તા ઇતિ ..૭.૩૦..

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
સપ્તમોઽધ્યાયઃ ..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૮
અથ બ્રહ્માક્ષરનિર્દેશો નામ
અષ્ટમોઽધ્યાયઃ
(શ્રીમચ્છઙ્કરાચાર્યભગવત્પાદવિરચિતભાષ્યઃ)
==============================
તે બ્રહ્મ તદ્વિદુઃ કૃત્સ્નમિત્યાદિના ભગવતાર્જુનસ્ય પ્રશ્નબીજાનિ ઉપદિષ્ટનિ . અતસ્તત્પ્રશ્નાર્થમર્જુન ઉવાચ
કિં તદ્બ્રહ્મ કિમધ્યાત્મં કિં કર્મ પુરુષોત્તમ .
અધિભૂતં ચ કિં પ્રોક્તમધિદૈવં કિમુચ્યતે ..૮.૧..

અધિયજ્ઞઃ કથં કોઽત્ર દેહેઽસ્મિન્મધુસૂદન .
પ્રયાણકાલે ચ કથં જ્ઞેયોઽસિ નિયતાત્મભિઃ ..૮.૨..

==============================
એષાં પ્રશ્નાનાં યથાક્રમં નિર્ણયાય શ્રીભગવાનુવાચ
અક્ષરં બ્રહ્મ પરમં સ્વભાવોઽધ્યાત્મમુચ્યતે .
ભૂતભાવોદ્ભવકરો વિસર્ગઃ કર્મસંજ્ઞિતઃ ..૮.૩..

અક્ષરં ન ક્ષરતીત્યક્ષરં પર આત્મા, એતસ્ય વાક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૩.૮.૯] ઇતિ શ્રુતેઃ . ઓંકારસ્ય ચ ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ [ગીતા ૮.૧૩] ઇતિ પરેણ વિશેષણાદગ્રહણમ્ . પરમમિતિ ચ નિરતિશયે બ્રહ્મણ્યક્ષરે ઉપપન્નતરં વિશેષણમ્ . તસ્યૈવ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રતિદેહં પ્રત્યગાત્મભાવઃ સ્વભાવઃ . સ્વો ભાવઃ સ્વભાવોઽધ્યાત્મમુચ્યતે . આત્માનં દેહમધિકૃત્ય પ્રત્યગાત્મતયા પ્રવૃત્તં પરમાર્થબ્રહ્માવસાનં વસ્તુ સ્વભાવોઽધ્યાત્મમુચ્યતેઽધ્યાત્મશબ્દેનાભિધીયતે . ભૂતભાવોદ્ભવકરો ભૂતાનાં ભાવો ભૂતભાવસ્તસ્ય ઉદ્ભવો ભૂતભાવોદ્ભવસ્
તં કરોતીતિ ભૂતભાવોદ્ભવકરઃ, ભૂતવસ્તૂત્પત્તિકર ઇત્યર્થઃ . વિસર્ગો વિસર્જનં દેવતોદ્દેશેન ચરુપુરોડાશાદેર્દ્રવ્યસ્ય પરિત્યાગઃ . સ એષ વિસર્ગલક્ષણો યજ્ઞઃ કર્મસંજ્ઞિતઃ કર્મશબ્દિત ઇત્યેતત્ . એતસ્માથિ બીજભૂતાદ્વૃષ્ટ્યડાદિક્રમેણ સ્થાવરજઙ્ગમાનિ ભૂતાન્યુદ્ભવન્તિ ..૮.૩..

==============================
અધિભૂતં ક્ષરો ભાવઃ પુરુષશ્ચાધિદૈવતમ્ .
અધિયજ્ઞોઽહમેવાત્ર દેહે દેહભૃતાં વર ..૮.૪..

અધિભૂતં પ્રાણિજાતમધિકૃત્ય ભવતીતિ . કોઽસૌ ? ક્ષરઃ ક્ષરતીતિ ક્ષરો વિનાશી, ભાવો યત્કિંચિત્જનિમત્વસ્ત્વિત્યર્થઃ . પુરુષઃ પૂર્ણમનેન સર્વમિતિ, પુરિ શયનાત્વા, પુરુષઃ આદિત્યાન્તર્ગતો હિરણ્યગર્ભઃ, સર્વપ્રાણિકરણાનામનુગ્રાહકઃ, સોઽધિદૈવતમ્ . અધિયજ્ઞઃ સર્વયજ્ઞાભિમાનિની વિષ્ણ્વાખ્યા દેવતા, યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ [ટૈત્ત્ષ્૧.૭.૪] ઇતિ શ્રુતેઃ . સ હિ વિષ્ણુરહમેવ . અત્રાસ્મિન્ દેહે યો યજ્ઞસ્તસ્યાહમધિયજ્ઞઃ . યજ્ઞો હિ દેહનિર્વર્ત્યત્વેન દેહસમવાયીતિ દેહાધિકરણો ભવતિ, દેહભૃતાં વર ! ..૮.૪..

==============================
અન્તકાલે ચ મામેવ સ્મરન્મુક્ત્વા કલેવરમ્ .
યઃ પ્રયાતિ સ મદ્ભાવં યાતિ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ..૮.૫..

અન્તકાલે મરણકાલે ચ મામેવ પરમેશ્વરં વિષ્ણું સ્મરન્મુક્ત્વા પરિત્યજ્ય કલેવરં શરીરં યઃ પ્રયાતિ ગચ્છતિ . સ મદ્ભાવં વૈષ્ણવં તત્ત્વં યાતિ . નાસ્તિ ન વિદ્યતેઽત્રાસ્મિન્નર્થે સંશયઃ યાતિ વા ન વેતિ ..

==============================
ન મદ્વિષય એવાયં નિયમઃ . કિં તર્હિ ?
યં યં વાપિ સ્મરન્ ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્ .
તં તમેવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃ ..૮.૬..

યં યં વાપિ યં યં ભાવં દેવતાવિશેષં સ્મરન્ ચિન્તયન્ ત્યજતિ પરિત્યજત્યન્તેઽન્તકાલે પ્રાણવિયોગકાલે કલેવરં શરીરં તં તમેવ સ્મૃતં ભાવમેવ એતિ નાન્યં કૌન્તેય, સદા સર્વદા તદ્ભાવભાવિતસ્તસ્મિન્ ભાવસ્તદ્ભાવઃ સ ભાવિતઃ સ્મર્યમાણતયાભ્યસ્તો યેન સ તદ્ભાવભાવિતઃ સન્ ..૮.૬..

==============================
યસ્માદેવમન્ત્યા ભાવના દેહાન્તરપ્રાપ્તૌ કારણમ્
તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ મામનુસ્મર યુધ્ય ચ .
મય્યર્પિતમનોબુદ્ધિર્મામેવૈષ્યસ્યસંશયઃ ..૮.૭..

તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ મામનુસ્મર યથાશાસ્ત્રમ્ . યુધ્યશ્ચ યુદ્ધં સ્વધર્મં કુરુ . મયિ વાસુદેવેઽર્પિતે મનોબુદ્ધી યસ્ય તવ સ ત્વં મય્યર્પિતમનોબુદ્ધિઃ સન્મામેવ યથાસ્મૃતમેષ્યસ્યાગમિષ્યસિ . અસંશયો ન સંશયોઽત્ર વિદ્યતે ..૮.૭..

==============================
કિં ચ
અભ્યાસયોગયુક્તેન ચેતસા નાન્યગામિના .
પરમં પુરુષં દિવ્યં યાતિ પાર્થાનુચિન્તયન્ ..૮.૮..

અભ્યાસયોગયુક્તેન મયિ ચિત્તસમર્પણવિષયભૂત એકસ્મિંસ્તુલ્યપ્રત્યયાવૃત્તિલક્ષણો વિલક્ષણપ્રત્યયાનન્તરિતોઽભ્યાસઃ સ ચાભ્યાસો યોગસ્તેન યુક્તં તત્રૈવ વ્યાપૃતં યોગિનશ્ચેતસ્તેન . ચેતસા નાન્યગામિના નાન્યત્ર વિષયાન્તરે ગન્તું શીલમસ્યેતિ નાન્યગામિ તેન નાન્યગામિના, પરમં નિરતિશયં પુરુષં દિવ્યં દિવિ સૂર્યમણ્ડાલે ભવં યાતિ ગચ્છતિ હે પાર્થાનુચિન્તયન્ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશમનુધ્યાયનિત્યેતત્ ..૮.૮..

==============================
કિંવિશિષ્ટં ચ પુરષં યાતિ ? ઇત્યુચ્યતે
કવિં પુરાણમનુશાસિતારમ્
અણોરણીયાંસમનુસ્મરેદ્યઃ .
સર્વસ્ય ધાતારમચિન્ત્યરૂપમ્
આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ ..૮.૯..

કવિં ક્રાન્તદર્શિનં સર્વજ્ઞં પુરાણં ચિરન્તનમનુશાસિતારં સર્વસ્ય જગતઃ પ્રશાસિતારમણોઃ સૂક્ષ્માદપ્યણીયાંસં સૂક્ષ્મતરમનુસ્મરેદનુચિન્તયેદ્યઃ કશ્ચિત્, સર્વસ્ય કર્મફલજાતસ્ય ધાતારં વિધાતારં વિચિત્રતયા પ્રાણિભ્યો વિભક્તારમ્, અચિન્ત્યરૂપં નાસ્ય રૂપં નિયતં વિદ્યમાનમપિ કેનચિત્ચિન્તયિતું શક્યત ઇત્યચિન્ત્યરૂપસ્તમ્, આદિત્યવર્ણમાદિત્યસ્યેવ નિત્યચૈતન્યપ્રકાશો વર્ણો યસ્ય તમાદિત્યવર્ણમ્, તમસઃ પરસ્તાત્, અજ્ઞાનલક્ષણાન્મોહાન્ધકારાત્પરં તમનુચિન્તયદ્યાતીતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ ..૮.૯..

==============================
કિં ચ
પ્રયાણકાલે મનસાચલેન
ભક્ત્યા યુક્તો યોગબલેન ચૈવ .
ભ્રુવોર્મધ્યે પ્રાણમાવેશ્ય સમ્યક્
સ તં પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્ ..૮.૧૦..

પ્રયાણકાલે મરણકાલે મનસાચલેન ચલનવર્જિતેન ભક્ત્યા યુક્તો ભજનં ભક્તિસ્તયા યુક્તો યોગબલેન ચૈવ યોગસ્ય બલં યોગબલં સમાધિજસંસ્કારપ્રચયજનિતચિત્તસ્થૈર્યલક્ષણં યોગબલં તેન ચ યુક્ત ઇત્યર્થઃ . પૂર્વં હૃદયપુણ્ડારીકે વશીકૃત્ય ચિત્તં તત ઊર્ધ્વગામિન્યા નાડ્યા ભૂમિજયક્રમેણ ભ્રુવોર્મધ્યે પ્રાણમાવેશ્ય સ્થાપયિત્વા સમ્યગાપ્રમત્તઃ સન્, સ એવં બુદ્ધિમાન્ યોગી કવિં પુરાણમિત્યાદિલક્ષણં તં પરં પરતરં પુરુષમુપૈતિ પ્રતિપદ્યતે દિવ્યં દ્યોતનાત્મકમ્ ..૮.૧૦..

==============================
[યોગમાર્ગાનુગમનેનૈવ બ્રહ્મવિદ્યામન્તરેણાપિ બ્રહ્મ પ્રાપ્યત ઇત્યેવં પ્રાપ્તમિદમુચ્યતે ] પુનરપિ વક્ષ્યમાણેનોપાયેન પ્રતિપિત્સિતસ્ય બ્રહ્મણો વેદવિદ્વદનાદિવિશેષણવિશેષ્યસ્યાભિધાનં કરોતિ ભગવાન્
યદક્ષરં વેદવિદો વદન્તિ
વિશન્તિ યદ્યતયો વીતરાગાઃ .
યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ
તત્તે પદં સંગ્રહેણ પ્રવક્ષ્યે ..૮.૧૧..

યદક્ષરં ન ક્ષરતીત્યક્ષરમવિનાશિ વેદવિદો વેદાર્થજ્ઞાઃ વદન્તિ . તદ્વા એતદક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્તિ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૩.૮.૮] ઇતિ શ્રુતેઃ . સર્વવિશેષનિવર્તકત્વેનાભિવદન્ત્યસ્થૂલમણ્વિત્યાદિ . કિં ચ વિશન્તિ પ્રવિશન્તિ સમ્યગ્દર્શનપ્રાપ્તૌ સત્યાં યદ્યતયો યતનશીલાઃ સંન્યાસિનો વીતરાગાઃ વીતો વિગતઃ રાગો યેભ્યસ્તે વીતરાગાઃ . યચ્ચાક્ષરમિચ્છન્તો જ્ઞાતુમિતિ વાક્યશેષઃ બ્રહ્મચર્યં ગુરૌ ચરન્તિ આચરન્તિ, તત્તે પદં તદક્ષરાખ્યં પદં પદનીયં તે તવ સંગ્રહેણ, સંગ્રહઃ
સંક્ષેપસ્તેન, સંક્ષેપેણ પ્રવક્ષ્યે કથયિષ્યામિ ..૮.૧૧..

==============================
સ યો હ વૈ તદ્ભગવન્મનુષ્યેષુ પ્રાયણાન્તમોંકારમભિધ્યાયીત . કતમં વાવ સ તેન લોકં જયતીતિ . તસ્મૈ સ હોવાચ એતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોંકારઃ [ড়્રશ્નઊ ૫.૧૨] ઇત્યુપક્રમ્ય, યઃ પુનરેતં ત્રિમાત્રેણ ઓમિત્યેતેનૈવાક્ષરેણ પરં પુરુષમભિધ્યાયીત સ સામભિરુન્નીયતે બ્રહ્મલોકમ્ [ড়્રશ્નઊ ૫.૫] ઇત્યાદિના વચનેન, અન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માદ્[Kઅઠૂ ૧.૨.૧૪] ઇતિ ચોપક્રમ્ય
સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ
તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ .
યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ
તત્તે પદં સંગ્રહેણ બ્રવીમ્યોમિત્યેતદ્[Kઅઠૂ ૧.૨.૧૫]
ઇત્યાદિભિશ્ચ વચનૈઃ પરસ્ય બ્રહ્મણો વાચકરૂપેણ, પ્રતિમાવત્પ્રતીકરૂપેણ વા, પરબ્રહ્મપ્રતિપત્તિસાધનત્વેન મન્દમધ્યમબુદ્ધીનાં વિવક્ષિતસ્ય ઓંકારસ્યોપાસનં કાલાન્તરે મુક્તિફલમુક્તં યત્, તદેવેહાપિ કવિં પુરાણમનુશાસિતારમ્ [ગીતા ૮.૯] યદક્ષરં વેદવિદો વદન્તિ [ગીતા ૮.૧૧] ઇતિ ચોપન્યસ્તસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પૂર્વોક્તરૂપેણ પ્રતિપત્ત્યુપાયભૂતસ્ય ઓંકારસ્ય કાલાન્તરમુક્તિફલમુપાસનં યોગધારણાસહિતં વક્તવ્યમ્ . પ્રસક્તાનુપ્રસક્તં ચ યત્કિંચિદિત્યેવમર્થ ઉત્તરે ગ્રન્થ આરભ્યતે
સર્વદ્વારાણિ સંયમ્ય મનો હૃદિ નિરુધ્ય ચ .
મૂર્ધ્ન્યાધાયાત્મનઃ પ્રાણમાસ્થિતો યોગધારણામ્ ..૮.૧૨..

સર્વદ્વારાણિ સર્વાણિ ચ તાનિ દ્વારાણિ ચ સર્વદ્વારાણ્યુપલબ્ધૌ, તાનિ સર્વાણિ સંયસ્ય સંયમનં કૃત્વા મનો હૃદિ હૃદયપુણ્ડારીકે નિરૂધ્ય નિરોધં કૃત્વા નિષ્પ્રચારમાપાદ્ય, તત્ર વશીકૃતેન મનસા હૃદયાદૂર્ધ્વગામિન્યા નાડ્યોર્ધ્વમારૂહ્ય મૂર્ધ્ન્યાધાય આત્મનઃ પ્રાણમાસ્થિતઃ પૃવૃત્તો યોગધારણાં ધારયિતુમ્ ..૮.૧૨..

==============================
તત્રૈવ ચ ધારયન્
ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્મામનુસ્મરન્ .
યઃ પ્રયાતિ ત્યજન્ દેહં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ..૮.૧૩..

ઓમિતિ એકાક્ષરં બ્રહ્મ બ્રહ્મણોઽભિધાનભૂતમોંકારં વ્યાહરનુચારયન્, તદર્થભૂતં મામીશ્વરમનુસ્મરનનુચિન્તયન્ યઃ પ્રયાતિ મ્રિયતે, સ ત્યજન્ પરિત્યજન્ દેહં શરીરમ્ ત્યજન્ દેહમિતિ પ્રયાણવિશેષણાર્થં દેહત્યાગેન પ્રયાણમાત્મનઃ, ન સ્વરૂપનાશેનેત્યર્થઃ સ એવં યાતિ ગચ્છતિ પરમાં પ્રકૃષ્ટાં ગતિમ્ ..૮.૧૩..

==============================
કિં ચ
અનન્યચેતાઃ સતતં યો માં સ્મરતિ નિત્યશઃ .
તસ્યાહં સુલભઃ પાર્થ નિત્યયુક્તસ્ય યોગિનઃ ..૮.૧૪..

અનન્યચેતા નાન્યવિષયે ચેતો યસ્ય સોઽયમનન્યચેતાઃ . યોગી સતતં સર્વદા યો માં પરમેશ્વરં સ્મરતિ . નિત્યશઃ સતતમિતિ નૈરન્તર્યમુચ્યતે, નિત્યશઃ ઇતિ દીર્ઘકાલત્વમુચ્યતે . ન ષણ્માસં સંવત્સરં વા . કિં તર્હિ ? યાવજ્જીવં નૈરન્તર્યેણ યો માં સ્મરતીત્યર્થઃ . તસ્ય યોગિનોઽહં સુલભઃ સુખેન લભ્યો હે પાર્થ, નિત્યયુક્તસ્ય સદા સમાહિતચિત્તસ્ય યોગિનઃ . યત એવમ્, અતોઽનન્યચેતાઃ સન્મયિ સદા સમાહિતો ભવેત્ ..૮.૧૪..

==============================
તવ સૌલભ્યેન કિં સ્યાત્? ઇત્યુચ્યતે . સૃણુ તન્મમ સૌલભ્યેન યદ્ભવતિ
મામુપેત્ય પુનર્જન્મ દુઃખાલયમશાશ્વતમ્ .
નાપ્નુવન્તિ મહાત્માનઃ સંસિદ્ધિં પરમાં ગતાઃ ..૮.૧૫..

મામુપેત્ય મામીશ્વરમુપેત્ય મદ્ભાવમાપદ્ય પુનર્જન્મ પુનરુત્પત્તિં નાપ્નુવન્તિ ન પ્રાપ્નુવન્તિ . કિંવિશિષ્ટં પુનર્જન્મ ન પ્રાપ્નુવન્તિ ? ઇતિ, તદ્વિશેષણમાહ દુઃખાલયં દુઃખાનામાધ્યાત્મિકાદીનામાલયમાશ્રયમ્ . આલીયન્તે યસ્મિન્ દુઃખાનીતિ દુઃખાલયં જન્મ . ન કેવલં દુઃખાલયમ્, અશાશ્વતમનવસ્થિતસ્વરૂપં ચ . નાપ્નુવન્તિ ઈદૃશં પુનર્જન્મ મહાત્માનો યતયઃ સંસિદ્ધિં મોક્ષાખ્યાં પરમાં પ્રકૃષ્ટાં ગતાઃ પ્રાપ્તાઃ . યે પુનર્માં ન પ્રાપ્નુવન્તિ તે પુનરાવર્તન્તે ..૮.૧૫..

==============================
કિં પુનસ્ત્વત્તોઽન્યત્પ્રાપ્તાઃ પુનરાવર્તન્તે ? ઇત્યુચ્યતે
આ બ્રહ્મભુવનાલ્લોકાઃ પુનરાવર્તિનોઽર્જુન .
મામુપેત્ય તુ કૌન્તેય પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે ..૮.૧૬..

આ બ્રહ્મભુવનાત્ભવન્ત્યસ્મિન્ ભૂતાનીતિ ભુવનમ્ . બ્રહ્મણો ભુવનં બ્રહ્મભુવનમ્, બ્રહ્મલોક ઇત્યર્થઃ . આ બ્રહ્મભુવનાત્સહ બ્રહ્મભુવનેન લોકાઃ સર્વે પુનરાવર્તિનઃ પુનરાવર્તનસ્વભાવાઃ . હેઽર્જુન . મામેકમુપેત્ય તુ કૌન્તેય પુનર્જન્મ પુનરુત્પત્તિઃ ન વિદ્યતે ..૮.૧૬..

==============================
બ્રહ્મલોકસહિતા લોકાઃ કસ્માત્પુનરાવર્તિનઃ ? કાલપરિચ્છિન્નત્વાત્ . કથમ્ ?
સહસ્રયુગપર્યન્તમહર્યદ્બ્રહ્મણો વિદુઃ .
રાત્રિં યુગસહસ્રાન્તાં તેઽહોરાત્રવિદો જનાઃ ..૮.૧૭..

સહસ્રયુગપર્યન્તં સહસ્રાણિ યુગાનિ પર્યન્તઃ પર્યવસાનં યસ્યાહ્નસ્તતહઃ સહસ્રયુગપર્યન્તમ્ . બ્રહ્મણઃ પ્રજાપતેર્વિરાજો વિદુઃ . રાત્રિમપિ યુગસહસ્રાન્તામહઃપરિમાણામેવ . કે વિદુરિત્યાહ તેઽહોરાત્રવિદઃ કાલસંખ્યાવિદો જના ઇત્યર્થઃ . યત એવં કાલપરિચ્છિન્નાસ્તે, અતઃ પુનરાવર્તિનો લોકાઃ ..૮.૧૭..

==============================
પ્રજાપતેરહનિ યદ્ભવતિ રાત્રૌ ચ, તદુચ્યતે
અવ્યક્તાદ્વ્યક્તયઃ સર્વાઃ પ્રભવન્ત્યહરાગમે .
રાત્ર્યાગમે પ્રલીયન્તે તત્રૈવાવ્યક્તસંજ્ઞકે ..૮.૧૮..

અવ્યક્તાદવ્યક્તં પ્રજાપતેઃ સ્વાપાવસ્થા . તસ્માદવ્યક્તાદ્વ્યક્તયો વ્યજ્યન્ત ઇતિ વ્યક્તયઃ સ્થાવરજઙ્ગમલક્ષણાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ પ્રભવન્ત્યભિવ્યજ્યન્તે, અહ્ન આગમોઽહરાગમસ્તસ્મિનહરાગમે કાલે બ્રહ્મણઃ પ્રબોધકાલે . તથા રાત્ર્યાગમે બ્રહ્મણઃ સ્વાપકાલે પ્રલીયન્તે સર્વા વ્યક્તયસ્તત્રૈવ પૂર્વોક્તેઽવ્યક્તસંજ્ઞકે ..૮.૧૮..

==============================
અકૃતાભ્યાગમકૃતવિપ્રણાશદોષપરિહારાર્થં બન્ધમોક્ષશાસ્ત્રપ્રવૃત્તિસાફલ્યપ્રદર્શનાર્થમવિદ્યાદિક્લેશમૂલકર્માશયવશાચ્ચાવશો ભૂતગ્રામો ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયત ઇત્યતઃ સંસારે વૈરાગ્યપ્રદર્શનાર્થં ચેદમાહ
ભૂતગ્રામઃ સ એવાયં ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયતે .
રાત્ર્યાગમેઽવશઃ પાર્થ પ્રભવત્યહરાગમે ..૮.૧૯..

ભૂતગ્રામો ભૂતસમુદાયઃ સ્થાવરજઙ્ગમલક્ષણો યઃ પૂર્વસ્મિન્ કલ્પ આસીત્સ એવાયં નાન્યઃ . ભૂત્વા ભૂત્વાહરાગમે . પ્રલીયતે પુનઃ પુનઃ રાત્ર્યાગમેઽહ્નઃ ક્ષયેઽવશોઽસ્વતન્ત્ર એવ . હે પાર્થ . પ્રભવતિ જાયતેઽવશ એવાહરાગમે ..૮.૧૯..

==============================
યદુપન્યસ્તમક્ષરમ્, તસ્ય પ્રાપ્ત્યુપાયો નિર્દિષ્ટ ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ [ગીતા ૮.૧૩] ઇત્યાદિના . અથેદાનીમક્ષરસ્યૈવ સ્વરૂપનિર્દિદિક્ષયેદમુચ્યતે, અનેન યોગમાર્ગેણેદં ગન્તવ્યમિતિ
પરસ્તસ્માત્તુ ભાવોઽન્યોઽવ્યક્તોઽવ્યક્તાત્સનાતનઃ .
યઃ સ સર્વેષુ ભૂતેષુ નશ્યત્સુ ન વિનશ્યતિ ..૮.૨૦..

પરો વ્યતિરિક્તો ભિન્નઃ . કુતઃ ? તસ્માત્પૂર્વોક્તાત્ . તુશબ્દોઽક્ષરસ્ય વિવક્ષિતસ્યાવ્યક્તાદ્વૈલક્ષણ્યવિશેષણાર્થઃ . ભાવોઽક્ષરાખ્યં પરં બ્રહ્મ . વ્યતિરિક્તત્વે સત્યપિ સાલક્ષણ્યપ્રસઙ્ગોઽસ્તીતિ તદ્વિનિવૃત્ત્યર્થમાહ અન્ય ઇતિ . અન્યો વિલક્ષણઃ . સ ચાવ્યક્તોઽનિન્દ્રિયગોચરઃ . પરસ્તસ્માદિત્યુક્તમ્ . કસ્માત્પુનઃ પરઃ ? પૂર્વોક્તાદ્ભૂતગ્રામબીજભૂતાદવિદ્યાલક્ષણાદવ્યક્તાત્ . અન્યો વિલક્ષણો ભાવ ઇત્યભિપ્રાયઃ . સનાતનશ્ચિરન્તનો યઃ સ ભાવઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ બ્રહ્માદિષુ નશ્યત્સુ ન વિનશ્યતિ ..૮.૨૦..

==============================
અવ્યક્તોઽક્ષર ઇત્યુક્તસ્તમાહુઃ પરમાં ગતિમ્ .
યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે તદ્ધામ પરમં મમ ..૮.૨૧..

યોઽસાવવ્યક્તોઽક્ષર ઇત્યુક્તસ્તમેવાક્ષરસંજ્ઞકમવ્યક્તં ભાવમાહુઃ પરમાં પ્રકૃષ્ટાં ગતિમ્ . યં પરં ભાવં પ્રાપ્ય ગત્વા ન નિવર્તન્તે સંસારાય, તદ્ધામ સ્થાનં પરમં પ્રકૃષ્ટં મમ, વિષ્ણોઃ પરમં પદમિત્યર્થઃ ..૮.૨૧..

==============================
તલ્લબ્ધેરુપાય ઉચ્યતે
પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ત્વનન્યયા .
યસ્યાન્તઃસ્થાનિ ભૂતાનિ યેન સર્વમિદં તતમ્ ..૮.૨૨..

પુરુષઃ પુરિ શયનાત્પૂર્ણત્વાદ્વા . સ પરઃ પાર્થ, પરો નિરતિશયઃ, યસ્માત્પુરુષાન્ન પરં કિંચિત્ . સ ભક્ત્યા લભ્યસ્તુ જ્ઞાનલક્ષણયાનન્યયા આત્મવિષયયા . યસ્ય પુરુષસ્યાન્તઃસ્થાનિ મધ્યસ્થાનિ ભૂતાનિ કાર્યભૂતાનિ . કાર્યં હિ કારણસ્યાન્તર્વર્તિ ભવતિ . યેન પુરુષેણ સર્વમિદં જગત્તતં વ્યાપ્તમાકાશેનેવ ઘટાદિ ..૮.૨૨..

==============================
પ્રકૃતાનાં યોગિનાં પ્રણવાવેશિતબ્રહ્મબુદ્ધીનાં કાલાન્તરમુક્તિભાજાં બ્રહ્મપ્રતિપત્તય ઉત્તરો માર્ગો વક્તવ્ય ઇતિ યત્ર કાલે ઇત્યાદિ વિવક્ષિતાર્થસમર્પણાર્થમુચ્યતે, આવૃત્તિમાર્ગોપન્યાસઃ ઇતરમાર્ગસ્તુત્યર્થમુચ્યતે
યત્ર કાલે ત્વનાવૃત્તિમાવૃત્તિં ચૈવ યોગિનઃ .
પ્રયાતા યાન્તિ તં કાલં વક્ષ્યામિ ભરતર્ષભ ..૮.૨૩..

યત્ર કાલે પ્રયાતા ઇતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ . યત્ર યસ્મિન્ કાલે ત્વનાવૃત્તિમપુનર્જન્મ આવૃત્તિં તદ્વિપરીતાં ચૈવ . યોગિન ઇતિ યોગિનઃ કર્મિણશ્ચોચ્યન્તે . કર્મિણસ્તુ ગુણતઃ કર્મયોગેન યોગિનામિતિ વિશેષણાદ્યોગિનઃ . યત્ર કાલે પ્રયાતા મૃતા યોગિનોઽનાવૃત્તિં યાન્તિ, યત્ર કાલે ચ પ્રયાતાઃ આવૃત્તિં યાન્તિ, તં કાલં વક્ષ્યામિ ભરતર્ષભ ..

==============================
તં કાલમાહ
અગ્નિર્જ્યોતિરહઃ શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્ .
તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો જનાઃ ..૮.૨૪..

અગ્નિઃ કાલાભિમાનિની દેવતા . તથા જ્યોતિરપિ દેવતૈવ કાલાભિમાનિની . અથવા, અગ્નિજ્યોતિષી યથા શ્રુતે એવ દેવતે . ભૂયસા તુ નિર્દેશો યત્ર કાલે તં કાલમિતિ આમ્રવનવત્ . તથાહર્દેવતાહરભિમાનિની . શુક્લઃ શુક્લપક્ષદેવતા . ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્, તત્રાપિ દેવતૈવ માર્ગભૂતા [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૪.૩.૪] ઇતિ સ્થિતોઽન્યત્રાયં ન્યાયઃ . તત્ર તસ્મિન્માર્ગે પ્રયાતા મૃતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો બ્રહ્મોપાસકા બ્રહ્મોપાસનપરા જનાઃ . ક્રમેણેતિ વાક્યશેષઃ . ન હિ સદ્યોમુક્તિભાજાં સમ્યગ્દર્શનનિષ્ઠાનાં ગતિરાગતિર્વા ક્વચિદસ્તિ . ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૪.૪.૬] ઇતિ શ્રુતેઃ . બ્રહ્મસંલીનપ્રાણૈવ તે બ્રહ્મમયા બ્રહ્મભૂતૈવ તે .
==============================
ધૂમો રાત્રિસ્તથા કૃષ્ણઃ ષણ્માસા દક્ષિણાયનમ્ .
તત્ર ચાન્દ્રમસં જ્યોતિર્યોગી પ્રાપ્ય નિવર્તતે ..૮.૨૫..

ધૂમો રાત્રિર્ધૂમાભિમાનિની રાત્ર્યભિમાનિની ચ દેવતા . તથા કૃષ્ણઃ કૃષ્ણપક્ષદેવતા . ષણ્માસા દક્ષિણાયનમિતિ ચ પૂર્વવત્દેવતૈવ . તત્ર ચન્દ્રમસિ ભવં ચાન્દ્રમસં જ્યોતિઃ ફલમિષ્ટાદિકારી યોગી કર્મી પ્રાપ્ય ભુક્ત્વા તત્ક્ષયાદિહ પુનર્નિવર્તતે ..૮.૨૫..

==============================
શુક્લકૃષ્ણે ગતી હ્યેતે જગતઃ શાશ્વતે મતે .
એકયા યાત્યનાવૃત્તિમન્યયાવર્તતે પુનઃ ..૮.૨૬..

શુક્લકૃષ્ણે શુક્લા ચ કૃષ્ણા ચ શુક્લકૃષ્ણે, જ્ઞાનપ્રકાશકત્વાત્શુક્લા, તદભાવાત્કૃષ્ણા . એતે શુક્લકૃષ્ણે હિ ગતી જગતઃ ઇત્યધિકૃતાનાં જ્ઞાનકર્મણોઃ, ન જગતઃ સર્વસ્યૈવ એતે ગતી સંભવતઃ . શાશ્વતે નિત્યે, સંસારસ્ય નિત્યત્વાત્, મતેઽભિપ્રેતે . તત્રૈકયા શુક્લયા યાત્યનાવૃત્તિમ્, અન્યયા ઇતરયા આવર્તતે પુનર્ભૂયઃ ..૮.૨૬..

==============================
નૈતે સૃતી પાર્થ જાનન્ યોગી મુહ્યતિ કશ્ચન .
તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ યોગયુક્તો ભવાર્જુન ..૮.૨૭..

ન એતે યથોક્તે સૃતી માર્ગૌ પાર્થ જાનન્ સંસારાય એકા, અન્યા મોક્ષાયેતિ . યોગી ન મુહ્યતિ કશ્ચન કશ્ચિદપિ . તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ યોગયુક્તઃ સમાહિતો ભવાર્જુન ..૮.૨૭..

==============================
શૃણુ તસ્ય યોગસ્ય માહાત્મ્યમ્
વેદેષુ યજ્ઞેષુ તપઃસુ ચૈવ
દાનેષુ યત્પુણ્યફલં પ્રદિષ્ટમ્ .
અત્યેતિ તત્સર્વમિદં વિદિત્વા
યોગી પરં સ્થાનમુપૈતિ ચાદ્યમ્ ..૮.૨૮..

વેદેષુ સમ્યગધીતેષુ યજ્ઞેષુ ચ સાદ્ગુણ્યેનાનુતિષ્ઠિતેષુ તપઃસુ ચ સુતપ્તેષુ દાનેષુ ચ સમ્યગ્દત્તેષુ યદેતેષુ પુણ્યફલં પુણ્યસ્ય ફલં પુણ્યફલં પ્રદિષ્ટં શાસ્ત્રેણ, અત્યેત્યતીત્ય ગચ્છતિ સત્સર્વં ફલજાતમ્ . ઇદં વિદિત્વા સપ્તપ્રશ્નનિર્ણયદ્વારેણોક્તમર્થં સમ્યગવધાર્યાનુષ્ઠાય યોગી પરં પ્રકૃષ્ટમૈશ્વરં સ્થાનમુપૈતિ ચ પ્રતિપદ્યતે . આદ્યમાદૌ ભવં કારણં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ..૮.૨૮..

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
બ્રહ્માક્ષરનિર્દેશો નામ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ
..૮..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૯
અથ રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગો નામ
નવમોઽધ્યાયઃ
(શાઙ્કરભાષ્યઃ)
અષ્ટમે નાડ્યાદિદ્વારેણ ધારણાયોગઃ સગુણ ઉક્તઃ . તસ્ય ચ ફલમગ્ન્યર્ચિરાદિક્રમેણ કાલાન્તરે બ્રહ્મપ્રાપ્તિલક્ષણમેવાનાવૃત્તિરૂપં નિર્દિષ્ટમ્ . તત્રાનેનૈવ પ્રકારેણ મોક્ષપ્રાપ્તિફલમધિગમ્યતે, નાન્યથા ઇતિ તદાશઙ્કાવ્યાવિવર્તયિષયા શ્રીભગવાનુવાચ
ઇદં તુ તે ગુહ્યતમં પ્રવક્ષ્યામ્યનસૂયવે .
જ્ઞાનં વિજ્ઞાનસહિતં યજ્જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસેઽશુભાત્ ..૯.૧..

ઇદં બ્રહ્મજ્ઞાનં વક્ષ્યમાણમુક્તં ચ પૂર્વેષુ અધ્યાયેષુ, તત્બુદ્ધૌ સંનિધીકૃત્ય ઇદમિત્યાહ . તુશબ્દો વિશેષનિર્ધારણાર્થઃ . ઇદમેવ તુ સમ્યગ્જ્ઞાનં સાક્ષાત્મોક્ષપ્રાપ્તિસાધનં વાસુદેવઃ સર્વમિતિ [ગીતા ૭.૧૨], આત્મૈવેદં સર્વમ્ [Cહાઊ ૭.૨૫.૨] એકમેવાદ્વિતીયમ્ [Cહાઊ ૬.૨.૧] ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિભ્યઃ . નાન્યત્, અથ તે યેઽન્યથાતો વિદુરન્યરાજાનસ્તે ક્ષય્યલોકા ભવન્તિ [Cહાઊ ૭.૨૫.૨] ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ . તે તુભ્યં ગુહ્યતમં ગોપ્યતમં પ્રવક્ષ્યામિ કથયિષ્યામ્યનસૂયવેઽસૂયારહિતાય . કિં તત્? જ્ઞાનમ્ . કિંવિશિષ્ટમ્ ? વિજ્ઞાનસહિતમ્
અનુભવયુક્તમ્, યજ્જ્ઞાત્વા પ્રાપ્ય મોક્ષ્યસેઽશુભાત્સંસારબન્ધનાત્ ..૯.૧..

==============================
તચ્ચ
રાજવિદ્યા રાજગુહ્યં પવિત્રમિદમુત્તમમ્ .
પ્રત્યક્ષાવગમં ધર્મ્યં સુસુખં કર્તુમવ્યયમ્ ..૯.૨..

રાજવિદ્યા વિદ્યાનાં રાજા, દીપ્ત્યતિશયવત્ત્વાત્ . દીપ્યતે હીયમતિશયેન બ્રહ્મવિદ્યા સર્વવિદ્યાનામ્ . તથા રાજગુહ્યં ગુહ્યાનાં રાજા . પવિત્રં પાવનમિદમુત્તમં સર્વેષાં પાવનાનાં શુદ્ધિકારણં બ્રહ્મજ્ઞાનમુત્કૃષ્ટતમમ્ . અનેકજન્મસહસ્રસંચિતમપિ ધર્માધર્માદિ સમૂલં કર્મ ક્ષણમાત્રાદેવ ભસ્મીકરોતીત્યતઃ કિં તસ્ય પાવનત્વં વક્તવ્યમ્ ? કિં ચ પ્રત્યક્ષાવગમં પ્રત્યક્ષેણ સુખાદેરિવાવગમો યસ્ય તત્પ્રત્યક્ષાવગમમ્ . અનેકગુણવતોઽપિ ધર્મવિરુદ્ધત્વં દૃષ્ટમ્, ન તથાત્મજ્ઞાનં ધર્મવિરોધિ,
કિંતુ ધર્મ્યં ધર્માદનપેતમ્ . એવમપિ, સ્યાદ્દુઃખસંપાદ્યમિત્યત આહ સુસુખં કર્તુમ્, યથા રત્નવિવેકવિજ્ઞાનમ્ . તત્રાલ્પાયાસાનામન્યેષાં કર્મણાં સુખસંપાદ્યાનામલ્પફલત્વં દુષ્કરાણાં ચ મહાફલત્વં દૃષ્ટમિતિ, ઇદં તુ સુખસંપાદ્યત્વાત્ફલક્ષયાત્વ્યેતીતિ પ્રાપ્તે, આહ અવ્યયમિતિ . નાસ્ય ફલતઃ કર્મવત્વ્યયોઽસ્તીત્યવ્યયમ્ . અતઃ શ્રદ્ધેયમાત્મજ્ઞાનમ્ ..૯.૨..

==============================
યે પુનઃ
અશ્રદ્દધાનાઃ પુરુષા ધર્મસ્યાસ્ય પરંતપ .
અપ્રાપ્ય માં નિવર્તન્તે મૃત્યુસંસારવર્ત્મનિ ..૯.૩..

અશ્રદ્દધાનાઃ શ્રદ્ધાવિરહિતા આત્મજ્ઞાનસ્ય ધર્મસ્યાસ્ય સ્વરૂપે તત્ફલે ચ નાસ્તિકાઃ પાપકારિણઃ, અસુરાણામુપનિષદં દેહમાત્રાત્મદર્શનમેવ પ્રતિપન્નાઃ . અસુતૃપઃ પાપાઃ પુરુષા અશ્રદ્દધાનાઃ . પરંતપ ! અપ્રાપ્ય માં પરમેશ્વરમ્, મત્પ્રાપ્તૌ નૈવાશઙ્કેતિ મત્પ્રાપ્તિમાર્ગભેદભક્તિમાત્રમપ્યપ્રાપ્ય ઇત્યર્થઃ . નિવર્તન્તે નિશ્ચયેન વર્તન્તે . ક્વ ? મૃત્યુસંસારવર્ત્મનિ મૃત્યુયુક્તઃ સંસારો મૃત્યુસંસારસ્, તસ્ય વર્ત્મ નરકતિર્યગાદિપ્રાપ્તિમાર્ગઃ, તસ્મિન્નેવ વર્તન્ત ઇત્યર્થઃ ..૯.૩..

==============================
સ્તુત્યાર્જુનમભિમુખીકૃત્યાહ
મયા તતમિદં સર્વં જગદવ્યક્તમૂર્તિના .
મત્સ્થાનિ સર્વભૂતાનિ ન ચાહં તેષ્વવસ્થિતઃ ..૯.૪..

મયા મમ યઃ પરો ભાવસ્તેન તતં વ્યાપ્તં સર્વમિદં જગદવ્યક્તમૂર્તિના . ન વ્યક્તા મૂર્તિઃ સ્વરૂપં યસ્ય મમ સોઽહમવ્યક્તમૂર્તિસ્તેન મયાવ્યક્તમૂર્તિના, કરણાગોચરસ્વરૂપેણેત્યર્થઃ . તસ્મિન્મય્યવ્યક્તમૂર્તૌ સ્થિતાનિ મત્સ્થાનિ, સર્વભૂતાનિ બ્રહ્માદીનિ સ્તમ્બપર્યન્તાનિ . ન હિ નિરાત્મકં કિંચિત્ભૂતં વ્યવહારાયાવકલ્પતે . અતો મત્સ્થાનિ મયાત્મના આત્મવત્ત્વેન સ્થિતાનિ . અતો મયિ સ્થિતાનીત્યુચ્યન્તે . તેષાં ભૂતાનામહમેવાત્મા ઇત્યતસ્તેષુ સ્થિત ઇતિ મૂઢબુદ્ધીનામવભાસતે . અતો બ્રવીમિ ન ચાહં તેષુ ભૂતેષ્વવસ્થિતઃ . મૂર્તવત્સંશ્લેષાભાવેન આકાશસ્યાપ્યન્તરતમો હ્યહમ્ . ન હ્યસંસર્ગિ
વસ્તુ ક્વચિતાધેયભાવેનાવસ્થિતં ભવતિ ..૯.૪..

==============================
અત એવાસંસર્ગિત્વાન્મમ
ન ચ મત્સ્થાનિ ભૂતાનિ પશ્ય મે યોગમૈશ્વરમ્ .
ભૂતભૃન્ન ચ ભૂતસ્થો મમાત્મા ભૂતભાવનઃ ..૯.૫..

ન ચ મત્સ્થાનિ ભૂતાનિ બ્રહ્માદીનિ . પશ્ય મે યોગં યુક્તિં ઘટાનં મે મમ ઐશ્વરમીશ્વરસ્યેમમૈશ્વરમ્, યોગમાત્મનો યાથાત્મ્યમિત્યર્થઃ . તથા ચ શ્રુતિરસંસર્ગિત્વાદસઙ્ગતાં દર્શયતિ અસઙ્ગો ન હિ સજ્જતે [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૩.૯.૨૬] ઇતિ . ઇદં ચાશ્ચર્યમન્યત્પશ્ય ભૂતભૃદસઙ્ગોઽપિ સન્ ભૂતાનિ બિભર્તિ . ન ચ ભૂતસ્થઃ . યથોક્તેન ન્યાયેન દર્શિતત્વાત્ભૂતસ્થત્વાનુપપત્તેઃ . કથં પુનરુચ્યતેઽસૌ મમાત્મેતિ ? વિભજ્ય દેહાદિસઙ્ઘાતં તસ્મિન્નહંકારમધ્યારોપ્ય લોકબુદ્ધિમનુસરન્ વ્યપદિશતિ મમાત્મેતિ, ન પુનરાત્મન આત્માન્ય ઇતિ લોકવદજાનન્ . તથા ભૂતભાવનો ભૂતાનિ ભાવયત્યુત્પાદયતિ વર્ધયતીતિ વા ભૂતભાવનઃ ..૯.૫..

==============================
યથોક્તેન શ્લોકદ્વયેનોક્તમર્થં દૃષ્ટન્તેનોપપાદયન્નાહ
યથાકાશસ્થિતો નિત્યં વાયુઃ સર્વત્રગો મહાન્ .
તથા સર્વાણિ ભૂતાનિ મત્સ્થાનીત્યુપધારય ..૯.૬..

યથા લોકે આકાશસ્થિત આકાશે સ્થિતો નિત્યં સદા વાયુઃ સર્વત્ર ગચ્છતીતિ સર્વત્રગો મહાન્ પરિમાણતઃ, તથા આકાશવત્સર્વગતે મય્યસંશ્લેષેણૈવ સ્થિતાનીત્યેવમુપધારય વિજાનીહિ ..૯.૬..

==============================
એવં વાયુરાકાશે ઇવ મયિ સ્થિતાનિ સર્વભૂતાનિ સ્થિતિકાલે . તાનિ
સર્વભૂતાનિ કૌન્તેય પ્રકૃતિં યાન્તિ મામિકામ્ .
કલ્પક્ષયે પુનસ્તાનિ કલ્પાદૌ વિસૃજામ્યહમ્ ..૯.૭..

સર્વભૂતાનિ કૌન્તેય પ્રકૃતિં ત્રિગુણાત્મિકામપરાં નિકૃષ્ટં યાન્તિ મામિકાં મદીયાં કલ્પક્ષયે પ્રલયકાલે . પુનર્ભૂયસ્તાનિ ભૂતાનિ ઉત્પત્તિકાલે કલ્પાદૌ વિસૃજામિ ઉત્પાદયામ્યહં પૂર્વવત્ ..૯.૭..

==============================
એવમવિદ્યાલક્ષણામ્
પ્રકૃતિં સ્વામવષ્ટભ્ય વિસૃજામિ પુનઃ પુનઃ .
ભૂતગ્રામમિમં કૃત્સ્નમવશં પ્રકૃતેર્વશાત્ ..૯.૮..

પ્રકૃતિં સ્વાં સ્વીયામવષ્ટભ્ય વશીકૃત્ય વિસૃજામિ પુનઃ પુનઃ પ્રકૃતિતો જાતં ભૂતગ્રામં ભૂતસમુદાયમિમં વર્તમાનં કૃત્સ્નમવશમસ્વતન્ત્રમ્ . અવિદ્યાદિદોષૈઃ પરવશીકૃતમ્ . પ્રકૃતેર્વશાત્સ્વભાવવશાત્ ..૯.૮..

==============================
તર્હિ તસ્ય તે પરમેશ્વરસ્ય ભૂતગ્રામમિમં વિષમં વિદધતઃ, તન્નિમિત્તાભ્યાં ધર્માધર્માભ્યાં સંબન્ધઃ સ્યાદિતીદમાહ ભગવાન્
ન ચ માં તાનિ કર્માણિ નિબધ્નન્તિ ધનંજય .
ઉદાસીનવદાસીનમસક્તં તેષુ કર્મસુ ..૯.૯..

ન ચ મામીશ્વરં તાનિ ભૂતગ્રામસ્ય વિષમસર્ગનિમિત્તાનિ કર્માણિ નિબધ્નન્તિ ધનંજય . તત્ર કર્મણામસંબન્ધિત્વે કારણમાહ ઉદાસીનવતાસીનં યથા ઉદીસીન ઉપેક્ષકઃ કશ્ચિત્તદ્વદાસીનમાત્મનોઽવિક્રિયત્વાત્ . અસક્તં ફલાસઙ્ગરહિતમ્, અભિમાનવર્જિતમ્, અહં કરોમીતિ તેષુ કર્મસુ . અતોઽન્યસ્યાપિ કર્તૃત્વાભિમાનાભાવઃ ફલાસઙ્ગાભાવશ્ચાસંબન્ધકારણમ્, અન્યથા કર્મભિર્બધ્યતે મૂઢઃ કોશકારવદિત્યભિપ્રાયઃ ..૯.૯..

==============================
તત્ર ભૂતગ્રામમિમં વિસૃજામ્યુદાસીનવદાસીનમિતિ ચ વિરુદ્ધમુચ્યતે, ઇતિ તત્પરિહારાર્થમાહ
મયાધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિઃ સૂયતે સચરાચરમ્ .
હેતુનાનેન કૌન્તેય જગદ્વિપરિવર્તતે ..૯.૧૦..

મયાધ્યક્ષેણ સર્વતો દૃશિમાત્રસ્વરુપેણાવિક્રિયાત્મનાધ્યક્ષેણ મયા, મમ માયા ત્રિગુણાત્મિકાવિદ્યાલક્ષણા પ્રકૃતિઃ સૂયતે ઉત્પાદયતિ સચરાચરં જગત્ . તથા ચ મન્ત્રવર્ણઃ
એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ
સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્મા .
કર્માધ્યક્ષઃ સર્વભૂતાધિવાસઃ
સાક્ષી ચેતા કેવલો નિર્ગુણશ્ચ .. [શ્વેતૂ ૬.૧૧] ઇતિ .
હેતુના નિમિત્તેનાનેનાધ્યક્ષત્વેન કૌન્તેય જગત્સચરાચરં વ્યક્તાવ્યક્તાત્મકં વિપરિવર્તતે સર્વાવસ્થાસુ . દૃશિકર્મત્વાપત્તિનિમિત્તા હિ જગતઃ સર્વા પ્રવૃત્તિઃ અહમિદં ભોક્ષ્યે, પશ્યામીદમ્, શૃણોમીદમ્, સુખમનુભવામિ, દુઃખમનુભવામિ, તદર્થમિદં કરિષ્યે, ઇદં જ્ઞાસ્યામિ, ઇત્યાદ્યાવગતિનિષ્ઠાવગત્યવસાનૈવ . યો અસ્યાધ્યક્ષઃ પરમે વ્યોમન્ [ઋક્૮.૭.૧૭.૭, ટૈત્ત્B ૨.૮.૯] ઇત્યાદયશ્ચ મન્ત્રા એતમર્થં દર્શયન્તિ . તતશ્ચૈકસ્ય દેવસ્ય સર્વાધ્યક્ષભૂતચૈતન્યમાત્રસ્ય પરમાર્થતઃ સર્વભોગાનભિસંબન્ધિનોઽન્યસ્ય ચેતનાન્તરસ્યાભાવે ભોક્તુરન્યસ્યાભાવાત્ . કિંનિમિત્તેયં સૃષ્ટિર્
ઇત્યત્ર પ્રશ્નપ્રતિવચનેઽનુપપન્ને, કો અદ્ધા વેદ ક ઇહ પ્રવોચત્ . કુત આજાતા કુત ઇયં વિસૃષ્ટિઃ [ઋક્૮.૭.૧૭.૮] ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણેભ્યઃ . દર્શિતં ચ ભગવતા અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ [ગીતા ૫.૧૫] ઇતિ ..૯.૧૦..

==============================
એવં માં નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવં સર્વજ્ઞં સર્વજન્તૂનામાત્માનમપિ સન્તમ્
અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમાશ્રિતમ્ .
પરં ભાવમજાનન્તો મમ ભૂતમહેશ્વરમ્ ..૯.૧૧..

અવજાનન્ત્યવજ્ઞાં પરિભવં કુર્વન્તિ માં મૂઢા અવિવેકિનઃ . માનુષીં મનુષ્યસંબન્ધિનીં તનું દેહમાશ્રિતમ્, મનુષ્યદેહેન વ્યવહરન્તમિત્યેતત્, પરં પ્રકૃષ્ટં ભાવં પરમાત્મતત્ત્વમાકાશકલ્પમાકાશાદપ્યન્તરતમમજાનન્તો મમ ભૂતમહેશ્વરં સર્વભૂતાનાં મહાન્તમીશ્વરં સ્વાત્માનમ્ . તતશ્ચ તસ્ય મમાવજ્ઞાનભાવનેન આહતાસ્તે વરાકાઃ ..૯.૧૧..

==============================
કથમ્ ?
મોઘાશા મોઘકર્માણો મોઘજ્ઞાના વિચેતસઃ .
રાક્ષસીમાસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહિનીં શ્રિતાઃ ..૯.૧૨..

મોઘાશા વૃથા આશા આશિષો યેષાં તે મોઘાશાઃ . તથા મોઘકર્માણો યાનિ ચાગ્નિહોત્રાદીનિ તૈરનુષ્ઠીયમાનાનિ કર્માણિ તાનિ ચ, તેષાં ભગવત્પરિભવાત્, સ્વાત્મભૂતસ્યાવજ્ઞાનાત્મોઘાન્યેવ નિષ્ફલાનિ કર્માણિ ભવન્તીતિ મોઘકર્માણઃ . તથા મોઘજ્ઞાના મોઘં નિષ્ફલં જ્ઞાનં યેષાં તે મોઘજ્ઞાનાઃ, જ્ઞાનમપિ તેષાં નિષ્ફલમેવ સ્યાત્ . વિચેતસો વિગતવિવેકાશ્ચ તે ભવન્તીત્યભિપ્રાયઃ . કિં ચ તે ભવન્તિ રાક્ષસીં રક્ષસાં પ્રકૃતિં સ્વભાવમાસુરીમસુરાણાં ચ પ્રકૃતિં મોહિનીં
મોહકરીં દેહાત્મવાદિનીં શ્રિતાઃ આશ્રિતાઃ, . છિન્ધિ, ભિન્ધિ, પિબ, ખાદ, પરસ્વમપહર, ઇત્યેવં વદનશીલાઃ ક્રૂરકર્માણો ભવન્તીત્યર્થઃ . અસુર્યા નામ તે લોકાઃ [ઈશઊ ૩] ઇતિ શ્રુતેઃ ..૯.૧૨..

==============================
યે પુનઃ શ્રદ્દધાના ભગવદ્ભક્તિલક્ષણે મોક્ષમાર્ગે પ્રવૃત્તાઃ
મહાત્માનસ્તુ માં પાર્થ દૈવીં પ્રકૃતિમાશ્રિતાઃ .
ભજન્ત્યનન્યમનસો જ્ઞાત્વા ભૂતાદિમવ્યયમ્ ..૯.૧૩..

મહાતમાનસ્ત્વક્ષુદ્રચિત્તાઃ મામીશ્વરં પાર્થ દૈવીં દેવાનાં પ્રકૃતિં શમદમદયાશ્રદ્ધાદિલક્ષણામાશ્રિતાઃ સન્તો ભજન્તિ સેવન્તેઽનન્યમનસોઽનન્યચિત્તા જ્ઞાત્વા ભૂતાદિં ભૂતાનાં વિયદાદીનાં પ્રાણિનાં ચાદિં કારણમવ્યયમ્ ..૯.૧૩..

==============================
કથમ્ ?
સતતં કીર્તયન્તો માં યતન્તશ્ચ દૃઢવ્રતાઃ .
નમસ્યન્તશ્ચ માં ભક્ત્યા નિત્યયુક્તા ઉપાસતે ..૯.૧૪..

સતતં સર્વદા ભગવન્તં બ્રહ્મસ્વરૂપં માં કીર્તયન્તઃ, યતન્તશ્ચ ઇન્દ્રિયોપસંહારશમદમદયાહિંસાદિલક્ષણૈર્ધર્મૈઃ પ્રયતન્તશ્ચ, દૃઢવ્રતા દૃઢં સ્થિરમચાલ્યં વ્રતં યેષાં તે દૃઢવ્રતા નમસ્યન્તશ્ચ માં હૃદયેશયમાત્માનં ભક્ત્યા નિત્યયુક્તાઃ સન્ત ઉપાસતે સેવન્તે ..૯.૧૪..

==============================
તે કેન કેન પ્રકારેણ ઉપાસતે ઇત્યુચ્યતે
જ્ઞાનયજ્ઞેન ચાપ્યન્યે યજન્તો મામુપાસતે .
એકત્વેન પૃથક્ત્વેન બહુધા વિશ્વતોમુખમ્ ..૯.૧૫..

જ્ઞાનયજ્ઞેન જ્ઞાનમેવ ભગવદ્વિષયં યજ્ઞસ્તેન જ્ઞાનયજ્ઞેન, યજન્તઃ પૂજયન્તઃ મામીશ્વરં ચાપ્યન્યેઽન્યામુપાસનાં પરિત્યજ્યોપાસતે . તચ્ચ જ્ઞાનમ્ એકત્વેનૈકમેવ પરં બ્રહ્મેતિ પરમાર્થદર્શનેન યજન્ત ઉપાસતે . કેચિચ્ચ પૃથક્ત્વેન આદિત્યચન્દ્રાદિભેદેન સ એવ ભગવાન્ વિષ્ણુરવસ્થિત ઇત્યુપાસતે . કેચિત્બહુધાવસ્થિતઃ સ એવ ભગવાન્ સર્વતોમુખો વિશ્વરૂપ ઇતિ તં વિશ્વરૂપં સર્વતોમુખં બહુધા બહુપ્રકારેણોપાસતે ..૯.૧૫..

==============================
યદિ બહુભિઃ પ્રકારૈરુપાસતે, કથં ત્વામેવ ઉપાસત ઇતિ . અત આહ
અહં ક્રતુરહં યજ્ઞઃ સ્વધાહમહમૌષધમ્ .
મન્ત્રોઽહમહમેવાજ્યમહમગ્નિરહં હુતમ્ ..૯.૧૬..

અહં ક્રતુઃ શ્રૌતકર્મભેદોઽહમેવ . અહં યજ્ઞઃ સ્માર્તઃ . કિં ચ સ્વધાન્નમહમ્, પિતૃભ્યો યદ્દીયતે . અહમૌષધં સર્વપ્રાણિભિર્યતદ્યતે તતૌષધશબ્દશબ્દિતં વ્રીહિયવાદિસાધારણમ્ . અથવા સ્વધેતિ સર્વપ્રાણિસાધારણમન્નમ્, ઔષધમિતિ વ્યાધ્યુપશમનાર્થં ભેષજમ્ . મન્ત્રોઽહમ્, યેન પિતૃભ્યો દેવતાભ્યશ્ચ હવિર્દીયતે . અહમેવ આજ્યં હવિશ્ચ . અહમગ્નિઃ, યસ્મિન્ હૂતે હવિઃ સોઽગ્નિરહમ્ . અહં હુતં હવનકર્મશ્ચ ..૯.૧૬..

==============================
કિં ચ
પિતાહમસ્ય જગતો માતા ધાતા પિતામહઃ .
વેદ્યં પવિત્રમોંકાર ઋક્સામ યજુરેવ ચ ..૯.૧૭..

પિતા જનયિતાહમસ્ય જગતઃ, માતા જનયિત્રી, ધાતા કર્મફલસ્ય પ્રાણિભ્યો વિધાતા, પિતામહઃ પિતુઃ પિતા, વેદ્યં વેદિતવ્યમ્, પવિત્રં પાવનમોંકારઃ, ઋક્સામ યજુએ એવ ચ ..૯.૧૭..

==============================
કિં ચ
ગતિર્ભર્તા પ્રભુઃ સાક્ષી નિવાસઃ શરણં સુહૃત્ .
પ્રભવઃ પ્રલયઃ સ્થાનં નિધાનં બીજમવ્યયમ્ ..૯.૧૮..

ગતિઃ કર્મફલમ્, ભર્તા પોષ્ટા, પ્રભુઃ સ્વામી, સાક્ષી પ્રાણિનાં કૃતાકૃતસ્ય, નિવાસો યસ્મિન્ પ્રાણિનો નિવસન્તિ, શરણમાર્તાનામ્, પ્રપન્નાનામાર્તિહરઃ . સુહૃત્પ્રત્યુપકારાનપેક્ષઃ સન્નુપકારી, પ્રભવ ઉત્પત્તિર્જગતઃ, પ્રલયઃ પ્રલીયતેઽસ્મિનિતિ, તથા સ્થાનં તિષ્ઠત્યસ્મિન્નિતિ, નિધાનં નિક્ષેપઃ કાલાન્તરોપભોગ્યં પ્રાણિનામ્, બીજં પ્રરોહકારણં પ્રરોહધર્મિણામ્, અવ્યયં યાવત્સંસારભાવિત્વાતવ્યયમ્, ન હ્યબીજં કિંચિત્પ્રરોહતિ . નિત્યં ચ પ્રરોહદર્શનાદ્બીજસંતતિર્ન વ્યેતીતિ ગમ્યતે ..૯.૧૮..

==============================
કિં ચ
તપામ્યહમહં વર્ષં નિગૃહ્ણામ્યુત્સૃજામિ ચ .
અમૃતં ચૈવ મૃત્યુશ્ચ સદસચ્ચાહમર્જુન ..૯.૧૯..

તપામ્યહમાદિત્યો ભૂત્વા કૈશ્ચિત્રશ્મિભિરુલ્બણૈઃ . અહં વર્ષં કૈશ્ચિદ્રશ્મિભિરુત્સૃજામિ . ઉત્સૃજ્ય પુનર્નિગૃહ્ણામિ કૈશ્ચિદ્રશ્મિભિરષ્ટભિર્માસૈઃ પુનરુત્સૃજામિ પ્રાવૃષિ . અમૃતં ચૈવ દેવાનામ્, મૃત્યુશ્ચ મર્ત્યાનામ્ . સદ્યસ્ય યત્સંબન્ધિતયા વિદ્યમાનં તત્, તદ્વિપરીતમસચ્ચૈવાહમર્જુન . ન પુનરત્યન્તમેવાસદ્ભગવાન્, સ્વયં કાર્યકારણે વા સદસતી ..૯.૧૯..

==============================
યે પૂર્વોક્તૈર્નિવૃત્તિપ્રકારૈરેકત્વપૃથક્ત્વાદિવિજ્ઞાનૈર્યજ્ઞૈર્માં પૂજયન્ત ઉપાસતે જ્ઞાનવિદઃ, તે યથાવિજ્ઞાનં મામેવ પ્રાપ્નુવન્તિ . યે પુનરજ્ઞાઃ કામકામાઃ
ત્રૈવિદ્યા માં સોમપાઃ પૂતપાપા
યજ્ઞૈરિષ્ટ્વા સ્વર્ગતિં પ્રાર્થયન્તે .
તે પુણ્યમાસાદ્ય સુરેન્દ્રલોકમ્
અશ્નન્તિ દિવ્યાન્ દિવિ દેવભોગાન્ ..૯.૨૦..

ત્રૈવિદ્યા ઋગ્યજુઃસામવિદો માં વસ્વાદિદેવરૂપિણં સોમપાઃ સોમં પિબન્તીતિ સોમપાઃ, તેનૈવ સોમપાનેન પૂતપાપાઃ શુદ્ધકિલ્બિષાઃ, યજ્ઞૈરગ્નિષ્ટોમાદિભિરિષ્ટ્વા પૂજયિત્વા સ્વર્ગતિં સ્વર્ગગમનં સ્વરેવ ગતિઃ સ્વર્ગતિસ્તામ્, પ્રાર્થયન્તે . તે ચ પુણ્યં પુણ્યફલમાસાદ્ય સંપ્રાપ્ય સુરેન્દ્રલોકં શતક્રતોઃ સ્થાનમશ્નન્તિ ભુઞ્જતે દિવ્યાન્ દિવિ ભવાનપ્રાકૃતાન્ દેવભોગાન્ દેવાનાં ભોગાન્ ..૯.૨૦..

==============================
તે તં ભુક્ત્વા સ્વર્ગલોકં વિશાલં
ક્ષીણે પુણ્યે મર્ત્યલોકં વિશન્તિ .
એવં ત્રયીધર્મમનુપ્રપન્ના
ગતાગતં કામકામા લભન્તે ..૯.૨૧..

તે તં ભુક્ત્વા સ્વર્ગલોકં વિશાલં વિસ્તીર્ણં ક્ષીણે પુણ્યે મર્ત્યલોકં વિશન્તિ આવિશન્તિ . એવં યથોક્તેન પ્રકારેણ ત્રયીધર્મં કેવલં વૈદિકં કર્માનુપ્રપન્ના ગતાગતં ગતં ચાગતં ચ ગતાગતં ગમનાગમનં કામકામાઃ કામાન્ કામયન્ત ઇતિ કામકામા લભન્તે ગતાગતમેવ, ન તુ સ્વાતન્ત્ર્યં ક્વચિલ્લભન્ત ઇત્યર્થઃ ..૯.૨૧..

==============================
યે પુનર્નિષ્કામાઃ સમ્યગ્દર્શિનઃ
અનન્યાશ્ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ પર્યુપાસતે .
તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગક્ષેમં વહામ્યહમ્ ..૯.૨૨..

અનન્યા અપૃથગ્ભૂતાઃ પરં દેવં નારાયણમાત્મત્વેન ગતાઃ સન્તશ્ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ સંન્યાસિનઃ પર્યુપાસતે, તેષાં પરમાર્થદર્શિનાં નિત્યાભિયુક્તાનાં સતતાભિયોગિનાં યોગક્ષેમં યોગોઽપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપણં ક્ષેમસ્તદ્રક્ષણં તદુભયં વહામિ પ્રાપયામ્યહમ્ . જ્ઞાની ત્વાત્મૈવ મે મતમ્ [ગીતા ૭.૧૮] સ ચ મમ પ્રિયઃ [ગીતા ૭.૧૭] યસ્માદ્તસ્માત્તે મમાત્મભૂતાઃ પ્રિયાશ્ચેતિ .
નન્વન્યેષામપિ ભક્તાનાં યોગક્ષેમં વહત્યેવ ભગવાન્ . સત્યં વહત્યેવ . કિંત્વયં વિશેષઃ અન્યે યે ભક્તાસ્તે આત્માર્થં સ્વયમપિ યોગક્ષેમમીહન્તે . અનન્યદર્શિનસ્તુ નાત્માર્થં યોગક્ષેમમીહન્તે . ન હિ તે જીવિતે મરણે વાત્મનો ગૃદ્ધિં કુર્વન્તિ . કેવલમેવ ભગવચ્છરણાસ્તે . અતો ભગવાનેવ તેષાં યોગક્ષેમં વહતીતિ ..૯.૨૨..

==============================
નન્વન્યાપિ દેવતાસ્ત્વમેવ ચેત્તદ્ભક્તાશ્ચ ત્વામેવ યજન્તે . સત્યમેવમ્
યેઽપ્યન્યદેવતાભક્તા યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ .
તેઽપિ મામેવ કૌન્તેય યજન્ત્યવિધિપૂર્વકમ્ ..૯.૨૩..

યેઽપ્યન્યદેવતાભક્તા અન્યાસુ દેવતાસુ ભક્તા અન્યદેવતાભક્તાઃ સન્તો યજન્તે પૂજયન્તિ શ્રદ્ધયા આસ્તિક્યબુદ્ધ્યાન્વિતા અનુગતાઃ, તેઽપિ મામેવ કૌન્તેય યજન્ત્યવિધિપૂર્વકમવિધિરજ્ઞાનં તત્પૂર્વકં યજન્ત ઇત્યર્થઃ ..૯.૨૩..

==============================
કસ્માત્તેઽવિધિપૂર્વકં યજન્ત ઇત્યુચ્યતે . યસ્માત્
અહં હિ સર્વયજ્ઞાનાં ભોક્તા ચ પ્રભુરેવ ચ .
ન તુ મામભિજાનન્તિ તત્ત્વેનાતશ્ચ્યવન્તિ તે ..૯.૨૪..

અહં હિ સર્વયજ્ઞાનાં શ્રૌતાનાં સ્માર્તાનાં ચ સર્વેષાં યજ્ઞાનાં દેવતાત્મત્વેન ભોક્તા ચ પ્રભુરેવ ચ . મત્સ્વામિકો હિ યજ્ઞઃ, અધિયજ્ઞોઽહમેવાત્ર [ગીતા ૮.૪] ઇતિ હ્યુક્તમ્ . તથા ન તુ મામભિજાનન્તિ તત્ત્વેન યથાવત્ . અતશ્ચાવિધિપૂર્વકમિષ્ટ્વા યાગફલાચ્ચ્યવન્તિ પ્રચ્યવન્તે તે ..૯.૨૪..

==============================
યેઽપ્યન્યદેવતાભક્તિમત્ત્વેનાવિધિપૂર્વકં યજન્તે, તેષામપિ યાગફલમવશ્યંભાવિ . કથમ્ ?
યાન્તિ દેવવ્રતા દેવાન્ પિતૄન્ યાન્તિ પિતૃવ્રતાઃ .
ભૂતાનિ યાન્તિ ભૂતેજ્યા યાન્તિ મદ્યાજિનોઽપિ મામ્ ..૯.૨૫..

યાન્તિ ગચ્છન્તિ દેવવ્રતા દેવેષુ વ્રતં નિયમો ભક્તિશ્ચ યેષાં તે દેવવ્રતા દેવાન્ યાન્તિ . પિતૄનગ્નિષ્વાત્તાદીન્ યાન્તિ પિતૃવ્રતાઃ શ્રાદ્ધાદિક્રિયાપરાઃ પિતૃભક્તાઃ . ભૂતાનિ વિનાયકમાતૃગણચતુર્ભગિન્યાદીનિ યાન્તિ ભૂતેજ્યા ભૂતાનાં પૂજકાઃ . યાન્તિ મદ્યાજિનો મદ્યજનશીલા વૈષ્ણવા મામેવ યાન્તિ . સમાનેઽપ્યાયાસે મામેવ ન ભજન્તેઽજ્ઞાનાત્, તેન તેઽલ્પફલભાજો ભવન્તીત્યર્થઃ ..૯.૨૫..

==============================
ન કેવલં મદ્ભક્તાનામનાવૃત્તિલક્ષણમનન્તફલમ્, સુખારાધનશ્ચાહમ્ . કથમ્ ?
પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ .
તદહં ભક્ત્યુપહૃતમશ્નામિ પ્રયતાત્મનઃ ..૯.૨૬..

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયમુદકં યઃ મે મહ્યં ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ, તતહં પત્રાદિ ભક્ત્યા ઉપહૃતં ભક્તિપૂર્વકં પ્રાપિતં ભક્ત્યુપહૃતમશ્નામિ ગૃહ્ણામિ પ્રયતાત્મનઃ શુદ્ધબુદ્ધેઃ ..૯.૨૬..

==============================
યતઃ એવમ્, અતઃ
યત્કરોષિ યદશ્નાસિ યજ્જુહોષિ દદાસિ યત્ .
યત્તપસ્યસિ કૌન્તેય તત્કુરુષ્વ મદર્પણમ્ ..૯.૨૭..

યત્કરોષિ સ્વતઃ પ્રાપ્તમ્, યદશ્નાસિ, યચ્ચ જુહોષિ હવનં નિર્વર્તયસિ શ્રૌતં સ્માર્તં વા, યદ્દદાસિ પ્રયચ્છસિ બ્રાહ્મણાદિભ્યો હિરણ્યાન્નાજ્યાદિ, યત્તપસ્યસિ તપશ્ચરસિ કૌન્તેય, તત્કુરુષ્વ મદર્પણં મત્સમર્પણમ્ ..૯.૨૭..

==============================
એવં કુર્વતસ્તવ યત્ભવતિ, તત્સૃણુ
શુભાશુભફલૈરેવં મોક્ષ્યસે કર્મબન્ધનૈઃ .
સંન્યાસયોગયુક્તાત્મા વિમુક્તો મામુપૈષ્યસિ ..૯.૨૮..

શુભાશુભફલૈઃ શુભાશુભે ઇષ્ટાનિષ્ટે ફલે યેષાં તાનિ શુભાશુભફલાનિ કર્માણિ તૈઃ શુભાશુભફલૈઃ કર્મબન્ધનૈઃ કર્માણ્યેવ બન્ધનાનિ કર્મબન્ધનાનિ તૈઃ કર્મબન્ધનૈરેવં મદર્પણં કુર્વન્મોક્ષ્યસે . સોઽયં સંન્યાસયોગો નામ, સંન્યાસશ્ચાસૌ મત્સમર્પણતયા કર્મત્વાદ્યોગશ્ચાસાવિતિ, તેન સંન્યાસયોગેન યુક્ત આત્માન્તઃકરણં યસ્ય તવ સ ત્વં સંન્યાસયોગયુક્તાત્મા સન્ વિમુક્તઃ કર્મબન્ધનૈર્જીવન્નેવ પતિતે ચાસ્મિન્ શરીરે મામુપૈષ્યસિ આગમિષ્યસિ ..૯.૨૮..

==============================
રાગદ્વેષવાંસ્તર્હિ ભગવાન્, યતો ભક્તાનનુગૃહ્ણાતિ, નેતરાનિતિ તન્ન
સમોઽહં સર્વભૂતેષુ ન મે દ્વેષ્યોઽસ્તિ ન પ્રિયઃ .
યે ભજન્તિ તુ માં ભક્ત્યા મયિ તે તેષુ ચાપ્યહમ્ ..૯.૨૯..

સમસ્તુલ્યોઽહં સર્વભૂતેષુ . ન મે દ્વેષ્યોઽસ્તિ ન પ્રિયઃ . અગ્નિવદહમ્ દૂરસ્થાનાં યથાગ્નિઃ શીતં નાપનયતિ, સમીપમુપસર્પતામપનયતિ . તથાહં ભક્તાનનુગૃહ્ણામિ, નેતરાન્ . યે ભજન્તિ તુ મામીશ્વરં ભક્ત્યા મયિ તે સ્વભાવત એવ, ન મમ રાગનિમિત્તમ્ વર્તન્તે . તેષુ ચાપ્યહં સ્વભાવત એવ વર્તે, નેતરેષુ . નૈતાવતા તેષુ દ્વેષો મમ્ ..૯.૨૯..

==============================
સૃણુ મદ્ભક્તેર્માહાત્મ્યમ્
અપિ ચેત્સુદુરાચારો ભજતે મામનન્યભાક્ .
સાધુરેવ સ મન્તવ્યઃ સમ્યગ્વ્યવસિતો હિ સઃ ..૯.૩૦..

અપિ ચેત્યદ્યપિ સુદુરાચારઃ સુષ્ઠુ દુરાચારોઽતીવ કુત્સિતાચારોઽપિ ભજતે મામનન્યભાકનન્યભક્તિઃ સન્, સાધુરેવ સમ્યગ્વૃત્ત એવ સ મન્તવ્યો જ્ઞાતવ્યઃ . સમ્યગ્યથાવદ્વ્યવસિતો હિ સઃ, યસ્માત્સાધુનિશ્ચયઃ સઃ ..૯.૩૦..

==============================
ઉત્સૃજ્યશ્ચ બાહ્યાં દુરાચારતામન્તઃ સમ્યગ્વ્યવસાયસામર્થ્યાત્
ક્ષિપ્રં ભવતિ ધર્માત્મા શશ્વચ્છાન્તિં નિગચ્છતિ .
કૌન્તેય પ્રતિજાનીહિ ન મે ભક્તઃ પ્રણશ્યતિ ..૯.૩૧..

ક્ષિપ્રં શીઘ્રં ભવતિ ધર્માત્મા ધર્મચિત્ત એવ . શશ્વન્નિત્યં શાન્તિં ચોપશમં નિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ . સૃણુ પરમાર્થમ્, કૌન્તેય પ્રતિજાનીહિ નિશ્ચિતાં પ્રતિજ્ઞાં કુરુ, ન મે મમ ભક્તો મયિ સમર્પિતાન્તરાત્મા મદ્ભક્તો ન પ્રણશ્યતીતિ ..૯.૩૧..

==============================
કિં ચ
માં હિ પાર્થ વ્યપાશ્રિત્ય યેઽપિ સ્યુઃ પાપયોનયઃ .
સ્ત્રિયો વૈશ્યાસ્તથા શૂદ્રાસ્તેઽપિ યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ..૯.૩૨..

માં હિ યસ્માત્પાર્થ વ્યપાશ્રિત્ય મામાશ્રયત્વેન ગૃહીત્વા યેઽપિ સ્યુઃ પાપયોનયઃ પાપા યોનિર્યેષાં તે પાપયોનયઃ સ્યુર્ભવેયુઃ . પાપયોનયઃ પાપા યોનિર્યેષાં તે પાપયોનયઃ પાપજન્માનઃ . કે તે ? ઇત્યાહ સ્ત્રિયો વૈશ્યાસ્તથા શૂદ્રાસ્તેઽપિ યાન્તિ ગચ્છન્તિ પરાં પ્રકૃષ્ટાં ગતિમ્ ..૯.૩૨..

==============================
કિં પુનર્બ્રાહ્મણાઃ પુણ્યા ભક્તા રાજર્ષયસ્તથા .
અનિત્યમસુખં લોકમિમં પ્રાપ્ય ભજસ્વ મામ્ ..૯.૩૩..

કિં પુનર્બ્રાહ્મણાઃ પુણ્યાઃ પુણ્યયોનયો ભક્તા રાજર્ષયસ્તથા રાજાનશ્ચ તે ઋષયશ્ચેતિ રાજર્ષયઃ . યત એવમ્, અતોઽનિત્યં ક્ષણભઙ્ગુરમસુખં ચ સુખવર્જિતમિમં લોકં મનુષ્યલોકં પ્રાપ્ય પુરુષાર્થસાધનં દુર્લભં મનુષ્યત્વં લબ્ધ્વા ભજસ્વ સેવસ્વ મામ્ ..૯.૩૩..

==============================
કથમ્ ?
મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ .
મામેવૈષ્યસિ યુક્ત્વૈવમાત્માનં મત્પરાયણઃ ..૯.૩૪..

મયિ વાસુદેવે મનો યસ્ય તવ સ ત્વં મન્મના ભવ . તથા મદ્ભક્તો ભવ . મદ્યાજી મદ્યજનશીલો ભવ . મામેવ ચ નમસ્કુરુ . મામેવેશ્વરસ્યાગમિષ્યસિ યુક્ત્વા સમાધાય ચિત્તમ્ . એવમાત્માનં મામહં હિ સર્વેષાં ભૂતાનામાત્મા પરા ચ ગતિઃ પરમયનં તં મામેવમ્ભૂતમેષ્યસ્તીત્યતીતેન પદેન સમ્બન્ધઃ . મત્પરાયણઃ સન્નિત્યર્થઃ ..૯.૩૪..

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગો નામ નવમોઽધ્યાયઃ
..૯..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૧૦
અથ વિભૂતિયોગો નામ દશમોઽધ્યાયઃ
(ભગવત્પાદશ્રીમચ્છઙ્કરાચાર્યકૃતભાષ્યમ્)
સપ્તમેઽધ્યાયે ભગવતસ્તત્ત્વં વિભૂતયશ્ચ પ્રકાશિતાઃ, નવમે ચ . અથેદાનીં યેષુ યેષુ ભાવેષુ ચિન્ત્યો ભગવાંસ્તે તે ભાવા વક્તવ્યાઃ . તત્ત્વં ચ ભગવતો વક્તવ્યમુક્તમપિ, દુર્વિજ્ઞેયત્વાત્, ઇત્યતઃ શ્રીભગવાનુવાચ
ભૂય એવ મહાબાહો શૃણુ મે પરમં વચઃ .
યત્તેઽહં પ્રીયમાણાય વક્ષ્યામિ હિતકામ્યયા ..૧૦.૧..

ભૂય એવ ભૂયઃ પુનર્હે મહાબાહો સૃણુ મે મદીયં પરમં પ્રકૃષ્ટં નિરતિશયવસ્તુનઃ પ્રકાશકં વચો વાક્યં યત્પરમં તે તુભ્યં પ્રીયમાણાય મદ્વચનાત્પ્રીયસે ત્વમતીવામૃતમિવ પિબન્, તતઃ વક્ષ્યામિ હિતકામ્યયા હિતેચ્છયા ..૧૦.૧..

==============================
કિમર્થમહં વક્ષ્યામીત્યત આહ
ન મે વિદુઃ સુરગણાઃ પ્રભવં ન મહર્ષયઃ .
અહમાદિર્હિ દેવાનાં મહર્ષીણાં ચ સર્વશઃ ..૧૦.૨..

ન મે વિદુર્ન જાનન્તિ સુરગણા બ્રહ્માદયઃ . કિં તે ન વિદુઃ ? મમ પ્રભવં પ્રભાવં પ્રભુશક્ત્યતિશયમ્, અથવા પ્રભવં પ્રભવનમુત્પત્તિમ્ . નાપિ મહર્ષયો ભૃગ્વાદયો વિદુઃ . કસ્માત્તે ન વિદુરિત્યુચ્યતે અહમાદિઃ કારણં હિ યસ્માદ્દેવાનાં મહર્ષીણાં ચ સર્વશઃ સર્વપ્રકારૈઃ ..૧૦.૨..

==============================
કિં ચ
યો મામજમનાદિં ચ વેત્તિ લોકમહેશ્વરમ્ .
અસંમૂઢઃ સ મર્ત્યેષુ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ..૧૦.૩..

યઃ મામજમનાદિં ચ, યસ્માતહમાદિર્દેવાનાં મહર્ષીણાં ચ, ન મમાન્યઃ આદિઃ વિદ્યતે . અતોઽહમજોઽનાદિ ચ . અનાદિત્વમજત્વે હેતુઃ, તં મામજમનાદિં ચ યો વેત્તિ વિજાનાતિ લોકમહેશ્વરં લોકાનાં મહાન્તમીશ્વરં તુરીયમજ્ઞાનતત્કાર્યવર્જિતમસંમૂઢઃ સંમોહવર્જિતઃ સઃ મત્ર્યેષુ મનુષ્યેષુ, સર્વપાપૈઃ સર્વેઃ પાપૈર્મતિપૂર્વામતિપૂર્વકૃતૈઃ પ્રમુચ્યતે પ્રમોક્ષ્યતે ..૧૦.૩..

==============================
ઇતશ્ચાહં મહેશ્વરો લોકાનામ્
બુદ્ધિર્જ્ઞાનમસંમોહઃ ક્ષમા સત્યં દમઃ શમઃ .
સુખં દુઃખં ભવોઽભાવો ભયં ચાભયમેવ ચ ..૧૦.૪..

બુદ્ધિરન્તઃકરણસ્ય સૂક્ષ્માદ્યર્થાવબોધનસામર્થ્યમ્, તદ્વન્તં બુદ્ધિમાનિતિ હિ વદન્તિ . જ્ઞાનમાત્માદિપદાર્થાનામવબોધઃ . અસંમોહઃ પ્રત્યુત્પન્નેષુ બોદ્ધવ્યેષુ વિવેકપૂર્વિકા પ્રવૃત્તિઃ . ક્ષમા આક્રુષ્ટસ્ય તાડિતસ્ય વાવિકૃતચિત્તતા . સત્યં યથાદૃષ્ટસ્ય યથાશ્રુતસ્ય ચાત્માનુભવસ્ય પરબુદ્ધિસંક્રાન્તયે તથૈવોઉચાર્યમાણા વાક્સત્યમુચ્યતે . દમો બાહ્યેન્દ્રિયોપશમઃ . શમોઽન્તઃકરણસ્યોપશમઃ . સુખમાહ્લાદઃ . દુઃખં સન્તાપઃ . ભવ ઉદ્ભવઃ . અભાવસ્તદ્વિપર્યયઃ . ભયં ચ ત્રાસઃ, અભયમેવ ચ તદ્વિપરીતમ્
..૧૦.૪..

==============================
અહિંસા સમતા તુષ્ટિસ્તપો દાનં યશોઽયશઃ .
ભવન્તિ ભાવા ભૂતાનાં મત્ત એવ પૃથગ્વિધાઃ ..૧૦.૫..

અહિંસાપીડા પ્રાણિનામ્ . સમતા સમચિત્તતા . તુષ્ટિઃ સંતોષઃ પર્યાપ્તબુદ્ધિર્લાભેષુ . તપ ઇન્દ્રિયસંયમપૂર્વકં શરીરપીડાનમ્ . દાનં યથાશક્તિ સંવિભાગઃ . યશો ધર્મનિમિત્તા કીર્તિઃ . અયશસ્ત્વધર્મનિમિત્તા કીર્તિઃ . ભવન્તિ ભાવા યથોક્તા બુદ્ધ્યાદયો ભૂતાનાં પ્રાણિનાં મત્ત એવેશ્વરાત્પૃથગ્વિધાઃ નાનાવિધાઃ સ્વકર્માનુરૂપેણ ..૧૦.૫..

==============================
કિં ચ
મહર્ષયઃ સપ્ત પૂર્વે ચત્વારો મનવસ્તથા .
મદ્ભાવા માનસા જાતા યેષાં લોક ઇમાઃ પ્રજાઃ ..૧૦.૬..

મહર્ષયઃ સપ્ત ભૃગ્વાદયઃ પૂર્વેઽતીતકાલસંબન્ધિનઃ, ચત્વારો મનવસ્તથા સાવર્ણા ઇતિ પ્રસિદ્ધાઃ . તે ચ મદ્ભાવા મદ્ગતભાવના વૈષ્ણવેન સામર્થ્યેન ઉપેતાઃ . માનસા મનસૈવોત્પાદિતા મયા જાતા ઉત્પન્નાઃ . યેષાં મનૂનાં મહર્ષીણાં ચ સૃષ્ટિર્લોક ઇમાઃ સ્થાવરજઙ્ગમલક્ષણાઃ પ્રજાઃ ..૧૦.૬..

==============================
એતાં વિભૂતિં યોગં ચ મમ યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ .
સોઽવિકમ્પેન યોગેન યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ ..૧૦.૭..

એતાં યથોક્તાં વિભૂતિં વિસ્તારં યોગં ચ યુક્તિં ચાત્મનો ઘટનમ્, અથવા યોગૈશ્વર્યસામર્થ્યં સર્વજ્ઞત્વં યોગજં યોગ ઉચ્યતે, મમ મદીયં યોગં યો વેત્તિ તત્ત્વતસ્તત્ત્વેન યથાવદિત્યેતત્, સોઽવિકમ્પેનાપ્રચલિતેન યોગેન સમ્યગ્દર્શનસ્થૈર્યલક્ષણેન યુજ્યતે સંબધ્યતે . નાત્ર સંશયો નાસ્મિન્નર્થે સંશયોઽસ્તિ ..૧૦.૭..

==============================
કીદૃશેનાવિકમ્પેન યોગેન યુજ્યતે ? ઇત્યુચ્યતે
અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે .
ઇતિ મત્વા ભજન્તે માં બુધા ભાવસમન્વિતાઃ ..૧૦.૮..

અહં પરં બ્રહ્મ વાસુદેવાખ્યં સર્વસ્ય જગતઃ પ્રભવ ઉત્પત્તિઃ . મત્ત એવ સ્થિતિનાશક્રિયાફલોપભોગલક્ષણં વિક્રિયારૂપં સર્વં જગત્પ્રવર્તતે . ઇત્યેવં મત્વા ભજન્તે સેવન્તે માં બુધા અવગતપરમાર્થતત્ત્વાઃ . ભાવસમન્વિતા ભાવો ભાવના પરમાર્થતત્ત્વાભિનિવેશસ્તેન સમન્વિતાઃ સંયુક્તાઃ ઇત્યર્થઃ ..૧૦.૮..

==============================
કિં ચ
મચ્ચિત્તા મદ્ગતપ્રાણા બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્ .
કથયન્તશ્ચ માં નિત્યં તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ ..૧૦.૯..

મચ્ચિત્તાઃ, મયિ ચિત્તં યેષાં તે મચ્ચિત્તાઃ . મદ્ગતપ્રાણાઃ માં ગતાઃ પ્રાપ્તાશ્ચક્ષુરાદયઃ પ્રાણા યેષાં તે મદ્ગતપ્રાણાઃ . મય્યુપસંહૃતકરણાઃ ઇત્યર્થઃ . અથવા, મદ્ગતપ્રાણાઃ મદ્ગતજીવના ઇત્યેતત્ . બોધયન્તોઽવગમયન્તઃ પરસ્પરમન્યોન્યમ્, કથયન્તશ્ચ જ્ઞાનબલવીર્યાદિધર્મૈર્વિશિષ્ટં મામ્ . તુષ્યન્તિ ચ પરિતોષમુપયાન્તિ ચ રમન્તિ ચ રતિં ચ પ્રાપ્નુવન્તિ પ્રિયસંગત્યેવ ..૧૦.૯..

==============================
યે યથોક્તૈઃ પ્રકારૈર્ભજન્તે માં ભક્તાઃ સન્તઃ
તેષાં સતતયુક્તાનાં ભજતાં પ્રીતિપૂર્વકમ્ .
દદામિ બુદ્ધિયોગં તં યેન મામુપયાન્તિ તે ..૧૦.૧૦..

તેષાં સતતયુક્તાનાં નિત્યાભિયુક્તાનાં નિવૃત્તસર્વબાહ્યૈષણાનાં ભજતાં સેવમાનાનામ્ . કિમર્થિત્વાદિના કારણેન ? નેત્યાહ પ્રીતિપૂર્વકં પ્રીતિઃ સ્નેહસ્તત્પૂર્વકં માં ભજતામિત્યર્થઃ . દદામિ પ્રયચ્છામિ બુદ્ધિયોગં બુદ્ધિઃ સમ્યગ્દર્શનં મત્તત્ત્વવિષયં તેન યોગો બુદ્ધિયોગસ્તં બુદ્ધિયોગમ્, યેન બુદ્ધિયોગેન સમ્યગ્દર્શનલક્ષણેન માં પરમેશ્વરમાત્મભૂતમાત્મત્વેન ઉપયાન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે . કે ? તે યે મચ્ચિત્તત્વાદિપ્રકારૈર્માં ભજન્તે ..૧૦.૧૦..

==============================
કિમર્થં કસ્ય વા ત્વત્પ્રાપ્તિપ્રતિબન્ધહેતોર્નાશકં બુદ્ધિયોગં તેષાં ત્વદ્ભક્તાનાં દદાસિ ? ઇત્યપેક્ષાયામાહ
તેષામેવાનુકમ્પાર્થમહમજ્ઞાનજં તમઃ .
નાશયામ્યાત્મભાવસ્થો જ્ઞાનદીપેન ભાસ્વતા ..૧૦.૧૧..

તેષામેવ કથં નુ નામ શ્રેયઃ સ્યાતિત્યનુકમ્પાર્થં દયાહેતોરહમજ્ઞાનજમવિવેકતો જાતં મિથ્યાપ્રત્યયલક્ષણં મોહાન્ધકારં તમો નાશયામિ, આત્મભાવસ્થ આત્મનો ભાવોઽન્તઃકરણાશયસ્તસ્મિન્નેવ સ્થિતઃ સન્ જ્ઞાનદીપેન વિવેકપ્રત્યયરૂપેણ ભક્તિપ્રસાદસ્નેહાભિષિક્તેન મદ્ભાવનાભિનિવેશવાતેરિતેન બ્રહ્મચર્યાદિસાધનસંસ્કારવત્પ્રજ્ઞાવર્તિના વિરક્તાન્તઃકરણાધારેણ વિષયવ્યાવૃત્તચિત્તરાગદ્વેષાકલુષિતનિવાતાપવરકસ્થેન નિત્યપ્રવૃત્તૈકાગ્ર્યધ્યાનજનિતસમ્યગ્દર્શનભાસ્વતા જ્ઞાનદીપેનેત્યર્થઃ ..૧૦.૧૧..

==============================
યથોક્તાં ભગવતો વિભૂતિં યોગં ચ શ્રુત્વાર્જુન ઉવાચ
પરં બ્રહ્મ પરં ધામ પવિત્રં પરમં ભવાન્ .
પુરુષં શાશ્વતં દિવ્યમાદિદેવમજં વિભુમ્ ..૧૦.૧૨..

પરં બ્રહ્મ પરમાત્મા પરં ધામ પરં તેજઃ પવિત્રં પાવનં પરમં પ્રકૃષ્ટં ભવાન્ . પુરુષં શાશ્વતં નિત્યં દિવ્યં દિવિ ભવમાદિદેવં સર્વદેવાનામાદૌ ભવમાદિદેવમજં વિભું વિભવનશીલમ્ ..૧૦.૧૨..

==============================
ઈદૃશમ્
આહુસ્ત્વામૃષયઃ સર્વે દેવર્ષિર્નારદસ્તથા .
અસિતો દેવલો વ્યાસઃ સ્વયં ચૈવ બ્રવીષિ મે ..૧૦.૧૩..

આહુઃ કથયન્તિ ત્વામૃષયો વસિષ્ઠાદયઃ સર્વે દેવર્ષિર્નારદસ્તથા . અસિતો દેવલોઽપિ એવમેવાહ, વ્યાસશ્ચ, સ્વયં ચૈવ ત્વં ચ બ્રવીષિ મે ..૧૦.૧૩..

==============================
સર્વમેતદૃતં મન્યે યન્માં વદસિ કેશવ .
ન હિ તે ભગવન્ વ્યક્તિં વિદુર્દેવા ન દાનવાઃ ..૧૦.૧૪..

સર્વમેતદ્યથોક્તમૃષિભિસ્ત્વયા ચૈતદૃતં સત્યમેવ મન્યે, યન્માં પ્રતિ વદસિ ભાષસે હે કેશવ . ન હિ તે તવ ભગવન્ વ્યક્તિં પ્રભવં વિદુર્ન દેવા ન દાનવાઃ ..૧૦.૧૪..

==============================
યતસ્ત્વં દેવાદીનામાદિઃ, અતઃ
સ્વયમેવાત્મનાત્માનં વેત્થ ત્વં પુરુષોત્તમ .
ભૂતભાવન ભૂતેશ દેવદેવ જગત્પતે ..૧૦.૧૫..

સ્વયમેવ આત્મનાત્માનં વેત્થ જાનાસિ ત્વં નિરતિશયજ્ઞાનૈશ્વર્યબલાદિશક્તિમન્તમીશ્વરમ્ . પુરુષોત્તમ ! ભૂતાનિ ભાવયતીતિ ભૂતભાવનઃ . હે ભૂતભાવન ! ભૂતેશ ! ભૂતાનામીશિતઃ ! હે દેવદેવ ! જગત્પતે ! ..૧૦.૧૫..

==============================
વક્તુમર્હસ્યશેષેણ દિવ્યા હ્યાત્મવિભૂતયઃ .
યાભિર્વિભૂતિભિર્લોકાનિમાંસ્ત્વં વ્યાપ્ય તિષ્ઠસિ ..૧૦.૧૬..

વક્તું કથયિતુમર્હસ્યશેષેણ . દિવ્યા હ્યાત્મવિભૂતયઃ . આત્મનો વિભૂતયો યાસ્તાઃ વક્તુમર્હસિ . યાભિર્વિભૂતિભિરાત્મનો માહાત્મ્યવિસ્તરૈરિમાન્ લોકાન્ ત્વં વ્યાપ્ય તિષ્ઠસિ ..૧૦.૧૬..

==============================
કથં વિદ્યામહં યોગિંસ્ત્વાં સદા પરિચિન્તયન્ .
કેષુ કેષુ ચ ભાવેષુ ચિન્ત્યોઽસિ ભગવન્મયા ..૧૦.૧૭..

કથં વિદ્યાં વિજાનીયામહં હે યોગિન્ ત્વાં સદા પરિચિન્તયન્ . કેષુ કેષુ ચ ભાવેષુ વસ્તુષુ ચિન્ત્યોઽસિ ધ્યેયોઽસિ ભગવન્મયા ..૧૦.૧૭..

==============================
વિસ્તરેણાત્મનો યોગં વિભૂતિં ચ જનાર્દન .
ભૂયઃ કથય તૃપ્તિર્હિ શૃણ્વતો નાસ્તિ મેઽમૃતમ્ ..૧૦.૧૮..

વિસ્તરેણાત્મનો યોગં યોગૈશ્વર્યશક્તિવિશેષં વિભૂતિં ચ વિસ્તરં ધ્યેયપદાર્થાનાં હે જનાર્દન, અર્દતેર્ગતિકર્મણો રૂપમ્, અસુરાણાં દેવપ્રતિપક્ષભૂતાનાં જનાનાં નરકાદિગમયિતૃત્વાત્જનાર્દનોઽભ્યુદયનિઃશ્રેયસપુરુષાર્થપ્રયોજનં સર્વૈર્જનૈર્યાચ્યતે ઇતિ વા . ભૂયઃ પૂર્વમુક્તમપિ કથય . તૃપ્તિઃ પરિતોષો હિ યસ્માન્નાસ્તિ મે મમ શૃણ્વતસ્ત્વન્મુખનિઃસૃતવાક્યામૃતમ્ ..૧૦.૧૮..

==============================
શ્રીભગવાનુવાચ
હન્ત તે કથયિષ્યામિ દિવ્યા હ્યાત્મવિભૂતયઃ .
પ્રાધાન્યતઃ કુરુશ્રેષ્ઠ નાસ્ત્યન્તો વિસ્તરસ્ય મે ..૧૦.૧૯..

હન્ત ઇદાનીં તે તવ દિવ્યા દિવિ ભવા આત્મવિભૂતયોઽત્મનો મમ વિભૂતયો યાસ્તાઃ કથયિષ્યામીત્યેતત્ . પ્રાધાન્યતો યત્ર યત્ર પ્રધાના યા યા વિભૂતિસ્તાં તાં પ્રધાનાં પ્રાધાન્યતઃ કથયિષ્યામ્યહં કુરુશ્રેષ્ઠ ! અશેષતસ્તુ વર્ષશતેનાપિ ન શક્યા વક્તુમ્, યતો નાસ્ત્યન્તો વિસ્તરસ્ય મે મમ વિભૂતીનામિત્યર્થઃ ..૧૦.૧૯..

==============================
તત્ર પ્રથમમેવ તાવત્સૃણુ
અહમાત્મા ગુડાકેશ સર્વભૂતાશયસ્થિતઃ .
અહમાદિશ્ચ મધ્યં ચ ભૂતાનામન્ત એવ ચ ..૧૦.૨૦..

અહમાત્મા પ્રત્યગાત્મા ગુડાકેશ, ગુડાકા નિદ્રા તસ્યાઃ ઈશો ગુડાકેશઃ, જિતનિદ્ર ઇત્યર્થઃ . ઘનકેશેતિ વા . સર્વભૂતાશયસ્થિતઃ સર્વેષાં ભૂતાનામાશયેઽન્તર્હૃદિ સ્થિતોઽહમાત્મા પ્રત્યગાત્મા નિત્યં ધ્યેયઃ . તદશક્તેન ચોત્તરેષુ ભાવેષુ ચિન્ત્યોઽહમ્ . યસ્માદહમેવ આદિર્ભૂતાનાં કારણં તથા મધ્યં ચ સ્થિતિરન્તઃ પ્રલયશ્ચ ..૧૦.૨૦..

==============================
એવં ચ ધ્યેયોઽહમ્
આદિત્યાનામહં વિષ્ણુર્જ્યોતિષાં રવિરંશુમાન્ .
મરીચિર્મરુતામસ્મિ નક્ષત્રાણામહં શશી ..૧૦.૨૧..

આદિત્યાનાં દ્વાદશાનાં વિષ્ણુર્નામ આદિત્યોઽહમ્ . જ્યોતિષાં રવિઃ પ્રકાશયિતૄણામંશુમાન્ રશ્મિમાન્ . મરીચિર્નામ મરુતાં મરુદ્દેવતાભેદાનામસ્મિ . નક્ષત્રાણામહં શશી ચન્દ્રમાઃ ..૧૦.૨૧..

==============================
વેદાનાં સામવેદોઽસ્મિ દેવાનામસ્મિ વાસવઃ .
ઇન્દ્રિયાણાં મનશ્ચાસ્મિ ભૂતાનામસ્મિ ચેતના ..૧૦.૨૨..

વેદાનાં મધ્યે સામવેદોઽસ્મિ . દેવાનાં રૂદ્રાદિત્યાદીનાં વાસવ ઇન્દ્રોઽસ્મિ . ઇન્દ્રિયાણામેકાદશાનાં ચક્ષુરાદીનાં મનશ્ચાસ્મિ સંકલ્પવિકલ્પાત્મકં મનશ્ચાસ્મિ . ભૂતાનામસ્મિ ચેતના કાર્યકરણસંઘાતે નિત્યાભિવ્યક્તા બુદ્ધિવૃત્તિશ્ચેતના ..૧૦.૨૨..

==============================
રુદ્રાણાં શંકરશ્ચાસ્મિ વિત્તેશો યક્ષરક્ષસામ્ .
વસૂનાં પાવકશ્ચાસ્મિ મેરુઃ શિખરિણામહમ્ ..૧૦.૨૩..

રુદ્રાણામેકાદશાનાં શંકરશ્ચાસ્મિ . વિત્તેશઃ કુવેરો યક્ષરક્ષસાં યક્ષાણાં રક્ષસાં ચ . વસૂનામષ્ટનાં પાવકશ્ચાસ્મ્યગ્નિઃ . મેરુઃ શિખરિણાં શિખરવતામહમ્ ..૧૦.૨૩..

==============================
પુરોધસાં ચ મુખ્યં માં વિદ્ધિ પાર્થ બૃહસ્પતિમ્ .
સેનાનીનામહં સ્કન્દઃ સરસામસ્મિ સાગરઃ ..૧૦.૨૪..

પુરોધસાં ચ રાજપુરોહિતાનાં ચ મુખ્યં પ્રધાનં માં વિદ્ધિ હે પાર્થ બૃહસ્પતિમ્ . સ હીન્દ્રસ્યેતિ મુખ્યઃ સ્યાત્પુરોધાઃ . સેનાનીનાં સેનાપતીનામહં સ્કન્દો દેવસેનાપતિઃ . સરસાં યાનિ દેવખાતાનિ સરાંસિ તેષાં સરસાં સાગરોઽસ્મિ ભવામિ ..૧૦.૨૪..

==============================
મહર્ષીણાં ભૃગુરહં ગિરામસ્મ્યેકમક્ષરમ્ .
યજ્ઞાનાં જપયજ્ઞોઽસ્મિ સ્થાવરાણાં હિમાલયઃ ..૧૦.૨૫..

મહર્ષીણાં ભૃગુરહમ્ . ગિરાં વાચાં પદલક્ષણાનામેકમક્ષરમોંકારોઽસ્મિ . યજ્ઞાનાં જપયજ્ઞોઽસ્મિ, સ્થાવરાણાં સ્થિતિમતાં હિમાલયઃ ..૧૦.૨૫..

==============================
અશ્વત્થઃ સર્વવૃક્ષાણાં દેવર્ષીણાં ચ નારદઃ .
ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથઃ સિદ્ધાનાં કપિલો મુનિઃ ..૧૦.૨૬..

અશ્વત્થઃ સર્વવૃક્ષાણામ્, દેવર્ષીણાં ચ નારદો દેવાઃ એવ સન્તઃ ઋષિત્વં પ્રાપ્તાઃ મન્ત્રદર્શિત્વાત્તે દેવર્ષયઃ . તેષાં નારદોઽસ્મિ . ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથો નામ ગન્ધર્વોઽસ્મિ . સિદ્ધાનાં જન્મનૈવ ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યાતિશયં પ્રાપ્તાનાં કપિલો મુનિઃ ..૧૦.૨૬..

==============================
ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનાં વિદ્ધિ મામમૃતોદ્ભવમ્ .
ઐરાવતં ગજેન્દ્રાણાં નરાણાં ચ નરાધિપમ્ ..૧૦.૨૭..

ઉચૈઃશ્રવસમ વાનામુચૈઃશ્રવાઃ નામા વરાજસ્તં માં વિદ્ધિ વિજાનીહ્યમૃતોદ્ભવમમૃતનિમિત્તમથનોદ્ભવમ્ . ઐરાવતમિરાવત્યાઃ અપત્યં ગજેન્દ્રાણાં હસ્તીશ્વરાણામ્, તં માં વિદ્ધીત્યનુવર્તતે . નરાણાં ચ મનુષ્યાણાં નરાધિપં રાજાનં માં વિદ્ધિ જાનીહિ ..૧૦.૨૭..

==============================
આયુધાનામહં વજ્રં ધેનૂનામસ્મિ કામધુક્ .
પ્રજનશ્ચાસ્મિ કન્દર્પઃ સર્પાણામસ્મિ વાસુકિઃ ..૧૦.૨૮..

આયુધાનામહં વજ્રં દધીચ્યસ્થિસંભવમ્ . ધેનૂનાં દોગ્ધ્રીણામસ્મિ કામધુક્વસિષ્ઠસ્ય સર્વકામાનાં દોગ્ધ્રી, સામાન્યા વા કામધુક્ . પ્રજનઃ પ્રજનયિતાસ્મિ કન્દર્પઃ કામઃ . સર્પાણાં સર્પભેદાનામસ્મિ વાસુકિઃ સર્પરાજઃ ..૧૦.૨૮..

==============================
અનન્તશ્ચાસ્મિ નાગાનાં વરુણો યાદસામહમ્ .
પિતૄણામર્યમા ચાસ્મિ યમઃ સંયમતામહમ્ ..૧૦.૨૯..

અનન્તશ્ચાસ્મિ નાગાનાં નાગવિશેષાણાં નાગરાજશ્ચાસ્મિ . વરુણો યાદસામહમબ્દેવતાનાં રાજાહમ્ . પિતૄણામર્યમા નામ પિતૃરાજશ્ચાસ્મિ . યમઃ સંયમતાં સંયમનં કુર્વતામહમ્ ..૧૦.૨૯..

==============================
પ્રહ્લાદશ્ચાસ્મિ દૈત્યાનાં કાલઃ કલયતામહમ્ .
મૃગાણાં ચ મૃગેન્દ્રોઽહં વૈનતેયશ્ચ પક્ષિણામ્ ..૧૦.૩૦..

પ્રહ્લાદો નામશ્ચાસ્મિ દૈત્યાનાં દિતિવંશ્યાનામ્ . કાલઃ કલયતાં કલનં ગણનં કુર્વતામહમ્ . મૃગાણાં ચ મૃગેન્દ્રઃ સિંહો વ્યાઘ્રો વાહમ્ . વૈનતેયશ્ચ ગરુત્માન્ વિનતાસુતઃ પક્ષિણાં પતત્રિણામ્ ..૧૦.૩૦..

==============================
પવનઃ પવતામસ્મિ રામઃ શસ્ત્રભૃતામહમ્ .
ઝષાણાં મકરશ્ચાસ્મિ સ્રોતસામસ્મિ જાહ્નવી ..૧૦.૩૧..

પવનો વાયુઃ પવતાં પાવયિતૠણામસ્મિ . રામઃ શસ્ત્રભૃતામહં શસ્ત્રાણાં ધારયિતૄણાં દાશરથિઃ રામોઽહમ્ . ઝષાણાં મત્સ્યાદીનાં મકરો નામ જાતિવિશેષોઽહમ્ . સ્રોતસાં સ્રવન્તીનામસ્મિ જાહ્નવી ગઙ્ગા ..૧૦.૩૧..

==============================
સર્ગાણામાદિરન્તશ્ચ મધ્યં ચૈવાહમર્જુન .
અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાનાં વાદઃ પ્રવદતામહમ્ ..૧૦.૩૨..

સર્ગાણાં સૃષ્ટીનામાદિરન્તશ્ચ મધ્યં ચૈવાહમુત્પત્તિસ્થિતિલયા અહમર્જુન . ભૂતાનાં જીવાધિષ્ઠિતાનામેવ આદિરન્તશ્ચેત્યાદ્યુક્તમુપક્રમે, ઇહ તુ સર્વસ્યૈવ સર્ગમાત્રસ્યેતિ વિશેષઃ . અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાનાં મોક્ષાર્થત્વાત્પ્રધાનમસ્મિ . વાદોઽર્થનિર્ણયહેતુત્વાત્પ્રવદતાં પ્રધાનમ્, અતઃ સોઽહમસ્મિ . પ્રવક્તૃદ્વારેણ વદનભેદાનામેવ વાદજલ્પવિતણ્ડાનામિહ ગ્રહણં પ્રવદતામિતિ ..૧૦.૩૨..

==============================
અક્ષરાણામકારોઽસ્મિ દ્વન્દ્વઃ સામાસિકસ્ય ચ .
અહમેવાક્ષયઃ કાલો ધાતાહં વિશ્વતોમુખઃ ..૧૦.૩૩..

અક્ષરાણાં વર્ણાનામકારો વર્ણોઽસ્મિ . દ્વન્દ્વઃ સમાસોઽસ્મિ સામાસિકસ્ય ચ સમાસસમૂહસ્ય . કિં ચાહમેવાક્ષયઃ કાલઃ પ્રસિદ્ધઃ ક્ષણાદ્યાખ્યઃ, અથવા પરમેશ્વરઃ કાલસ્યાપિ કાલોઽસ્મિ . ધાતાહં કર્મફલસ્ય વિધાતા સર્વજગતો વિશ્વતોમુખઃ સર્વતોમુખઃ ..૧૦.૩૩..

==============================
મૃત્યુઃ સર્વહરશ્ચાહમુદ્ભવશ્ચ ભવિષ્યતામ્ .
કીર્તિઃ શ્રીર્વાક્ચ નારીણાં સ્મૃતિર્મેધા ધૃતિઃ ક્ષમા ..૧૦.૩૪..

મૃત્યુર્દ્વિવિધો ધનાદિહરઃ પ્રાણહરશ્ચ . તત્ર યઃ પ્રાણહરઃ, સ સર્વહર ઉચ્યતે . સોઽહમિત્યર્થઃ . અથવા, પર ઈશ્વરઃ પ્રલયે સર્વહરણાત્સર્વહરઃ, સોઽહમ્ . ઉદ્ભવ ઉત્કર્ષઃ અભ્યુદયસ્તત્પ્રાપ્તિહેતુશ્ચાહમ્ . કેષામ્ ? ભવિષ્યતાં ભાવિકલ્યાણાનામ્, ઉત્કર્ષપ્રાપ્તિયોગ્યાનામિત્યર્થઃ . કીર્તિઃ શ્રીઃ વાક્ચ નારીણાં સ્મૃતિર્મેધા ધૃતિઃ ક્ષમા ઇત્યેતા ઉત્તમાઃ સ્ત્રીણામહમસ્મિ, યાસામાભાસમાત્રસંબન્ધેનાપિ લોકઃ કૃતાર્થમાત્માનં મન્યતે ..૧૦.૩૪..

==============================
બૃહત્સામ તથા સામ્નાં ગાયત્રી છન્દસામહમ્ .
માસાનાં માર્ગશીર્ષોઽહમૃતૂનાં કુસુમાકરઃ ..૧૦.૩૫..

બૃહત્સામ તથા સામ્નાં પ્રધાનમસ્મિ . ગાયત્રી ચ્છન્દસામહં ગાયત્ર્યાદિચ્છન્દોવિશિષ્ટાનામૃચાં ગાયત્રી ઋગહમસ્મીત્યર્થઃ . માસાનાં માર્ગશીર્ષોઽહમ્, ઋતૂનાં કુસુમાકરો વસન્તઃ ..૧૦.૩૫..

==============================
દ્યૂતં છલયતામસ્મિ તેજસ્તેજસ્વિનામહમ્ .
જયોઽસ્મિ વ્યવસાયોઽસ્મિ સત્ત્વં સત્ત્વવતામહમ્ ..૧૦.૩૬..

દ્યૂતમક્ષદેવનાદિલક્ષણં છલયતાં છલસ્ય કર્તૄણામસ્મિ . તેજસ્વિનાં તેજોઽહમ્ . જયોઽસ્મિ જેતૄણામ્ . વ્યવસાયોઽસ્મિ વ્યવસાયિનામ્ . સત્ત્વં સત્ત્વવતાં સાત્ત્વિકાનામહમ્ ..૧૦.૩૬..

==============================
વૃષ્ણીનાં વાસુદેવોઽસ્મિ પાણ્ડવાનાં ધનંજયઃ .
મુનીનામપ્યહં વ્યાસઃ કવીનામુશના કવિઃ ..૧૦.૩૭..

વૃષ્ણીનાં યાદવાનાં વાસુદેવોઽસ્મ્યયમેવાહં ત્વત્સખઃ . પાણ્ડાવાનાં ધનંજયસ્ત્વમેવ . મુનીનીં મનનશીલાનાં સર્વપદાર્થજ્ઞાનિનામપ્યહં વ્યાસઃ, કવીનાં ક્ત્રાન્તદર્શિનામુશના કવિરસ્મિ ..૧૦.૩૭..

==============================
દણ્ડો દમયતામસ્મિ નીતિરસ્મિ જિગીષતામ્ .
મૌનં ચૈવાસ્મિ ગુહ્યાનાં જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામહમ્ ..૧૦.૩૮..

દણ્ડો દમયતાં દમયિતૄણામસ્મ્યદાન્તાનાં દમનકારઃ . નીતિરસ્મિ જિગીષતાં જેતુમિચ્છતામ્ . મૌનં ચૈવાસ્મિ ગુહ્યાનાં ગોપ્યાનામ્ . જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામહમ્ ..૧૦.૩૮..

==============================
યચ્ચાપિ સર્વભૂતાનાં બીજં તદહમર્જુન .
ન તદસ્તિ વિના યત્સ્યાન્મયા ભૂતં ચરાચરમ્ ..૧૦.૩૯..

યચ્ચાપિ સર્વભૂતાનાં બીજં પ્રરોહકારણમ્, તદહમર્જુન . પ્રકરણોપસંહારાર્થં વિભૂતિસંક્ષેપમાહ ન તદસ્તિ ભૂતં ચરાચરં ચરમચરં વા, મયા વિના યત્સ્યાત્ભવેત્ . મયાપકૃષ્ટં પરિત્યક્તં નિરાત્મકં શૂન્યં હિ તત્સ્યાત્ . અતો મદાત્મકં સર્વમિત્યર્થઃ ..૧૦.૩૯..

==============================
નાન્તોઽસ્તિ મમ દિવ્યાનાં વિભૂતીનાં પરન્તપ .
એષ તૂદ્દેશતઃ પ્રોક્તો વિભૂતેર્વિસ્તરો મયા ..૧૦.૪૦..

નાન્તોઽસ્તિ મમ દિવ્યાનાં વિભૂતીનાં વિસ્તરાણાં પરન્તપ . ન હીશ્વરસ્ય સર્વાત્મનો દિવ્યાનાં વિભૂતીનામિયત્તા શક્યા વક્તું જ્ઞાતું વા કેનચિત્ . એષ તૂદ્દેશત એકદેશેન પ્રોક્તો વિભૂતેર્વિસ્તરઃ મયા ..૧૦.૪૦..

==============================
યદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા .
તત્તદેવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજોઽંશસંભવમ્ ..૧૦.૪૧..

યદ્યલ્લોકે વિભૂતિમદ્વિભૂતિયુક્તં સત્ત્વં વસ્તુ શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા શ્રીર્લક્ષ્મીસ્તયા સહિતમુત્સાહોપેતં વા . તત્તદેવાવગચ્છ ત્વં જાનીહિ મમેશ્વરસ્ય તેજોઽંશસંભવં તેજસોઽંશ એકદેશઃ સંભવો યસ્ય તત્તેજોઽંશસંભવમિત્યવગચ્છ ત્વમ્ ..૧૦.૪૧..

==============================
અથ વા બહુનૈતેન કિં જ્ઞાતેન તવાર્જુન .
વિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્ ..૧૦.૪૨..

અથવા બહુનૈતેન એવમાદિના કિં જ્ઞાતેન તવાર્જુન સ્યાત્સાવશેષેણ . અશેષતસ્ત્વમુચ્યમાનમર્થં સૃણુ વિષ્ટભ્ય વિશેષતઃ સ્તમ્ભનં દૃઢં કૃત્વેદં કૃત્સ્નં જગદેકાંશેનૈકાવયવેનૈકપાદેન, સર્વભૂતસ્વરૂપેણેત્યેતત્ . તથા ચ મન્ત્રવર્ણઃ પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ [ઋક્૮.૪.૧૭.૩] ઇતિ . સ્થિતોઽહમિતિ ..૧૦.૪૨..

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
દશમોઽધ્યાયઃ ..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૧૧
અથૈકાદશોઽધ્યાયઃ
વિશ્વરૂપદર્શનયોગઃ
(શ્રીશઙ્કરાચાર્યભગવત્પાદકૃતભાષ્યમ્)
ભગવતો વિભૂતય ઉક્તાઃ . તત્ર ચ વિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્[ગીતા ૧૦.૪૨] ઇતિ ભગવતાભિહિતં શ્રુત્વા યત્જગદાત્મરૂપમ્, આદ્યમૈશ્વરં તત્સાક્ષાત્કર્તુમિચ્છન્નર્જુન ઉવાચ
મદનુગ્રહાય પરમં ગુહ્યમધ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્ .
યત્ત્વયોક્તં વચસ્તેન મોહોઽયં વિગતો મમ ..૧૧.૧..

મદનુગ્રહાય મમાનુગ્રહાર્થં પરમં નિરતિશયં ગુહ્યં ગોપ્યમધ્યાત્મસંજ્ઞિતમાત્માનાત્મવિવેકવિષયં યત્ત્વયોક્તં વચો વાક્યં તેન તે વચસા મોહોઽયં વિગતો મમ . અવિવેકબુદ્ધિરપગતેત્યર્થઃ ..૧૧.૧..

==============================
કિં ચ
ભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનાં શ્રુતૌ વિસ્તરશો મયા .
ત્વત્તઃ કમલપત્રાક્ષ માહાત્મ્યમપિ ચાવ્યયમ્ ..૧૧.૨..

ભવ ઉત્પત્તિરપ્યયઃ પ્રલયસ્તૌ ભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનાં શ્રુતૌ વિસ્તરશઃ મયા, ન સંક્ષેપતઃ . ત્વત્તસ્ત્વત્સકાશાત્ . કમલપત્રાક્ષ કમલસ્ય પત્રં કમલપત્રં તદ્વદક્ષિણી યસ્ય તવ સ ત્વં કમલપત્રાક્ષો, હે કમલપત્રાક્ષ ! મહાત્મનો ભાવો માહાત્મ્યમપિ ચાવ્યયમક્ષયમ્ . શ્રુતમિત્યનુવર્તતે ..૧૧.૨..

==============================
એવમેતદ્યથાત્થ ત્વમાત્માનં પરમેશ્વર .
દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તે રૂપમૈશ્વરં પુરુષોત્તમ ..૧૧.૩..

એવમેતન્નાન્યથા યથા યેન પ્રકારેણ આત્થ કથયસિ ત્વમાત્માનં પરમેશ્વર . તથાપિ દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તે તવ જ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તિબલવીર્યતેજોભિઃ સંપન્નમૈશ્વરં વૈષ્ણવં રૂપં પુરુષોત્તમ ..૧૧.૩..

==============================
મન્યસે યદિ તચ્છક્યં મયા દ્રષ્ટુમિતિ પ્રભો .
યોગેશ્વર તતો મે ત્વં દર્શયાત્માનમવ્યયમ્ ..૧૧.૪..

મન્યસે ચિન્તયસિ યદિ મયાર્જુનેન તચ્છક્યં દ્રષ્ટુમિતિ પ્રભો ! સ્વામિન્ ! યોગેશ્વર યોગિનો યોગાસ્તેષામીશ્વરો યોગેશ્વરઃ, હે યોગેશ્વર ! યસ્માદહમતીવાર્થી દ્રષ્ટુમ્, તતસ્તસ્માન્મે મદર્થં ત્વમાત્માનમવ્યયમ્ ..૧૧.૪..

==============================
એવં ચોદિતોઽર્જુનેન ભગવાનુવાચ
પશ્ય મે પાર્થ રૂપાણિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ .
નાનાવિધાનિ દિવ્યાનિ નાનાવર્ણાકૃતીનિ ચ ..૧૧.૫..

પશ્ય મે પાર્થ ! રૂપાણિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ . અનેકશ ઇત્યર્થઃ . તાનિ ચ નાનાવિધાન્યનેકપ્રકારાણિ દિવિ ભવાનિ દિવ્યાન્યપ્રાકૃતાનિ નાનાવર્ણાકૃતીનિ ચ નાના વિલક્ષણા નીલપીતાદિપ્રકારા વર્ણાસ્તથાકૃતયશ્ચાવયવસંસ્થાનવિશેષો યેષાં રૂપાણાં તાનિ નાનાવર્ણાકૃતીની ચ ..૧૧.૫..

==============================
પશ્યાદિત્યાન્ વસૂન્ રુદ્રાનશ્વિનૌ મરુતસ્તથા .
બહૂન્યદૃષ્ટપૂર્વાણિ પશ્યાશ્ચર્યાણિ ભારત ..૧૧.૬..

પશ્યાદિત્યાન્ દ્વાદશ . વસૂનષ્ટૌ . રુદ્રાનેકાદશ . અશ્વિનૌ દ્વૌ . મરુતઃ સપ્તસપ્તગણા યે તાન્ . તથા ચ બહૂન્યન્યાન્યપ્યદૃષ્ટપૂર્વાણિ મનુષ્યલોકે ત્વયા ત્વત્તોઽન્યેન વા કેનચિત્ . પશ્યાશ્ચર્યાણ્યદ્ભુતાનિ ભારત ..૧૧.૬..

==============================
ન કેવલમેતાવદેવ
ઇહૈકસ્થં જગત્કૃત્સ્નં પશ્યાદ્ય સચરાચરમ્ .
મમ દેહે ગુડાકેશ યચ્ચાન્યદ્દ્રષ્ટુમિચ્છસિ ..૧૧.૭..

ઇહૈકસ્થમેકસ્મિન્નેવ સ્થિતં જગત્કૃત્સ્નં સમસ્તં પશ્યાદ્ય ઇદાનીં સચરાચરં સહ ચરેણાચરેણ ચ વર્તતે મમ દેહે ગુડાકેશ . યચ્ચાન્યત્જયપરાજયાદિ . યત્શઙ્કસે, યદ્વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુર્[ગીતા ૨.૬] ઇતિ યતવોચઃ, તદપિ દ્રષ્ટું યદીચ્છસિ ..૧૧.૭..

==============================
કિં તુ
ન તુ માં શક્યસે દ્રષ્ટુમનેનૈવ સ્વચક્ષુષા .
દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુઃ પશ્ય મે યોગમૈશ્વરમ્ ..૧૧.૮..

ન તુ માં વિશ્વરૂપધરં શક્યસે દ્રષ્ટુમનેનૈવ પ્રાકૃતેન સ્વચક્ષુષા સ્વકીયેન ચક્ષુષા . યેન તુ શક્યસે દ્રષ્ટું દિવ્યેન, તદ્દિવ્યં દદામિ તે તુભ્યં ચક્ષુઃ . તેન પશ્ય મે યોગમૈશ્વરમીશ્વરસ્ય મમ ઐશ્વરં યોગં યોગશક્ત્યતિશયમિત્યર્થઃ ..૧૧.૮..

==============================
સંજય ઉવાચ
એવમુક્ત્વા તતો રાજન્મહાયોગેશ્વરો હરિઃ .
દર્શયામાસ પાર્થાય પરમં રૂપમૈશ્વરમ્ ..૧૧.૯..

એવં યથોક્તપ્રકારેણોક્ત્વા તતોઽનન્તરં રાજન્ ધૃતરાષ્ટ્ર ! મહાયોગેશ્વરો મહાંશ્ચાસૌ યોગેશ્વરશ્મહાયોગેશ્વરો હરિર્નારાયણો દર્શયામાસ દર્શિતવાન્ પાર્થાય પૃથાસુતાય પરમં રૂપં વિશ્વરૂપમૈશ્વરમ્ ..૧૧.૯..

==============================
અનેકવક્ત્રનયનમનેકાદ્ભુતદર્શનમ્ .
અનેકદિવ્યાભરણં દિવ્યાનેકોદ્યતાયુધમ્ ..૧૧.૧૦..

અનેકવક્ત્રનયનમનેકાનિ વક્ત્રાણિ નયનાનિ ચ યસ્મિન્ રૂપે તદનેકવક્ત્રનયનમ્, અનેકાદ્ભુતદર્શનમનેકાન્યદ્ભુતાનિ વિસ્માપકાનિ દર્શનાનિ યસ્મિન્ રૂપે તદનેકાદ્ભુતદર્શનં રૂપમ્ . તથાનેકદિવ્યાભરણમનેકાનિ દિવ્યાન્યાભરણાનિ યસ્મિન્ તદનેકદિવ્યાભરણમ્ . તથા દિવ્યાનેકોદ્યતાયુધં દિવ્યાન્યનેકાન્યસ્યાદીનિ ઉદ્યતાન્યાયુધાનિ યસ્મિન્ તદ્દિવ્યાનેકોદ્યતાયુધમ્ . દર્શયામાસેતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ ..૧૧.૧૦..

==============================
કિં ચ
દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં દિવ્યગન્ધાનુલેપનમ્ .
સર્વાશ્ચર્યમયં દેવમનન્તં વિશ્વતોમુખમ્ ..૧૧.૧૧..

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં દિવ્યાનિ માલ્યાનિ પુષ્પાણ્યમ્બરાણિ વસ્રાણિ ચ ધ્રિયન્તે યેનેશ્વરેણ તં દિવ્યમાલ્યામ્બરધરમ્, દિવ્યગન્ધાનુલેપનં દિવ્યં ગન્ધાનુલેપનં યસ્ય તં દિવ્યગન્ધાનુલેપનમ્, સર્વાશ્ચર્યમયં સર્વાશ્ચર્યપ્રાયં દેવમનન્તં નાસ્યાન્તોઽસ્તીત્યનન્તસ્તમ્, વિશ્વતોમુખં સર્વતોમુખં સર્વભૂતાત્મભૂતત્વાત્, તં દર્શયામાસ . અર્જુનો દદર્શેતિ વાધ્યાહ્રિયતે ..૧૧.૧૧..

==============================
યા પુનર્ભગવતો વિશ્વરૂપસ્ય ભાઃ, તસ્યા ઉપમોચ્યતે
દિવિ સૂર્યસહસ્રસ્ય ભવેદ્યુગપદુત્થિતા .
યદિ ભાઃ સદૃશી સા સ્યાદ્ભાસસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ..૧૧.૧૨..

અન્તરિક્ષે વા દિવિ સૂર્યાણાં સહસ્રં સૂર્યસહસ્રં તસ્ય યુગપદુત્થિતસ્ય સૂર્યસહસ્રસ્ય યા યુગપદુત્થિતા ભાઃ, સા યદિ, સદૃશી સ્યાત્તસ્ય મહાત્મનો વિશ્વરૂપસ્યૈવ ભાસઃ . યદિ વા ન સ્યાત્, તતો વિશ્વરૂપસ્યૈવ ભા અતિરિચ્યતે ઇત્યભિપ્રાયઃ ..૧૧.૧૨..

==============================
કિં ચ
તત્રૈકસ્થં જગત્કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમનેકધા .
અપશ્યદ્દેવદેવસ્ય શરીરે પાણ્ડવસ્તદા ..૧૧.૧૩..

તત્ર તસ્મિન્ વિશ્વરૂપ એકસ્મિન્ સ્થિતમેકસ્થં જગત્કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમનેકધા દેવપિતૃમનુષ્યાદિભેદૈરપશ્યદ્દૃષ્ટવાન્ દેવદેવસ્ય હરેઃ શરીરે પાણ્ડાવોઽર્જુનસ્તદા ..૧૧.૧૩..

==============================
તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો હૃષ્ટરોમા ધનંજયઃ .
પ્રણમ્ય શિરસા દેવં કૃતાઞ્જલિરભાષત ..૧૧.૧૪..

તતસ્તં દૃષ્ટ્વા સ વિસ્મયેનાવિષ્ટો વિસ્મયાવિષ્ટો હૃષ્ટાનિ રોમાણિ યસ્ય સોઽયં હૃષ્ટરોમા ચાભવદ્ધનઞ્જયઃ . પ્રણમ્ય પ્રકર્ષેણ નમનં કૃત્વા પ્રહ્વીભૂતઃ સન્ શિરસા દેવં વિશ્વરૂપધરં કૃતાઞ્જલિઃ નમસ્કારાર્થં સંપુટીકૃતહસ્તઃ સન્નભાષત ઉક્તવાન્ ..૧૧.૧૪..

==============================
કથમ્ ? યત્ત્વયા દર્શિતં વિશ્વરૂપમ્, તદહં પશ્યામીતિ સ્વાનુભવમાવિષ્કુર્વન્નર્જુન ઉવાચ
પશ્યામિ દેવાંસ્તવ દેવ દેહે
સર્વાંસ્તથા ભૂતવિશેષસંઘાન્ .
બ્રહ્માણમીશં કમલાસનસ્થમ્
ઋષીંશ્ચ સર્વાનુરગાંશ્ચ દિવ્યાન્ ..૧૧.૧૫..

પશ્યામ્યુપલભે હે દેવ, તવ દેહે દેવાન્ સર્વાન્, તથા ભૂતવિશેષસંઘાન્ ભૂતવિશેષાણાં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં નાનાસંસ્થાનવિશેષાણાં સંઘા ભૂતવિશેષસંઘાસ્તાન્, કિં ચ બ્રહ્માણં ચતુર્મુખમીશમીશિતારં પ્રજાનાં કમલાસનસ્થં પૃથિવીપદ્મમધ્યે મેરુકર્ણિકાસનસ્થમિત્યર્થઃ . ઋષીંશ્ચ વસિષ્ઠાદીન્ સર્વાન્, ઉરગાંશ્ચ વાસુકિપ્રભૃતીન્ દિવ્યાન્ દિવિ ભવાન્ ..૧૧.૧૫..

==============================
અનેકબાહૂદરવક્ત્રનેત્રં
પશ્યામિ ત્વા સર્વતોઽનન્તરૂપમ્ .
નાન્તં ન મધ્યં ન પુનસ્તવાદિં
પશ્યામિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વરૂપ ..૧૧.૧૬..

અનેકબાહૂદરવક્ત્રનેત્રમનેકે બાહવરુદરાણિ વક્ત્રાણિ નેત્રાણિ ચ યસ્ય તવ સ ત્વમનેકબાહૂદરવક્ત્રનેત્રસ્તમનેકબાહૂદરવક્ત્રનેત્રમ્ . પશ્યામિ ત્વા ત્વાં સર્વતઃ સર્વત્રાનન્તરૂપમનન્તાનિ રૂપાણ્યસ્ય ઇત્યનન્તરૂપસ્તમનન્તરૂપમ્ . નાન્તમ્, અન્તોઽવસાનમ્, ન મધ્યમ્, મધ્યં નામ દ્વયોઃ કોટ્યોરન્તરમ્ . ન પુનસ્તવાદિમ્ ન દેવસ્યાન્તં પશ્યામિ, ન મધ્યં પશ્યામિ, ન પુનરાદિં પશ્યામિ . હે વિશ્વેશ્વર વિશ્વરૂપ ..૧૧.૧૬..

==============================
કિં ચ
કિરીટિનં ગદિનં ચક્રિણં ચ
તેજોરાશિં સર્વતો દીપ્તિમન્તમ્ .
પશ્યામિ ત્વાં દુર્નિરીક્ષ્યં સમન્તાદ્
દીપ્તાનલાર્કદ્યુતિમપ્રમેયમ્ ..૧૧.૧૭..

કિરીટિઆનં કિરીટાં નામ શિરોભૂષણવિશેષસ્તત્યસ્યાસ્તિ સઃ કિરીટી તં કિરીટિઆનમ્, તથા ગદિનં ગદાસ્ય વિદ્યતે ઇતિ ગદી તં ગદિનમ્, તથા ચક્રિણં ચક્ત્રમસ્યાસ્તીતિ ચક્રી તં ચક્રિણં ચ, તેજોરાશિં તેજઃપુજં સર્વતોદીપ્તિમન્તં સર્વતોદીપ્તિરસ્યાસ્તીતિ સર્વતોદીપ્તિમાન્, તં સર્વતોદીપ્તિમન્તં પશ્યામિ ત્વાં દુર્નિરીક્ષ્યં સમન્તાત્સમન્તતઃ સર્વત્ર દીપ્તાનલાર્કદ્યુતિમનલશ્ચાર્કશ્ચાનલાર્કૌ દીપ્તૌ અનલાર્કૌ દીપ્તાનલાર્કૌ તયોઃ દીપ્તાનલાર્કયોઃ દ્યુતિરિવ દ્યુતિસ્તેજો યસ્ય તવ સ ત્વં દીપ્તાનલાર્કદ્યુતિસ્તં ત્વાં દીપ્તાનલાર્કદ્યતિમ્
અપ્રમેયં ન પ્રમેયમશક્યપરિચ્છેદમિત્યેતત્ ..૧૧.૧૭..

==============================
ઇત એવ તે યોગશક્તિદર્શનાતનુમિનોમિ
ત્વમક્ષરં પરમં વેદિતવ્યં
ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ .
ત્વમવ્યયઃ શાશ્વતધર્મગોપ્તા
સનાતનસ્ત્વં પુરુષો મતો મે ..૧૧.૧૮..

ત્વમક્ષરં ન ક્ષરતીતિ, પરમં બ્રહ્મ વેદિતવ્યં જ્ઞાતવ્યં મુમુક્ષુભિઃ . ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય સમસ્તસ્ય જગતઃ પરં પ્રકૃષ્ટં નિધાનં નિધીયતેઽસ્મિન્નિતિ નિધાનં પર આશ્રય ઇત્યર્થઃ . કિં ચ, ત્વમવ્યયો ન તવ વ્યયો વિદ્યત ઇત્યવ્યયઃ . શાશ્વતધર્મગોપ્તા શશ્વદ્ભવઃ શાશ્વતો નિત્યો ધર્મસ્તસ્ય ગોપ્તા શાશ્વતધર્મગોપ્તા . સનાતનશ્ચિરન્તનસ્ત્વં પુરુષઃ પરમઃ મતોઽભિપ્રેતઃ મે મમ ..૧૧.૧૮..

==============================
કિં ચ
અનાદિમધ્યાન્તમનન્તવીર્યમ્
અનન્તબાહું શશિસૂર્યનેત્રમ્ .
પશ્યામિ ત્વાં દીપ્તહુતાશવક્ત્રં
સ્વતેજસા વિશ્વમિદં તપન્તમ્ ..૧૧.૧૯..

અનાદિમધ્યાન્તમાદિ ચ મધ્યં ચાન્તશ્ચ ન વિદ્યતે યસ્ય સોઽયમનાદિમધ્યાન્તસ્, તં ત્વામનાદિમધ્યાન્તમ્ . અનન્તવીર્યં ન તવ વીર્યસ્યાન્તોઽસ્તીત્યનન્તવીર્યસ્, તં ત્વામનન્તવીર્યમ્ . તથાનન્તબાહુમનન્તા બાહવો યસ્ય તવ સ ત્વમ્, અનન્તબાહુસ્તં ત્વામનન્તબાહુમ્ . શશિસૂર્યનેત્રં શશિસૂર્યૌ નેત્રે યસ્ય તવ સ ત્વં શશિસૂર્યનેત્રસ્, તં ત્વાં શશિસૂર્યનેત્રં ચન્દ્રાદિત્યનયનમ્ . પશ્યામિ ત્વાં દીપ્તહુતાશવક્ત્રં દીપ્તશ્ચાસૌ હુતાશશ્ચ વક્ત્રં યસ્ય તવ સ ત્વં દીપ્તહુતાશવક્ત્રસ્, તં ત્વાં દીપ્તહુતાશવક્ત્રમ્ . સ્વતેજસા વિશ્વમિદં સમસ્તં તપન્તમ્ ..

==============================
દ્યાવાપૃથિવ્યોરિદમન્તરં હિ
વ્યાપ્તં ત્વયૈકેન દિશશ્ચ સર્વાઃ .
દૃષ્ટ્વાદ્ભુતં રૂપમિદં તવોગ્રં
લોકત્રયં પ્રવ્યથિતં મહાત્મન્ ..૧૧.૨૦..

દ્યાવાપૃથિવ્યોરિદમન્તરં હ્યન્તરિક્ષં વ્યાપ્તં ત્વયૈકેન વિશ્વરૂપધરેણ દિશશ્ચ સર્વા વ્યાપ્તાઃ . દૃષ્ટ્વા ઉપલભ્યાદ્ભુતં વિસ્માપકં રૂપમિદં તવોગ્રં ક્રૂરં લોકાનાં ત્રયં લોકત્રયં પ્રવ્યથિતં ભીતં પ્રચલિતં વા . હે મહાત્મન્ ! અક્ષુદ્રસ્વભાવ ..૧૧.૨૦..

==============================
અથાધુના પુરા યદ્વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ [ગીતા ૨.૬] ઇત્યર્જુનસ્ય યઃ સંશય આસીત્, તન્નિર્ણયાય પાણ્ડવજયમૈકાન્તિકં દર્શયામીતિ પ્રવૃત્તો ભગવાન્ . તં પશ્યન્નાહ . કિં ચ
અમી હિ ત્વા સુરસંઘા વિશન્તિ
કેચિદ્ભીતાઃ પ્રાઞ્જલયો ગૃણન્તિ .
સ્વસ્તીત્યુક્ત્વા મહર્ષિસિદ્ધસંઘાઃ
સ્તુવન્તિ ત્વાં સ્તુતિભિઃ પુષ્કલાભિઃ ..૧૧.૨૧..

અમી હિ યુધ્યમાના યોદ્ધારસ્ત્વા ત્વાં સુરસંઘાઃ યેઽત્ર ભૂભારાવતારાયાવતીર્ણા વસ્વાદિદેવસંઘા મનુષ્યસંસ્થાનાસ્ત્વાં વિશન્તિ પ્રવિશન્તો દૃશ્યન્તે . તત્ર કેચિત્ભીતાઃ પ્રાઞ્જલયઃ સન્તો ગૃણન્તિ સ્તુવન્તિ ત્વામન્યે પલાયનેઽપ્યશક્તાઃ સન્તઃ . યુદ્ધે પ્રત્યુપસ્થિત ઉત્પાતાદિનિમિત્તાનિ ઉપલક્ષ્ય સ્વસ્ત્યસ્તુ જગત ઇતિ ઉક્ત્વા મહર્ષિસિદ્ધસંઘાઃ મહર્ષીણાં સિદ્ધાનાં ચ સંઘાઃ સ્તુવન્તિ ત્વાં સ્તુતિભિઃ પુષ્કલાભિઃ સંપૂર્ણાભિઃ ..૧૧.૨૧..

==============================
કિં ચાન્યત્
રુદ્રાદિત્યા વસવો યે ચ સાધ્યા
વિશ્વેઽશ્વિનૌ મરુતશ્ચોષ્મપાશ્ચ .
ગન્ધર્વયક્ષાસુરસિદ્ધસંઘા
વીક્ષન્તે ત્વાં વિસ્મિતાશ્ચૈવ સર્વે ..૧૧.૨૨..

રુદ્રાદિત્યાઃ વસવો યે ચ સાધ્યાઃ રુદ્રાદયો ગણાઃ વિશ્વેદેવા અશ્વિનૌ ચ દેવૌ મરુતશ્ચ ઊષ્મપા ચ પિતરઃ, ગન્ધર્વયક્ષાસુરસિદ્ધસંઘાઃ ગન્ધર્ષઃ હાહાહૂહૂપ્રભૃતયો યક્ષાઃ કુબેરપ્રભૃતયોઽસુરાઃ વિરોચનપ્રભૃતયઃ સિદ્ધાઃ કપિલાદયસ્તેષાં સંઘાઃ ગન્ધર્વયક્ષાસુરસિદ્ધસંઘાઃ, તે વીક્ષન્તે પશ્યન્તિ ત્વાં વિસ્મિતાઃ વિસ્મયમાપન્નાઃ સન્તસ્તે એવ સર્વે ..૧૧.૨૨..

==============================
યસ્માત્
રૂપં મહત્તે બહુવક્ત્રનેત્રં
મહાબાહો બહુબાહૂરુપાદમ્ .
બહૂદરં બહુદંષ્ટ્રાકરાલં
દૃષ્ટ્વા લોકાઃ પ્રવ્યથિતાસ્તથાહમ્ ..૧૧.૨૩..

રૂપં મહદતિપ્રમાણં તે તવ બહુવક્ત્રનેત્રં બહૂનિ વક્ત્રાણિ મુખાનિ ચક્ષૂંષિ ચ યસ્મિન્ તદ્રૂપં બહુવક્ત્રનેત્રમ્ . હે મહાબાહો ! બહુબાહૂરુપાદં બહવો બાહવ ઊરવઃ પાદાશ્ચ યસ્મિન્ રૂપે તદ્બહુબાહૂરુપાદમ્ . કિં ચ, બહૂદરં બહૂનિ ઉદરાણિ યસ્મિન્નિતિ બહૂદરમ્ . બહુદંષ્ટ્રાકરાલં બહ્વીભિર્દંષ્ટ્રાભિઃ કરાલં વિકૃતં તદ્બહુદંષ્ટ્રાકરાલમ્ . દૃષ્ટ્વા રૂપમીદૃશં લોકા લૌકિકાઃ પ્રાણિનઃ પ્રવ્યથિતાઃ પ્રચલિતા ભયેન . તથાહમપિ ..૧૧.૨૩..

==============================
તત્રેદં કારણમ્
નભઃસ્પૃશં દીપ્તમનેકવર્ણં
વ્યાત્તાનનં દીપ્તવિશાલનેત્રમ્ .
દૃષ્ટ્વા હિ ત્વાં પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા
ધૃતિં ન વિન્દામિ શમં ચ વિષ્ણો ..૧૧.૨૪..

નભઃસ્પૃશં દ્યુસ્પર્શમિત્યર્થઃ . દીપ્તં પ્રજ્વલિતમ્ . અનેકવર્ણમનેકે વર્ણા ભયઙ્કરાઃ નાનાસંસ્થાના યસ્મિન્ ત્વયિ તં ત્વામનેકવર્ણમ્ . વ્યાત્તાનનં વ્યાત્તાનિ વિવૃતાનિ આનનાનિ મુખાનિ યસ્મિન્ ત્વયિ તં ત્વાં વ્યાત્તાનનમ્ . દીપ્તવિશાલનેત્રં દીપ્તાનિ પ્રજ્વલિતાનિ વિશાલાનિ વિસ્તીર્ણાનિ નેત્રાણિ યસ્મિન્ ત્વયિ તં ત્વાં દીપ્તવિશાલનેત્રં દૃષ્ટ્વા હિ ત્વાં પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા પ્રવ્યથિતઃ પ્રભીતોઽન્તરાત્મા મનો યસ્ય મમ સોઽહં પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા સન્ ધૃતિં ધૈર્યં ન વિન્દામિ ન લભે શમં ચોપશમનં મનસ્તુષ્ટિમ્ . હે વિષ્ણો ..૧૧.૨૪..

==============================
કસ્માત્?
દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ચ તે મુખાનિ
દૃષ્ટ્વૈવ કાલાનલસંનિભાનિ .
દિશો ન જાને ન લભે ચ શર્મ
પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ ..૧૧.૨૫..

દંષ્ટ્રાકરાલાનિ દંષ્ટ્રાભિઃ કરાલાનિ વિકૃતાનિ તે તવ મુખાનિ દૃષ્ટ્વૈવોપલભ્ય કાલાનલસંનિભાનિ પ્રલયકાલે લોકાનાં દાહકોઽગ્નિઃ કાલાનલસ્તત્સદૃશાનિ કાલાનલસંનિભાનિ મુખાનિ દૃષ્ટ્વેત્યેતત્ . દિશઃ પૂર્વાપરવિવેકેન ન જાને દિઙ્મૂઢો જાતોઽસ્મિ . અતો ન લભે ચ નોપલભે ચ શર્મ સુખમ્ . અતઃ પ્રસીદ પ્રસન્નો ભવ હે દેવેશ, જગન્નિવાસ ..૧૧.૨૫..

==============================
યેભ્યો મમ પરાજયાશઙ્કા યાસીત્સા ચાપગતા . યતઃ
અમી ચ ત્વાં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાઃ
સર્વે સહૈવાવનિપાલસંઘૈઃ .
ભીષ્મો દ્રોણઃ સૂતપુત્રસ્તથાસૌ
સહાસ્મદીયૈરપિ યોધમુખ્યૈઃ ..૧૧.૨૬..

અમી ચ ત્વાં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાઃ દુર્યોધનપ્રભૃતયઃ ત્વરમાણાઃ વિશન્તીતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ સર્વે સહૈવ સહિતાઃ અવનિપાલસંઘૈરવનિં પૃથ્વીં પાલયન્તીત્યવનિપાલાસ્તેષાં સંઘૈઃ, કિં ચ ભીષ્મો દ્રોણઃ સૂતપુત્રઃ કર્ણસ્તથાસૌ સહાસ્મદીયૈરપિ ધૃષ્ટદ્યુમ્નપ્રભૃતિભિર્યોધમુખ્યૈર્યોધાનાં મુખ્યૈઃ પ્રધાનૈઃ સહ ..૧૧.૨૬..

==============================
કિં ચ
વક્ત્રાણિ તે ત્વરમાણા વિશન્તિ
દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ભયાનકાનિ .
કેચિદ્વિલગ્ના દશનાન્તરેષુ
સન્દૃશ્યન્તે ચૂર્ણિતૈરુત્તમાઙ્ગૈઃ ..૧૧.૨૭..

વક્ત્રાણિ મુખાનિ તે તવ ત્વરમાણાસ્ત્વરાયુક્તાઃ સન્તો વિશન્તિ . કિંવિશિષ્ટનિ મુખાનિ ? દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ભયાનકાનિ ભયઙ્કરાણિ . કિં ચ, કેચિત્મુખાનિ પ્રવિષ્ટાનાં મધ્યે વિલગ્ના દશનાન્તરેષુ માંસમિવ ભક્ષિતં સંદૃશ્યન્ત ઉપલભ્યન્તે ચૂર્ણિતૈશ્ચૂર્ણીકૃતૈરુત્તમાઙ્ગૈઃ શિરોભિઃ ..૧૧.૨૭..

==============================
કથં પ્રવિશન્તિ મુખાનિ ? ઇત્યાહ
યથા નદીનાં બહવોઽમ્બુવેગાઃ
સમુદ્રમેવાભિમુખા દ્રવન્તિ .
તથા તવામી નરલોકવીરા
વિશન્તિ વક્ત્રાણ્યભિવિજ્વલન્તિ ..૧૧.૨૮..

યથા નદીનાં સ્રવન્તીનાં બહવોઽનેકેઽમ્બૂનાં વેગા અમ્બુવેગાસ્ત્વરાવિશેષાઃ સમુદ્રમેવાભિમુખાઃ પ્રતિમુખા દ્રવન્તિ પ્રવિશન્તિ . તથા તદ્વત્તવામી ભીષ્માદયો નરલોકવીરા મનુષ્યલોકે શૂરાઃ વિશન્તિ વક્ત્રાણ્યભિવિજ્વલન્તિ પ્રકાશમાનાનિ ..૧૧.૨૮..

==============================
તે કિમર્થં પ્રવિશન્તિ કથં ચ ? ઇત્યાહ
યથા પ્રદીપ્તં જ્વલનં પતઙ્ગા
વિશન્તિ નાશાય સમૃદ્ધવેગાઃ .
તથૈવ નાશાય વિશન્તિ લોકાસ્
તવાપિ વક્ત્રાણિ સમૃદ્ધવેગાઃ ..૧૧.૨૯..

યથા પ્રદીપ્તં જ્વલનમગ્નિં પતઙ્ગાઃ પક્ષિણો વિશન્તિ નાશાય વિનાશાય સમૃદ્ધવેગાઃ સમૃદ્ધ ઉદ્ભૂતો વેગો ગતિર્યેષાં તે સમૃદ્ધવેગાઃ . તથૈવ નાશાય વિશન્તિ લોકાઃ પ્રાણિનસ્તવાપિ વક્ત્રાણિ સમૃદ્ધવેગાઃ ..૧૧.૨૯..

==============================
ત્વં પુનઃ
લેલિહ્યસે ગ્રસમાનઃ સમન્તાલ્
લોકાન્ સમગ્રાન્ વદનૈર્જ્વલદ્ભિઃ .
તેજોભિરાપૂર્ય જગત્સમગ્રં
ભાસસ્તવોગ્રાઃ પ્રતપન્તિ વિષ્ણો ..૧૧.૩૦..

લેલિહ્યસે આસ્વાદયસિ ગ્રસમાનોઽન્તઃ પ્રવેશયન્ સમન્તાત્સમન્તતઃ લોકાન્ સમગ્રાન્ સમસ્તાન્ વદનૈર્વક્ત્રૈર્જ્વલદ્ભિર્દીપ્યમાનૈસ્તેજોભિરાપૂર્ય સંવ્યાપ્ય જગત્સમગ્રં સહાગ્રેણ સમસ્તમિત્યેતત્ . કિં ચ, ભાસો દીપ્તયસ્તવોગ્રાઃ ક્રૂરાઃ પ્રતપન્તિ પ્રતાપં કુર્વન્તિ હે વિષ્ણો વ્યાપનશીલ ..૧૧.૩૦..

==============================
યતઃ એવમુગ્રસ્વભાવઃ, અતઃ
આખ્યાહિ મે કો ભવાનુગ્રરૂપો
નમોઽસ્તુ તે દેવવર પ્રસીદ .
વિજ્ઞાતુમિચ્છામિ ભવન્તમાદ્યં
ન હિ પ્રજાનામિ તવ પ્રવૃત્તિમ્ ..૧૧.૩૧..

આખ્યાહિ કથય મે મહ્યં કો ભવાનુગ્રરૂપઃ ક્રૂરાકારઃ . નમોઽસ્તુ તે તુભ્યં હે દેવવર દેવાનાં પ્રધાન, પ્રસીદ પ્રસાદં કુરુ . વિજ્ઞાતું વિશેષેણ જ્ઞાતુમિચ્છામિ ભવન્તમાદ્યમાદૌ ભવમાદ્યમ્, ન હિ યસ્માત્પ્રજાનામિ તવ ત્વદીયાં પ્રવૃત્તિં ચેષ્ટમ્ ..૧૧.૩૧..

==============================
શ્રીભગવાનુવાચ
કાલોઽસ્મિ લોકક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધો
લોકાન્ સમાહર્તુમિહ પ્રવૃત્તઃ .
ઋતેઽપિ ત્વા ન ભવિષ્યન્તિ સર્વે
યેઽવસ્થિતાઃ પ્રત્યનીકેષુ યોધાઃ ..૧૧.૩૨..

કાલોઽસ્મિ લોકક્ષયકૃત્લોકાનાં ક્ષયં કરોતીતિ લોકક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધો વૃદ્ધિં ગતઃ . યદર્થં પ્રવૃદ્ધસ્તચ્છૃણુ લોકાન્ સમાહર્તું સંહર્તુમિહાસ્મિન્ કાલે પ્રવૃત્તઃ . ઋતેઽપિ વિનાપિ ત્વા ત્વાં ન ભવિષ્યન્તિ ભીષ્મદ્રોણકર્ણપ્રભૃતયઃ સર્વે, યેભ્યસ્તવ આશઙ્કા, યેઽવસ્થિતાઃ પ્રત્યનીકેષુ અનીકમનીકં પ્રતિ પ્રત્યનીકેષુ પ્રતિપક્ષભૂતેષુ અનીકેષુ યોધા યોદ્ધારઃ ..૧૧.૩૨..

==============================
યસ્માદેવમ્
તસ્માત્ત્વમુત્તિષ્ઠ યશો લભસ્વ
જિત્વા શત્રૂન્ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સમૃદ્ધમ્ .
મયૈવૈતે નિહતાઃ પૂર્વમેવ
નિમિત્તમાત્રં ભવ સવ્યસાચિન્ ..૧૧.૩૩..

તસ્માત્ત્વમુત્તિષ્ઠ ભીષ્મપ્રભૃતયોઽતિરથા અજેયા દેવૈરપ્યર્જુનેન જિતા ઇતિ યશઃ લભસ્વ . કેવલં પુણ્યૈર્હિ તત્પ્રાપ્યતે . જિત્વા શત્રૂન્ દુર્યોધનપ્રભૃતીન્ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સમૃદ્ધમસપત્નમકણ્ટકમ્ . મયૈવૈતે નિહતા નિશ્ચયેન હતાઃ પ્રાણૈર્વિયોજિતાઃ પૂર્વમેવ . નિમિત્તમાત્રં ભવ ત્વમ્ . હે સવ્યસાચિન્ ! સવ્યેન વામેનાપિ હસ્તેન શરાણાં ક્ષેપાત્સવ્યસાચીત્યુચ્યતેઽર્જુનઃ ..૧૧.૩૩..

==============================
દ્રોણં ચ ભીષ્મં ચ જયદ્રથં ચ
કર્ણં તથાન્યાનપિ યોધવીરાન્ .
મયા હતાંસ્ત્વં જહિ મા વ્યથિષ્ઠા
યુધ્યસ્વ જેતાસિ રણે સપત્નાન્ ..૧૧.૩૪..

દ્રોણં ચ, યેષુ યેષુ યોધેષ્વર્જુનસ્યાશઙ્કા તાંસ્તાન્ વ્યપદિશતિ ભગવાન્મયા હતાનિતિ . તત્ર દ્રોણભીષ્મયોસ્તાવત્પ્રસિદ્ધમાશઙ્કાકારણમ્ . દ્રોણસ્તુ ધનુર્વેદાચાર્યો દિવ્યાસ્ત્રસંપન્નઃ . આત્મનશ્ચ વિશેષતો ગુરુર્ગરિષ્ઠઃ . ભીષ્મશ્ચ સ્વચ્છન્દમૃત્યુર્દિવ્યાસ્ત્રસંપન્નશ્ચ પરશુરામેણ દ્વન્દ્વયુદ્ધમગમત્, ન ચ પરાજિતઃ . તથા જયદ્રથઃ . યસ્ય પિતા તપશ્ચરતિ મમ પુત્રસ્ય શિરો ભૂમૌ નિપાતયિષ્યતિ યઃ, તસ્યાપિ શિરઃ પતિષ્યતીતિ . કર્ણોઽપિ વાસવદત્તયા શક્ત્યા ત્વમોઘયા સંપન્નઃ સૂર્યપુત્રઃ કાનીનો યતઃ, અતસ્તન્નામ્નૈવ નિર્દેશઃ
. મયા હતાન્ ત્વં જહિ નિમિત્તમાત્રેણ . મા વ્યથિષ્ઠાસ્તેભ્યો ભયં મા કાર્ષીઃ . યુધ્યસ્વ જેતાસિ દુર્યોધનપ્રભૃતીન્ રણે યુદ્ધે સપત્નાન્ શત્રૂન્ ..૧૧.૩૪..

==============================
સંજય ઉવાચ
એતચ્છ્રુત્વા વચનં કેશવસ્ય
કૃતાઞ્જલિર્વેપમાનઃ કિરીટી .
નમસ્કૃત્વા ભૂય એવાહ કૃષ્ણં
સગદ્ગદં ભીતભીતઃ પ્રણમ્ય ..૧૧.૩૫..

એતત્શ્રુત્વા વચનં કેશવસ્ય પૂર્વોક્તં કૃતાઞ્જલિઃ સન્ વેપમાનઃ કમ્પમાનઃ કિરીટી નમસ્કૃત્વા . ભૂયઃ પુનરેવાહોક્તવાન્ કૃષ્ણં સગદ્ગદં ભયાવિષ્ટસ્ય દુઃખાભિઘાતાત્સ્નેહાવિષ્ટસ્ય ચ હર્ષોદ્ભવાત્, અશ્રુપૂર્ણનેત્રત્વે સતિ શ્લેષ્મણા કણ્ઠાવરોધઃ . તતશ્ચ વાચોઽપાટવં મન્દશબ્દત્વં યત્સગદ્ગદસ્તેન સહ વર્તતેતિ સગદ્ગદં વચનમાહેતિ વચનક્રિયાવિશેષણમેતત્ . ભીતભીતઃ પુનઃ પુનર્ભયાવિષ્ટચેતાઃ સન્ પ્રણમ્ય પ્રહ્વો ભૂત્વા . આહેતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ ..૧૧.૩૫..

==============================
અર્જુન ઉવાચ
સ્થાને હૃષીકેશ તવ પ્રકીર્ત્યા
જગત્પ્રહૃષ્યત્યનુરજ્યતે ચ .
રક્ષાંસિ ભીતાનિ દિશો દ્રવન્તિ
સર્વે નમસ્યન્તિ ચ સિદ્ધસંઘાઃ ..૧૧.૩૬..

સ્થાને યુક્તમ્ . કિં તત્? તવ પ્રકીત્ર્યા ત્વન્માહાત્મ્યકીર્તનેન શ્રુતેન . હે હૃષીકેશ ! યત્જગત્પ્રહૃષ્યતિ પ્રહર્ષમુપૈતિ, તત્સ્થાને યુક્તમિત્યર્થઃ . અથવા વિષયવિશેષણં સ્થાન ઇતિ . યુક્તો હર્ષાદિવિષયો ભગવાન્, યત ઈશ્વરઃ સર્વાત્મા સર્વભૂતસુહૃચ્ચેતિ . તથાનુરજ્યતેઽનુરાગં ચોપૈતિ . તચ્ચ વિષય ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ . કિં ચ, રક્ષાંસિ ભીતાનિ ભયાવિષ્ટનિ દિશો દ્રવન્તિ ગચ્છન્તિ . તચ્ચ સ્થાને વિષયે . સર્વે નમસ્યન્તિ નમસ્કુર્વન્તિ ચ સિદ્ધસંઘાઃ સિદ્ધાનાં સમુદાયાઃ કપિલાદીનામ્, તચ્ચ સ્થાને ..૧૧.૩૬..

==============================
ભગવતો હર્ષાદિવિષયત્વે હેતું દર્શયતિ
કસ્માચ્ચ તે ન નમેરન્મહાત્મન્
ગરીયસે બ્રહ્મણોઽપ્યાદિકર્ત્રે .
અનન્ત દેવેશ જગન્નિવાસ
ત્વમક્ષરં સદસત્તત્પરં યત્ ..૧૧.૩૭..

કસ્માચ્ચ હેતોસ્તે તુભ્યં ન નમેરન્નમસ્કુર્યુર્હે મહાત્મન્ ! ગરીયસે ગુરુતરાય . યતો બ્રહ્મણો હિરણ્યગર્ભસ્યાપિ આદિકર્તા કારણમતસ્તસ્માદાદિકર્ત્રે . કથમેતે ન નમસ્કુર્યુઃ ? અતો હર્ષાદીનાં નમસ્કારસ્ય ચ સ્થાનં ત્વમર્હો વિષય ઇત્યર્થઃ . હેઽનન્ત દેવેશ હે જગન્નિવાસ ત્વમક્ષરં તત્પરમ્, યદ્વેદાન્તેષુ શ્રૂયતે . કિં તત્? સદસદિતિ . સદ્વિદ્યમાનમ્, અસચ્ચ યત્ર નાસ્તીતિ બુદ્ધિઃ . ત ઉપધાનભૂતે સદસતી યસ્યાક્ષરસ્ય, યદ્દ્વારેણ સદસદિત્યુપચર્યતે . પરમાર્થતસ્તુ સદસતોઃ પરં તતક્ષરં યદક્ષરં વેદવિદો વદન્તિ [ગીતા ૮.૧૧] . તત્ત્વમેવ, નાન્યદિત્યભિપ્રાયઃ ..૧૧.૩૭..

==============================
પુનરપિ સ્તૌતિ
ત્વમાદિદેવઃ પુરુષઃ પુરાણસ્
ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ .
વેત્તાસિ વેદ્યં ચ પરં ચ ધામ
ત્વયા તતં વિશ્વમનન્તરૂપ ..૧૧.૩૮..

ત્વમાદિદેવો જગતઃ સ્રષ્ટૃત્વાત્ . પુરુષઃ, પુરિ શયનાત્પુરાણશ્ચિરન્તનસ્ત્વમેવાસ્ય વિશ્વસ્ય પરં પ્રકૃષ્ટં નિધાનં નિધીયતેઽસ્મિન્ જગત્સર્વં મહાપ્રલયાદાવિતિ . કિં ચ, વેત્તાસિ, વેદિતાસિ સર્વસ્યૈવ વેદ્યજાતસ્ય . યચ્ચ વેદ્યં વેદનાર્હં તચ્ચાસિ પરં ચ ધામ પરમં પદં વૈષ્ણવમ્ . ત્વયા તતં વ્યાપ્તં વિશ્વં સમસ્તમ્ . હેઽનન્તરૂપ ! અન્તો ન વિદ્યતે તવ રૂપાણામ્ ..૧૧.૩૮..

==============================
કિં ચ
વાયુર્યમોઽગ્નિર્વરુણઃ શશાઙ્કઃ
પ્રજાપતિસ્ત્વં પ્રપિતામહશ્ચ .
નમો નમસ્તેઽસ્તુ સહસ્રકૃત્વઃ
પુનશ્ચ ભૂયોઽપિ નમો નમસ્તે ..૧૧.૩૯..

વાયુસ્ત્વં યમશ્ચાગ્નિઃ વરુણોઽપાં પતિઃ શશાઙ્કશ્ચન્દ્રમાઃ પ્રજાપતિસ્ત્વં કશ્યપાદિઃ પ્રપિતામહશ્ચ પિતામહસ્યાપિ પિતા પ્રપિતામહઃ, બ્રહ્મણોઽપિ પિતા ઇત્યર્થઃ . નમો નમસ્તે તુભ્યમસ્તુ સહસ્રકૃત્વઃ . પુનશ્ચ ભૂયોઽપિ નમો નમસ્તે . બહુશો નમસ્કારક્રિયાભ્યાસાવૃત્તિગણનં કૃત્વસુચોચ્યતે . પુનશ્ચ ભૂયોઽપીતિ શ્રદ્ધાભક્તયતિશયાદપરિતોષમાત્મનો દર્શયતિ ..૧૧.૩૯..

==============================
તથા
નમઃ પુરસ્તાદથ પૃષ્ઠતસ્તે
નમોઽસ્તુ તે સર્વત એવ સર્વ .
અનન્તવીર્યામિતવિક્રમસ્ત્વં
સર્વં સમાપ્નોષિ તતોઽસિ સર્વઃ ..૧૧.૪૦..

નમઃ પુરસ્તાત્પૂર્વસ્યાં દિશિ તુભ્યમ્, અથ પૃષ્ઠતસ્તે પૃષ્ઠતોઽપિ ચ તે નમોઽસ્તુ તે સર્વત એવ સર્વાસુ દિક્ષુ સર્વત્ર સ્થિતાય . હે સર્વ ! અનન્તવીર્યામિતવિક્રમોઽનન્તં વીર્યમસ્ય, અમિતો વિક્રમોઽસ્ય . વીર્યં સામર્થ્યં વિક્રમઃ પરાક્રમઃ . વીર્યવાનપિ કશ્ચિત્શત્રુવધાદિવિષયે ન પરાક્રમતે, મન્દપરાક્રમો વા . ત્વં ત્વનન્તવીર્યોઽમિતવિક્રમશ્ચેત્યનન્તવીર્યામિતવિક્રમઃ . સર્વં સમસ્તં જગત્સમાપ્નોષિ સમ્યગેકેનાત્મના વ્યાપ્નોષિ યતઃ, તતસ્તસ્માદસિ ભવસિ સર્વસ્ત્વમ્ . ત્વયા વિનાભૂતં ન કિંચિદસ્તીત્યભિપ્રાયઃ ..૧૧.૪૦..

==============================
યતોઽહં ત્વન્માહાત્મ્યાપરિજ્ઞાનાદપરાદ્ધઃ . અતઃ
સખેતિ મત્વા પ્રસભં યદુક્તં
હે કૃષ્ણ હે યાદવ હે સખેતિ .
અજાનતા મહિમાનં તવેદં
મયા પ્રમાદાત્પ્રણયેન વાપિ ..૧૧.૪૧..

સખા સમાનવયા ઇતિ મત્વા જ્ઞાત્વા વિપરીતબુદ્ધ્યા પ્રસભમભિભૂય પ્રસહ્ય યદુક્તં હે કૃષ્ણ હે યાદવ હે સખેતિ ચાજાનતાજ્ઞાનિના મૂઢેન . કિમજાનતા ? ઇત્યાહ મહિમાનં માહાત્મ્યં તવેદમીશ્વરસ્ય વિશ્વરૂપમ્ . તવેદં મહિમાનમજાનતેતિ વૈયધિકરણ્યેન સંબન્ધઃ . તવેમમિતિ પાઠો યદ્યસ્તિ, તદા સામાનાધિકરણ્યમેવ . મયા પ્રમાદાત્વિક્ષિપ્તચિત્તતયા, પ્રણયેન વાપિ . પ્રણયો નામ સ્નેહનિમિત્તો વિસ્રમ્ભઃ . તેનાપિ કારણેન યદુક્તવાનસ્મિ ..૧૧.૪૧..

==============================
યચ્ચાવહાસાર્થમસત્કૃતોઽસિ
વિહારશય્યાસનભોજનેષુ .
એકોઽથ વાપ્યચ્યુત તત્સમક્ષં
તત્ક્ષામયે ત્વામહમપ્રમેયમ્ ..૧૧.૪૨..

યચ્ચાવહાસાર્થં પરિહાસપ્રયોજનાયાસત્કૃતઃ પરિભૂતોઽસિ ભવસિ . ક્વ ? વિહારશય્યાસનભોજનેષુ . વિહરણં વિહારઃ પાદવ્યાયામઃ, શયનં શય્યા, આસનમાસ્થાયિકા, ભોજનમદનમ્, ઇત્યેતેષુ વિહારશય્યાસનભોજનેષુ, એકઃ પરોક્ષઃ સન્નસત્કૃતોઽસિ પરિભૂતોઽસિ . અથવાપિ હેઽચ્યુત ! તત્સમક્ષમ્, તચ્છબ્દઃ ક્રિયાવિશેષણાર્થઃ, પ્રત્યક્ષં વાસત્કૃતોઽસિ તત્સર્વમપરાધજાતં ક્ષામયે ક્ષમાં કારયે ત્વામહમપ્રમેયં પ્રમાણાતીતમ્ ..૧૧.૪૨..

==============================
યતસ્ત્વમ્
પિતાસિ લોકસ્ય ચરાચરસ્ય
ત્વમસ્ય પૂજ્યશ્ચ ગુરુર્ગરીયાન્ .
ન ત્વત્સમોઽસ્ત્યભ્યધિકઃ કુતોઽન્યો
લોકત્રયેઽપ્યપ્રતિમપ્રભાવ ..૧૧.૪૩..

પિતાસિ જનયિતાસિ લોકસ્ય પ્રાણિજાતસ્ય ચરાચરસ્ય સ્થાવરજઙ્ગમસ્ય . ન કેવલં ત્વમસ્ય જગતઃ પિતા . પૂજ્યશ્ચ પૂજાર્હઃ, યતો ગુરુર્ગરીયાન્ ગુરુતરઃ . કસ્માદ્ગુરુતરસ્ત્વમિત્યાહ ન ત્વત્સમસ્ત્વત્તુલ્યોઽસ્તિ . ન હીશ્વરદ્વયં સંભવતિ, અનેકે વરત્વે વ્યવહારાનુપપત્તેઃ . ત્વત્સમ એવ તાવદન્યો ન સંભવતિ . કુત એવાન્યોઽભ્યધિકઃ સ્યાત્લોકત્રયેઽપિ સર્વસ્મિન્ ? અપ્રતિમપ્રભાવ ! પ્રતિમીયતે યયા સા પ્રતિમા, ન વિદ્યતે પ્રતિમા યસ્ય તવ પ્રભાવસ્ય સ ત્વમપ્રતિમપ્રભાવો હેઽપ્રતિમપ્રભાવ નિરતિશયપ્રભાવ ઇત્યર્થઃ ..૧૧.૪૩..

==============================
યત એવમ્
તસ્માત્પ્રણમ્ય પ્રણિધાય કાયં
પ્રસાદયે ત્વામહમીશમીડ્યમ્ .
પિતેવ પુત્રસ્ય સખેવ સખ્યુઃ
પ્રિયઃ પ્રિયાયાર્હસિ દેવ સોઢુમ્ ..૧૧.૪૪..

તસ્માત્પ્રણમ્ય નમસ્કૃત્ય, પ્રણિધાય પ્રકર્ષેણ નીચૈર્ધૃત્વા કાયં શરીરમ્, પ્રસાદયે પ્રસાદં કારયે ત્વામહમીશમીશિતારમ્, ઈડ્યં સ્તુત્યમ્ . ત્વં પુનઃ પુત્રસ્યાપરાધં પિતા યથા ક્ષમતે, સર્વં સખેવ સખ્યુરપરાધમ્, યથા વા પ્રિયઃ પ્રિયાયા અપરાધં ક્ષમતે . એવમર્હસિ હે દેવ ! સોઢું પ્રસહિતું ક્ષન્તુમિત્યર્થઃ ..૧૧.૪૪..

==============================
અદૃષ્ટપૂર્વં હૃષિતોઽસ્મિ દૃષ્ટ્વા
ભયેન ચ પ્રવ્યથિતં મનો મે .
તદેવ મે દર્શય દેવ રૂપં
પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ ..૧૧.૪૫..

અદૃષ્ટપૂર્વં ન કદાચિદપિ દૃષ્ટપૂર્વમિદં વિશ્વરૂપં તવ મયાન્યૈર્વા, તતહં દૃષ્ટ્વા હૃષિતોઽસ્મિ . ભયેન ચ પ્રવ્યથિતં મનઃ મે . અતસ્તદેવ મે મમ દર્શય હે દેવ રૂપં યત્મત્સખમ્ . પ્રસીદ દેવેશ, જગન્નિવાસ જગતો નિવાસો જગન્નિવાસઃ, હે જગન્નિવાસ ..૧૧.૪૫..

==============================
કિરીટિનં ગદિનં ચક્રહસ્તમ્
ઇચ્છામિ ત્વાં દ્રષ્ટુમહં તથૈવ .
તેનૈવ રૂપેણ ચતુર્ભુજેન
સહસ્રબાહો ભવ વિશ્વમૂર્તે ..૧૧.૪૬..

કિરીટિનં કિરીટવન્તં તથા ગદિનં ગદાવન્તં ચક્રહસ્તમિચ્છામિ ત્વાં પ્રાર્થયે ત્વાં દ્રષ્ટુમહમ્, તથૈવ પૂર્વવદિત્યર્થઃ . યત એવમ્, તસ્માત્તેનૈવ રૂપેણ વસુદેવપુત્રરૂપેણ ચતુર્ભુજેન, સહસ્રબાહો ! વાર્તમાનિકેન વિશ્વરૂપેણ, ભવ વિશ્વમૂર્તે . ઉપસંહૃત્ય વિશ્વરૂપમ્, તેનૈવ રૂપેણ ભવેત્યર્થઃ ..૧૧.૪૬..

==============================
અર્જુનં ભીતમુપલભ્ય, ઉપસંહૃત્ય વિશ્વરૂપમ્, પ્રિયવચનેન આશ્વાસયન્ શ્રીભગવાનુવાચ
મયા પ્રસન્નેન તવાર્જુનેદં
રૂપં પરં દર્શિતમાત્મયોગાત્ .
તેજોમયં વિશ્વમનન્તમ્
આદ્યં યન્મે ત્વદન્યેન ન દૃષ્ટપૂર્વમ્ ..૧૧.૪૭..

મયા પ્રસન્નેન, પ્રસાદો નામ ત્વય્યનુગ્રહબુદ્ધિઃ, તદ્વતા પ્રસન્નેન મયા તવ . હેઽર્જુન ! ઇદં પરં રૂપં વિશ્વરૂપં દર્શિતમાત્મયોગાદાત્મન ઐશ્વર્યસ્ય સામર્થ્યાત્ . તેજોમયં તેજઃપ્રાયં વિશ્વં સમસ્તમનન્તમન્તરહિતમાદૌ ભવમાદ્યં, યદ્રૂપં મે મમ ત્વદન્યેન ત્વત્તોઽન્યેન કેનચિન્ન દૃષ્ટપૂર્વમ્ ..૧૧.૪૭..

==============================
આત્મનો મમ રૂપદર્શનેન કૃતાર્થ એવ ત્વં સંવૃત્ત ઇતિ તત્સ્તૌતિ
ન વેદ યજ્ઞાધ્યયનૈર્ન દાનૈર્
ન ચ ક્રિયાભિર્ન તપોભિરુગ્રૈઃ .
એવંરૂપઃ શક્ય અહં નૃલોકે
દ્રષ્ટું ત્વદન્યેન કુરુપ્રવીર ..૧૧.૪૮..

ન વેદયજ્ઞાધ્યયનૈશ્ચતુર્ણામપિ વેદાનામધ્યયનૈર્યથાવત્યજ્ઞાધ્યયનૈશ્ચ વેદાધ્યયનૈરેવ યજ્ઞાધ્યયનસ્ય સિદ્ધત્વાત્પૃથક્યજ્ઞાધ્યયનગ્રહણં યજ્ઞવિજ્ઞાનોપલક્ષણાર્થમ્ તથા ન દાનૈસ્તુલાપુરુષાદિભિઃ, ન ચ ક્રિયાભિરગ્નિહોત્રાદિભિઃ શ્રૌતાદિભિઃ, નાપિ તપોભિરુગ્રૈશ્ચાન્દ્રાયણાદિભિરુગ્રૈર્ઘોરૈઃ, એવંરૂપો યથાદર્શિતં વિશ્વરૂપં યસ્ય સોઽહમેવંરૂપો ન શક્યોઽહં નૃલોકે મનુષ્યલોકે દ્રષ્ટું ત્વદન્યેન ત્વત્તોઽન્યેન કુરપ્રવીર ..૧૧.૪૮..

==============================
મા તે વ્યથા મા ચ વિમૂઢભાવો
દૃષ્ટ્વા રૂપં ઘોરમીદૃઙ્મમેદમ્ .
વ્યપેતભીઃ પ્રીતમનાઃ પુનસ્ત્વં
તદેવ મે રૂપમિદં પ્રપશ્ય ..૧૧.૪૯..

મા તે વ્યથા મા ભૂત્તે ભયમ્, મા ચ વિમૂઢભાવો વિમૂઢચિત્તતા, દૃષ્ટ્વોપલભ્ય રૂપં ઘોરમીદૃક્યથાદર્શિતં મમેદમ્ . વ્યપેતભીર્વિગતભયઃ, પ્રીતમનાશ્ચ સન્ પુનર્ભૂયસ્ત્વં તદેવ ચતુર્ભુજં રૂપં શઙ્ખચક્રગદાધરં તવેષ્ટં રૂપમિદં પ્રપશ્ય ..૧૧.૪૯..

==============================
સંજય ઉવાચ
ઇત્યર્જુનં વાસુદેવસ્તથોક્ત્વા
સ્વકં રૂપં દર્શયામાસ ભૂયઃ .
આશ્વાસયામાસ ચ ભીતમેનં
ભૂત્વા પુનઃ સૌમ્યવપુર્મહાત્મા ..૧૧.૫૦..

ઇત્યેવમર્જુનં વાસુદેવસ્તથાભૂતં વચનમુક્ત્વા, સ્વકં વસુદેવસ્ય ગૃહે જાતં રૂપં દર્શયામાસ દર્શિતવાન્ ભૂયઃ પુનઃ . આશ્વાસયામાસ ચ આશ્વાસિતવાન્ ભીતમેનમ્, ભૂત્વા પુનઃ સૌમ્યવપુઃ પ્રસન્નદેહો મહાત્મા ..૧૧.૫૦..

==============================
અર્જુન ઉવાચ
દૃષ્ટ્વેદં માનુષં રૂપં તવ સૌમ્યં જનાર્દન .
ઇદાનીમસ્મિ સંવૃત્તઃ સચેતાઃ પ્રકૃતિં ગતઃ ..૧૧.૫૧..

દૃષ્ટ્વેદં માનુષં રૂપં મત્સખં પ્રસન્નં તવ સૌમ્યં જનાર્દન, ઇદાનીમ્, અધુનાસ્મિ સંવૃત્તઃ સંજાતઃ . કિમ્ ? સચેતાઃ પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રકૃતિં સ્વભાવં ગતશ્ચાસ્મિ ..૧૧.૫૧..

==============================
શ્રીભગવાનુવાચ
સુદુર્દર્શમિદં રૂપં દૃષ્ટવાનસિ યન્મમ .
દેવા અપ્યસ્ય રૂપસ્ય નિત્યં દર્શનકાઙ્ક્ષિણઃ ..૧૧.૫૨..

સુદુર્દર્શં સુષ્ઠુ દુઃખેન દર્શનમસ્યેતિ સુદુર્દર્શમ્ . ઇદં રૂપં દૃષ્ટવાનસિ યન્મમ, દેવા અપ્યસ્ય મમ રૂપસ્ય નિત્યં સર્વદા દર્શનકાઙ્ક્ષિણઃ . દર્શનેપ્સવોઽપિ ન ત્વમિવ દૃષ્ટવન્તઃ, ન દ્રક્ષ્યન્તિ ચેત્યભિપ્રાયઃ ..૧૧.૫૨..

==============================
કસ્માત્?
નાહં વેદૈર્ન તપસા ન દાનેન ન ચેજ્યયા .
શક્ય એવંવિધો દ્રષ્ટું દૃષ્ટવાનસિ માં યથા ..૧૧.૫૩..

નાહં વેદૈઃ ઋગ્યજુઃસામાથર્વવેદૈશ્ચતુર્ભિરપિ, ન તપસા ઉગ્રેણ ચાન્દ્રાયણાદિના, ન દાનેન ગોભૂહિરણ્યાદિના, ન ચેજ્યયા યજ્ઞેન પૂજયા વા શક્યઃ એવંવિધો યથાદર્શિતપ્રકારો દ્રષ્ટું દૃષ્ટવાનસિ માં યથા ત્વમ્ ..૧૧.૫૩..

==============================
કથં પુનઃ શક્ય ઇત્યુચ્યતે
ભક્ત્યા ત્વનન્યયા શક્ય અહમેવંવિધોઽર્જુન .
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરન્તપ ..૧૧.૫૪..

ભક્ત્યા તુ કિંવિશિષ્ટયા ઇત્યાહ અનન્યયાપૃથગ્ભૂતયા, ભગવતોઽન્યત્ર પૃથઙ્ન કદાચિદપિ યા ભવતિ સા ત્વનન્યા ભક્તિઃ . સર્વૈરપિ કરણૈઃ વાસુદેવાદન્યન્ન ઉપલભ્યતે યયા, સાનન્યા ભક્તિઃ, તયા ભક્ત્યા શક્યોઽહમેવંવિધો વિશ્વરૂપપ્રકારો હેઽર્જુન, જ્ઞાતું શાસ્ત્રતઃ . ન કેવલં જ્ઞાતું શાસ્ત્રતઃ, દ્રષ્ટું ચ સાક્ષાત્કર્તું તત્ત્વેન તત્ત્વતઃ, પ્રવેષ્ટું ચ મોક્ષં ચ ગન્તું પરન્તપ ..૧૧.૫૪..

==============================
અધુના સર્વસ્ય ગીતાશાસ્ત્રસ્ય સારભૂતોઽર્થો નિઃશ્રેયસાર્થોઽનુષ્ઠેયત્વેન સમુચ્ચિત્યોચ્યતે
મત્કર્મકૃન્મત્પરમો મદ્ભક્તઃ સઙ્ગવર્જિતઃ .
નિર્વૈરઃ સર્વભૂતેષુ યઃ સ મામેતિ પાણ્ડવ ..૧૧.૫૫..

મત્કર્મકૃન્મદર્થં કર્મ મત્કર્મ, તત્કરોતીતિ મત્કર્મકૃત્ . મત્પરમઃ કરોતિ ભૃત્યઃ સ્વામિકર્મ, ન ત્વાત્મનઃ પરમા પ્રેત્ય ગન્તવ્યા ગતિરિતિ સ્વામિનં પ્રતિપદ્યતે . અયં તુ મત્કર્મકૃન્મામેવ પરમાં ગતિં પ્રતિપદ્યતે ઇતિ મત્પરમઃ, અહં પરમઃ પરા ગતિર્યસ્ય સોઽયં મત્પરમઃ . તથા મદ્ભક્તો મામેવ સર્વપ્રકારૈઃ સર્વપ્રકારૈઃ સર્વાત્મના સર્વોત્સાહેન ભજતે ઇતિ મદ્ભક્તઃ . સઙ્ગવર્જિતો ધનપુત્રમિત્રકલત્રબન્ધુવર્ગેષુ સઙ્ગવર્જિતઃ સઙ્ગઃ પ્રીતિઃ સ્નેહસ્તદ્વર્જિતઃ . નિર્વૈરો નિર્ગતવૈરઃ સર્વભૂતેષુ શત્રુભાવરહિત
આત્મનોઽ ત્યન્તાપકારપ્રવૃત્તેષ્વપિ . ય ઈદૃશો મદ્ભક્તઃ સ મામેતિ . અહમેવ તસ્ય પરા ગતિઃ, નાન્યા ગતિઃ કાચિત્ભવતિ . અયં તવોપદેશ ઇષ્ટો મયા ઉપદિષ્ટઃ . હે પાણ્ડાવ ! ઇતિ ..૧૧.૫૫..

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
એકાદશોઽધ્યાયઃ ..૧૧..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૧૨
અથ ભક્તિયોગો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ
(શ્રીશઙ્કરાચાર્યભગવત્પાદકૃતભાષ્યમ્)
દ્વિતીયાધ્યાયપ્રભૃતિષુ વિભૂત્યન્તેષુ અધ્યાયેષુ પરમાત્મનો બ્રહ્મણોઽક્ષરસ્ય વિધ્વસ્તસર્વોપાધિવિશેષસ્યોપાસનમુક્તમ્ . સર્વયોગૈશ્વર્યસર્વજ્ઞાનશક્તિમત્સત્ત્વોપાધેરીશ્વરસ્ય તત્ર ચોપાસનં તત્ર તત્રોક્તમ્ . વિશ્વરૂપાધ્યાયે ત્વૈશ્વરમાદ્યં સમસ્તજગદાત્મરૂપં વિશ્વરૂપં ત્વદીયં દર્શિતમુપાસનાર્થમેવ ત્વયા . તચ્ચ દર્શયિત્વા ઉક્તવાનસિ મત્કર્મકૃદ્[ગીતા ૧૧.૫૫] ઇત્યાદિ . અતોઽહમનયોરુભયોઃ પક્ષયોર્વિશિષ્ટતરબુભુત્સયા ત્વાં પૃચ્છામીત્યર્જુન ઉવાચ
એવં સતતયુક્તા યે ભક્તાસ્ત્વાં પર્યુપાસતે .
યે ચાપ્યક્ષરમવ્યક્તં તેષાં કે યોગવિત્તમાઃ ..૧૨.૧..

એવમિત્યતીતાનન્તરલોકેન ઉક્તમર્થં પરામૃશતિ મત્કર્મકૃદિત્યાદિના . એવં સતતયુક્તાઃ, નૈરન્તર્યેણ ભગવત્કર્માદૌ યથોક્તેઽર્થે સમાહિતાઃ સન્તઃ પ્રવૃત્તા ઇત્યર્થઃ . યે ભક્તા અનન્યશરણાઃ સન્તસ્ત્વાં યથાદર્શિતં વિશ્વરૂપં પર્યુપાસતે ધ્યાયન્તિ . યે ચાન્યેઽપિ ત્યક્તસર્વેષણાઃ સંન્યસ્તસર્વકર્માણો યથાવિશેષિતં બ્રહ્માક્ષરં નિરસ્તસર્વોપાધિત્વાદવ્યક્તમકરણગોચરમ્ . યદ્ધિ કરણગોચરં તદ્વ્યક્તમુચ્યતે, અઞ્જેર્ધાતોસ્તત્કર્મકત્વાત્ . ઇદં ત્વક્ષરં તદ્વિપરીતમ્, શિષ્ટૌ ચ ઉચ્યમાનૈર્વિશેષણૈર્વિશિષ્ટમ્, તદ્યે ચાપિ
પર્યુપાસતે, તેષામુભયેષાં મધ્યે કે યોગિવિત્તમાઃ ? કેઽતિશયેન યોગવિદ ઇત્યર્થઃ ..૧૨.૧..

==============================
શ્રીભગવાનુવાચ યે ત્વક્ષરોપાસકાઃ સમ્યગ્દર્શિનો નિવૃત્તૈષણાસ્તે તાવત્તિષ્ઠન્તુ . તાન્ પ્રતિ યદ્વક્તવ્યમ્, તદુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યામઃ . યે ત્વિતરે
મય્યાવેશ્ય મનો યે માં નિત્યયુક્તા ઉપાસતે .
શ્રદ્ધયા પરયોપેતાસ્તે મે યુક્તતમા મતાઃ ..૧૨.૨..

મયિ વિશ્વરૂપે પરમેશ્વર આવેશ્ય સમાધાય મનો યે ભક્તાઃ સન્તઃ, માં સર્વયોગે વરાણામધીશ્વરં સર્વજ્ઞં વિમુક્તરાગાદિક્લેશતિમિરદૃષ્ટિમ્, નિત્યયુક્તા અતીતાનન્તરાધ્યાયાન્તોક્તશ્લોકાર્થન્યાયેન સતતયુક્તાઃ સન્ત ઉપાસતે શ્રદ્ધયા પરયા પ્રકૃષ્ટયોપેતાઃ, તે મે મમ મતા અભિપ્રેતા યુક્તતમા ઇતિ . નૈરન્તર્યેણ હિ તે મચ્ચિત્તતયાહોરાત્રમતિવાહયન્તિ . અતો યુક્તં તાન્ પ્રતિ યુક્તતમા ઇતિ વક્તુમ્ ..૧૨.૨..

==============================
કિમિતરે યુક્તતમા ન ભવન્તિ ? ન . કિંતુ તાન્ પ્રતિ યદ્વક્તવ્યમ્, તચ્છૃણુ
યે ત્વક્ષરમનિર્દેશ્યમવ્યક્તં પર્યુપાસતે .
સર્વત્રગમચિન્ત્યં ચ કૂટસ્થમચલં ધ્રુવમ્ ..૧૨.૩..

યે ત્વક્ષરમનિર્દેશ્યમ્, અવ્યક્તત્વાદશબ્દગોચરેતિ ન નિર્દેષ્ટું શક્યતે, અતોઽનિર્દેશ્યમ્ . અવ્યક્તં ન કેનાપિ પ્રમાણેન વ્યજ્યત ઇત્યવ્યક્તં પર્યુપાસતે પરિ સમન્તાદુપાસતે . ઉપાસનં નામ યથાશાસ્ત્રમુપાસ્યસ્યાર્થસ્ય વિષયીકરણેન સામીપ્યમુપગમ્ય તૈલધારાવત્સમાનપ્રત્યયપ્રવાહેણ દીર્ઘકાલં યદાસનમ્, તદુપાસનમાચક્ષતે . અક્ષરસ્ય વિશેષણમાહ સર્વત્રગં વ્યોમવદ્વ્યાપ્યચિન્ત્યં ચાવ્યક્તત્વાદચિન્ત્યમ્ . યદ્ધિ કરણગોચરમ્, તન્મનસાપિ ચિન્ત્યમ્, તદ્વિપરીતત્વાદચિન્ત્યમક્ષરમ્, કૂટસ્થં દૃશ્યમાનગુણમન્તર્દોષં વસ્તુ કૂટમ્ . કૂટરૂપં કૂટસાક્ષ્યમિત્યાદૌ કૂટશબ્દઃ
પ્રસિદ્ધો લોકે . તથા ચાવિદ્યાદ્યનેકસંસારબીજમન્તર્દોષવન્માયાવ્યાકૃતાદિશબ્દવાચ્યતયા માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ [શ્વેતૂ ૪.૧૦], મમ માયા દુરત્યયા [ગીતા ૭.૧૪] ઇત્યાદૌ પ્રસિદ્ધં યત્તત્કૂટમ્, તસ્મિન્ કૂટે સ્થિતં કૂટસ્થં તદધ્યક્ષતયા . અથવા, રાશિરિવ સ્થિતં કૂટસ્થમત એવાચલમ્ . યસ્માદચલમ્, તસ્માદ્ધ્રુવમ્, નિત્યમિત્યર્થઃ ..૧૨.૩..

==============================
સંનિયમ્યેન્દ્રિયગ્રામં સર્વત્ર સમબુદ્ધયઃ .
તે પ્રાપ્નુવન્તિ મામેવ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ..૧૨.૪..

સંનિયમ્ય સમ્યક્નિયમ્ય ઉપસંહૃત્ય ઇન્દ્રિયગ્રામમિન્દ્રિયસમુદાયં સર્વત્ર સર્વસ્મિન્ કાલે સમબુદ્ધયઃ સમા તુલ્યા બુદ્ધિર્યેષામિષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તૌ તે સમબુદ્ધયઃ . તે યે એવંવિધાસ્તે પ્રાપ્નુવન્તિ મામેવ સર્વભૂતહિતે રતાઃ . ન તુ તેષાં વક્તવ્યં કિંચિત્માં તે પ્રાપ્નુવન્તીતિ . જ્ઞાની ત્વાત્મૈવ મે મતમિતિ હ્યુક્તમ્ . ન હિ ભગવત્સ્વરૂપાણાં સતાં યુક્તતમત્વમયુક્તતમત્વં વા વાચ્યમ્ ..૧૨.૪..

==============================
કિં તુ
ક્લેશોઽધિકતરસ્તેષામવ્યક્તાસક્તચેતસામ્ .
અવ્યક્તા હિ ગતિર્દુઃખં દેહવદ્ભિરવાપ્યતે ..૧૨.૫..

ક્લેશોઽધિકતરઃ . યદ્યપિ મત્કર્માદિપરાણાં ક્લેશોઽધિક એવ . ક્લેશોઽધિકતરસ્ત્વક્ષરાત્મનાં પરમાર્થદર્શિનાં દેહાભિમાનપરિત્યાગનિમિત્તઃ . અવ્યક્તાસક્તચેતસામવ્યક્ત આસક્તં ચેતો યેષાં તેઽવ્યક્તાસક્તચેતસસ્તેષામવ્યક્તાસક્તચેતસામ્ . અવ્યક્તા હિ યસ્માદ્યા ગતિરક્ષરાત્મિકા દુઃખં સા દેહવદ્ભિર્દેહાભિમાનવદ્ભિરવાપ્યતે . અતઃ ક્લેશોઽધિકતરઃ . અક્ષરોપાસકાનાં યદ્વર્તનમ્, તદુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યામઃ ..૧૨.૫..

==============================
યે તુ સર્વાણિ કર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય મત્પરાઃ .
અનન્યેનૈવ યોગેન માં ધ્યાયન્ત ઉપાસતે ..૧૨.૬..

યે તુ સર્વાણિ કર્માણિ મયીશ્વરે સંન્યસ્ય મત્પરા અહં પરો યેષાં તે મત્પરાઃ સન્તોઽનન્યેનૈવાવિદ્યમાનમન્યતાલમ્બનં વિશ્વરૂપં દેવમાત્માનં મુક્ત્વા યસ્ય સોઽનન્યસ્તેનાનન્યેનૈવ . કેન ? યોગેન સમાધિના માં ધ્યાયન્તશ્ચિન્તયન્ત ઉપાસતે ..૧૨.૬..

==============================
તેષાં કિમ્ ?
તેષામહં સમુદ્ધર્તા મૃત્યુસંસારસાગરાત્ .
ભવામિ નચિરાત્પાર્થ મય્યાવેશિતચેતસામ્ ..૧૨.૭..

તેષાં મદુપાસનૈકપરાણામહમીશ્વરઃ સમુદ્ધર્તા . કુતઃ ? ઇત્યાહ મૃત્યુસંસારસાગરાન્મૃત્યુયુક્તઃ સંસારો મૃત્યુસંસારઃ, સ એવ સાગર ઇવ સાગરઃ, દુસ્તરત્વાત્, તસ્માત્મૃત્યુસંસારસાગરાતહં તેષાં સમુદ્ધર્તા ભવામિ ન ચિરાત્ . કિં તર્હિ ? ક્ષિપ્રમેવ હે પાર્થ, મયિ આવેશિતચેતસાં મયિ વિશ્વરૂપ આવેશિતં સમાહિતં ચેતો યેષાં તે મય્યાવેશિતચેતસસ્તેષામ્ ..૧૨.૭..

==============================
યત એવમ્, તસ્માત્
મય્યેવ મન આધત્સ્વ મયિ બુદ્ધિં નિવેશય .
નિવસિષ્યસિ મય્યેવ અત ઊર્ધ્વં ન સંશયઃ ..૧૨.૮..

મય્યેવ વિશ્વરૂપ ઈશ્વરે મનઃ સંકલ્પવિકલ્પાત્મકમાધત્સ્વ સ્થાપય . મય્યેવાધ્યવસાયં કુર્વતીં બુદ્ધિમાધત્સ્વ નિવેશય . તતસ્તે કિં સ્યાદિતિ સૃણુ નિવસિષ્યસિ નિવત્સ્યસિ નિશ્ચયેન મદાત્મના મયિ નિવાસં કરિષ્યસિ . એવાતઃ શરીરપાતાદૂર્ધ્વમ્ . ન સંશયઃ, સંશયોઽત્ર ન કર્તવ્યઃ ..૧૨.૮..

==============================
અથ ચિત્તં સમાધાતું ન શક્નોષિ મયિ સ્થિરમ્ .
અભ્યાસયોગેન તતો મામિચ્છાપ્તું ધનઞ્જય ..૧૨.૯..

અથ એવં યથાવોચં તથા મયિ ચિત્તં સમાધાતું સ્થાપયિતું સ્થિરમચલં ન શક્નોષિ ચેત્, તતઃ પશ્ચાદભ્યાસયોગેન . ચિત્તસ્યૈકસ્મિનાલમ્બને સર્વતઃ સમાહૃત્ય પુનઃ પુનઃ સ્થાપનમભ્યાસઃ . તત્પૂર્વકો યોગઃ સમાધાનલક્ષણસ્તેનાભ્યાસયોગેન માં વિશ્વરૂપમિચ્છ પ્રાર્થયસ્વ આપ્તું પ્રાપ્તુમ્ . હે ધનઞ્જય ..૧૨.૯..

==============================
અભ્યાસેઽપ્યસમર્થોઽસિ મત્કર્મપરમો ભવ .
મદર્થમપિ કર્માણિ કુર્વન્ સિદ્ધિમવાપ્સ્યસિ ..૧૨.૧૦..

અભ્યાસેઽપ્યસમર્થોઽસ્યશક્તોઽસિ, તર્હિ મત્કર્મપરમો ભવ મદર્થં કર્મ મત્કર્મ તત્પરમઃ મત્કર્મપરમઃ, મત્કર્મપ્રધાન ઇત્યર્થઃ . અભ્યાસેન વિના મદર્થમપિ કર્માણિ કેવલં કુર્વન્ સિદ્ધિં સત્ત્વશુદ્ધિયોગજ્ઞાનપ્રાપ્તિદ્વારેણાવાપ્સ્યસિ ..૧૨.૧૦..

==============================
અથૈતદપ્યશક્તોઽસિ કર્તું મદ્યોગમાશ્રિતઃ .
સર્વકર્મફલત્યાગં તતઃ કુરુ યતાત્મવાન્ ..૧૨.૧૧..

અથ પુનરેતદપિ યદુક્તં મત્કર્મપરમત્વમ્, તત્કર્તુમશક્તોઽસિ, મદ્યોગમ્, આશ્રિતો મયિ ક્રિયમાણાનિ કર્માણિ સંન્યસ્ય યત્કરણં તેષામનુષ્ઠાનં સ મદ્યોગઃ, તમાશ્રિતઃ સન્, સર્વકર્મફલત્યાગં સર્વેષાં કર્મણાં ફલસંન્યાસં સર્વકર્મફલત્યાગં તતોઽનન્તરં કુરુ યતાત્મવાન્ સંયતચિત્તઃ સનિત્યર્થઃ ..૧૨.૧૧..

==============================
ઇદાનીં સર્વકર્મફલત્યાગં સ્તૌતિ
શ્રેયો હિ જ્ઞાનમભ્યાસાજ્જ્ઞાનાદ્ધ્યાનં વિશિષ્યતે .
ધ્યાનાત્કર્મફલત્યાગસ્ત્યાગાચ્છાન્તિરનન્તરમ્ ..૧૨.૧૨..

શ્રેયો હિ પ્રશસ્યતરં જ્ઞાનમ્ . કસ્માત્? વિવેકપૂર્વકાદભ્યાસાત્ . તસ્માદપિ જ્ઞાનાજ્જ્ઞાનપૂર્વકં ધ્યાનં વિશિષ્યતે . જ્ઞાનવતો ધ્યાનાદપિ કર્મફલત્યાગો વિશિષ્યત ઇત્યનુષજ્યતે . એવં કર્મફલત્યાગાત્પૂર્વવિશેષણવતઃ શાન્તિરુપશમઃ સહેતુકસ્ય સંસારસ્યાનન્તરમેવ સ્યાત્, ન તુ કાલાન્તરમપેક્ષતે .
અજ્ઞસ્ય કર્મણિ પ્રવૃત્તસ્ય પૂર્વોપદિષ્ટોપાયાનુષ્ઠાનાશક્તૌ સર્વકર્મણાં ફલત્યાગઃ શ્રેયઃસાધનમુપદિષ્ટમ્, ન પ્રથમમેવ . અતશ્ચ શ્રેયો હિ જ્ઞાનમભ્યાસાદિત્યુત્તરોત્તરવિશિષ્ટત્વોપદેશેન સર્વકર્મફલત્યાગઃ સ્તૂયતે, સંપન્નસાધનાનુષ્ઠાનાશક્તૌ અનુષ્ઠેયત્વેન શ્રુતત્વાત્ . કેન સાધર્મ્યેણ સ્તુતિત્વમ્ ? યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્ત ઇતિ સર્વકામપ્રહાણાદમૃતત્વમુક્તમ્ . તત્પ્રસિદ્ધમ્ . કામાશ્ચ સર્વે શ્રૌતસ્માર્તકર્મણાં ફલાનિ . તત્ત્યાગે ચ વિદુષો ધ્યાનનિષ્ઠસ્યાનન્તરૈવ શાન્તિરિતિ સર્વકામત્યાગસામાન્યમજ્ઞકર્મફલત્યાગસ્યાસ્તીતિ તત્સામાન્યાત્સર્વકર્મફલત્યાગસ્તુતિરિયં પ્રરોચનાર્થા . યથાગસ્ત્યેન બ્રાહ્મણેન સમુદ્રઃ
પીત ઇતીદાનીંતના અપિ બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણત્વસામાન્યાત્સ્તૂયન્તે, એવં કર્મફલત્યાગાત્કર્મયોગસ્ય શ્રેયઃ સાધનત્વમભિહિતમ્ ..૧૨.૧૨..

==============================
અત્ર ચાત્મેશ્વરભેદમાશ્રિત્ય વિશ્વરૂપ ઈશ્વરે ચેતઃસમાધાનલક્ષણો યોગ ઉક્તઃ, ઈશ્વરાર્થં કર્માનુષ્ઠાનાદિ ચ . અથૈતદપ્યશક્તોઽસિ [ગીતા ૧૨.૧૧] ઇત્યજ્ઞાનકાર્યસૂચનાન્નાભેદદર્શિનોઽક્ષરોપાસકસ્ય કર્મયોગ ઉપપદ્યત ઇતિ દર્શયતિ . તથા કર્મયોગિનોઽક્ષરોપાસનાનુપપત્તિમ્ . તે પ્રાપ્નુવન્તિ મામેવ [ગીતા ૧૨.૪] ઇત્યક્ષરોપાસકાનાં કૈવલ્યપ્રાપ્તૌ સ્વાતન્ત્ર્યમુક્ત્વા, ઇતરેષાં પારતન્ત્ર્યાદીશ્વરાધીનતાં દર્શિતવાન્ તેષામહં સમુદ્ધર્તા [ગીતા ૧૨.૭] ઇતિ . યદિ હીશ્વરસ્યાત્મભૂતાસ્તે મતા અભેદદર્શિત્વાત્, અક્ષરસ્વરૂપા એવ ત ઇતિ સમુદ્ધરણકર્મવચનં તાન્ પ્રત્યપેશલં સ્યાત્ . યસ્માચ્ચાર્જુનસ્યાત્યન્તમેવ હિતૈષી
ભગવાન્ તસ્ય સમ્યગ્દર્શનાનન્વિતં કર્મયોગં ભેદદૃષ્ટિમન્તમેવ ઉપદિશતિ . ન ચાત્માનમીશ્વરં પ્રમાણતો બુદ્ધ્વા કસ્યચિદ્ગુણભાવં જિગમિષતિ કશ્ચિદ્, વિરોધાત્ . તસ્માદક્ષરોપાસકાનાં સમ્યગ્દર્શનનિષ્ઠાનાં સંન્યાસિનાં ત્યક્તસર્વેષણાનામદ્વેષ્ટા સર્વભૂતાનામિત્યાદિધર્મપૂગં સાક્ષાદમૃતત્વકારણં વક્ષ્યામીતિ પ્રવર્તતે
અદ્વેષ્ટા સર્વભૂતાનાં મૈત્રઃ કરુણ એવ ચ .
નિર્મમો નિરહંકારઃ સમદુઃખસુખઃ ક્ષમી ..૧૨.૧૩..

અદ્વેષ્ટા સર્વભૂતાનાં ન દ્વેષ્ટા, આત્મનો દુઃખહેતુમપિ ન કિંચિદ્દ્વેષ્ટિ, સર્વાણિ ભૂતાન્યાત્મત્વેન હિ પશ્યતિ . મૈત્રો મિત્રભાવો મૈત્રી મિત્રતયા વર્તત ઇતિ મૈત્રઃ . કરુણ એવ ચ, કરુણા કૃપા દુઃખિતેષુ દયા, તદ્વાન્ કરુણઃ, સર્વભૂતાભયપ્રદઃ, સંન્યાસીત્યર્થઃ . નિર્મમો મમપ્રત્યયવર્જિતઃ . નિરહંકારો નિર્ગતાહંપ્રત્યયઃ . સમદુઃખસુખઃ સમે દુઃખસુખે દ્વેષરાગયોરપ્રવર્તકે યસ્ય સ સમદુઃખસુખઃ . ક્ષમી ક્ષમાવાન્, આક્રુષ્ટોઽભિહતો વાવિક્રિય એવાસ્તે ..૧૨.૧૩..

==============================
સંતુષ્ટઃ સતતં યોગી યતાત્મા દૃઢનિશ્ચયઃ .
મય્યર્પિતમનોબુદ્ધિર્યો મદ્ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ ..૧૨.૧૪..

સંતુષ્ટઃ સતતં નિત્યં દેહસ્થિતિકારણસ્ય લાભેઽલાભે ચ ઉત્પન્નાલંપ્રત્યયઃ . તથા ગુણવલ્લાભે વિપર્યયે ચ સંતુષ્ટઃ . સતતં યોગી સમાહિતચિત્તઃ . યતાત્મા સંયતસ્વભાવઃ . દૃઢનિશ્ચયો દૃઢઃ સ્થિરો નિશ્ચયોઽધ્યવસાયો યસ્યાત્મતત્ત્વવિષયે સ દૃઢનિશ્ચયઃ . મય્યર્પિતમનોબુદ્ધિઃ સંકલ્પવિકલ્પાત્મકં મનઃ, અધ્યવસાયલક્ષણા બુદ્ધિઃ, તે મય્યેવાર્પિતે સ્થાપિતે યસ્ય સંન્યાસિનઃ સ મય્યર્પિતમનોબુદ્ધિઃ . ય ઈદૃશો મદ્ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ . પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનોઽત્યર્થમહં
સ ચ મમ પ્રિય ઇતિ સપ્તમેઽધ્યાયે સૂચિતમ્, તદિહ પ્રપઞ્ચ્યતે ..૧૨.૧૪..

==============================
યસ્માન્નોદ્વિજતે લોકો લોકાન્નોદ્વિજતે ચ યઃ .
હર્ષામર્ષભયોદ્વેગૈર્મુક્તો યઃ સ ચ મે પ્રિયઃ ..૧૨.૧૫..

યસ્માત્સંન્યાસિનો નોદ્વિજતે નોદ્વેગં ગચ્છતિ ન સન્તપ્યતે ન સંક્ષુભ્યતિ લોકઃ, તથા લોકાન્નોદ્વિજતે ચ યઃ, હર્ષામર્ષભયોદ્વેગૈર્હર્ષશ્ચામર્ષશ્ચ ભયં ચોદ્વેગશ્ચ તૈર્હર્ષામર્ષભયોદ્વેગૈર્મુક્તઃ . હર્ષઃ પ્રિયલાભેઽન્તઃકરણસ્યોત્કર્ષો રોમાઞ્ચનાશ્રુપાતાદિલિઙ્ગઃ . અમર્ષોઽસહિષ્ણુતા . ભયં ત્રાસઃ . ઉદ્વેગ ઉદ્વિગ્નતા . તૈર્મુક્તો યઃ સ ચ મે પ્રિયઃ ..૧૨.૧૫..

==============================
અનપેક્ષઃ શુચિર્દક્ષ ઉદાસીનો ગતવ્યથઃ .
સર્વારમ્ભપરિત્યાગી યો મદ્ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ ..૧૨.૧૬..

દેહેન્દ્રિયવિષયસંબન્ધાદિષુ અપેક્ષાવિષયેષુ અનપેક્ષો નિઃસ્પૃહઃ . શુચિર્બાહ્યેન આભ્યન્તરેણ ચ શૌચેન સંપન્નઃ . દક્ષઃ પ્રત્યુત્પન્નેષુ કાર્યેષુ સદ્યો યથાવત્પ્રતિપત્તું સમર્થઃ . ઉદાસીનો ન કસ્યચિત્મિત્રાદેઃ પક્ષં ભજતે યઃ, સ ઉદાસીનો યતિઃ . ગતવ્યથો ગતભયઃ . સર્વારમ્ભપરિત્યાગી આરભ્યન્તેતિ . આરમ્ભા ઇહામુત્રફલભોગાર્થાનિ કામહેતૂનિ કર્માણિ સર્વારમ્ભાઃ, તાન્ પરિત્યક્તું શીલમસ્યેતિ સર્વારમ્ભપરિત્યાગી યઃ મદ્ભક્તઃ સઃ મે પ્રિયઃ ..૧૨.૧૬..

==============================
કિં ચ
યો ન હૃષ્યતિ ન દ્વેષ્ટિ ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ .
શુભાશુભપરિત્યાગી ભક્તિમાન્ યઃ સ મે પ્રિયઃ ..૧૨.૧૭..

યો ન હૃષ્યતીષ્ટપ્રાપ્તૌ, ન દ્વેષ્ટ્યનિષ્ટપ્રાપ્તૌ, ન શોચતિ પ્રિયવિયોગે, ન ચાપ્રાપ્તં કાઙ્ક્ષતિ, શુભાશુભે કર્મણી પરિત્યક્તું શીલમસ્યેતિ શુભાશુભપરિત્યાગી ભક્તિમાન્ યઃ સ મે પ્રિયઃ ..૧૨.૧૭..

==============================
સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ તથા માનાપમાનયોઃ .
શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ સમઃ સઙ્ગવિવર્જિતઃ ..૧૨.૧૮..

સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ, તથા માનાપમાનયોઃ પૂજાપરિભવયોઃ, શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ સમઃ . સર્વત્ર ચ સઙ્ગવિવર્જિતઃ ..૧૨.૧૮..

==============================
કિં ચ
તુલ્યનિન્દાસ્તુતિર્મૌની સંતુષ્ટો યેન કેનચિત્ .
અનિકેતઃ સ્થિરમતિર્ભક્તિમાન્મે પ્રિયો નરઃ ..૧૨.૧૯..

તુલ્યનિન્દાસ્તુતિઃ . નિન્દા ચ સ્તુતિશ્ચ નિન્દાસ્તુતી . તે તુલ્યે યસ્ય સ તુલ્યનિન્દાસ્તુતિઃ . મૌની મૌનવાન્ સંયતવાક્ . સંતુષ્ટઃ યેન કેનચિત્શરીરસ્થિતિહેતુમાત્રેણ . તથા ચોક્તમ્
યેન કેનચિદાચ્છન્નો યેન કેનચિદાશિતઃ .
યત્ર ક્વચન શાયી સ્યાત્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ .. [મ.ભા. ૧૨.૨૪૫.૧૨] ઇતિ .
કિં ચ, અનિકેતો નિકેત આશ્રયો નિવાસો નિયતો ન વિદ્યતે યસ્ય સોઽનિકેતઃ, નાગારે ઇત્યાદિસ્મૃત્યન્તરાત્ . સ્થિરમતિઃ સ્થિરા પરમાર્થવિષયા યસ્ય મતિઃ સઃ સ્થિરમતિઃ . ભક્તિમાન્મે પ્રિયો નરઃ ..૧૨.૧૯..

==============================
અદ્વેષ્ટા સર્વભૂતાનામ્ [ગીતા ૧૨.૧૩] ઇત્યાદિનાક્ષરોપાસકાનાં નિવૃત્તસર્વેષણાનાં સંન્યાસિનાં પરમાર્થજ્ઞાનનિષ્ઠાનાં ધર્મજાતં પ્રક્રાન્તમુપસંહ્રિયતે
યે તુ ધર્મ્યામૃતમિદં યથોક્તં પર્યુપાસતે .
શ્રદ્દધાના મત્પરમા ભક્તાસ્તેઽતીવ મે પ્રિયાઃ ..૧૨.૨૦..

યે તુ સંન્યાસિનો ધર્મ્યામૃતં ધર્માદનપેતં ધર્મ્યં ચ તદમૃતં ચ તત્, અમૃતત્વહેતુત્વાત્, ઇદં યથોક્તમ્, અદ્વેષ્ટા સર્વભૂતાનામિત્યાદિના પર્યુપાસતેઽનુતિષ્ઠન્તિ શ્રદ્દધાનાઃ સન્તઃ મત્પરમાઃ યથોક્તોઽહમક્ષરાત્મા પરમો નિરતિશયા ગતિર્યેષાં તે મત્પરમાઃ, મદ્ભક્તાશ્ચોત્તમાં પરમાર્થજ્ઞાનલક્ષણાં ભક્તિમાશ્રિતાઃ, તેઽતીવ મે પ્રિયાઃ . પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનોઽત્યર્થમ્ [ગીતા ૭.૧૮] ઇતિ યત્સૂચિતં તત્વ્યાખ્યાયેહોપસંહૃતં ભક્તાસ્તેઽતીવ મે પ્રિયા ઇતિ . યસ્માદ્ધર્મ્યામૃતમિદં યથોક્તમનુતિષ્ઠન્ ભગવતો વિષ્ણોઃ
પરમેશ્વરસ્યાતીવ પ્રિયો ભવતિ, તસ્માદિદં ધર્મ્યામૃતં મુમુક્ષુણા યત્નતોઽનુષ્ઠેયં વિષ્ણોઃ પ્રિયં પરં ધામ જિગમિષુણેતિ વાક્યાર્થઃ ..૧૨.૨૦..

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૧૩
[*ણ્Oટ્E ણુમ્બેરિન્ગોf થિસધ્યય ઓઉતોf તુને wઇથ્સ્તન્દર્દેદિતિઓન્સ્
અન્દ્પ્રોબબ્લ્ય્દેfએચ્તિવે॑ "૧૩.૩૩" મિસ્સિન્ગ્!]
અથ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોગો નામ
ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ
(શ્રીશઙ્કરાચાર્યભગવત્પાદકૃતભાષ્યમ્)
સપ્તમેઽધ્યાયે સૂચિતે દ્વે પ્રકૃતી ઈશ્વરસ્ય ત્રિગુણાત્મિકાષ્ટધા ભિન્નાપરા સંસારહેતુત્વાત્, પરા ચાન્યા જીવભૂતા ક્ષેત્રજ્ઞલક્ષણેશ્વરાત્મિકા . યાભ્યાં પ્રકૃતિભ્યામીશ્વરો જગદુત્પત્તિસ્થિતિલયહેતુત્વં પ્રતિપદ્યતે . તત્ર ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞલક્ષણપ્રકૃતિદ્વયનિરૂપણદ્વારેણ તદ્વત ઈશ્વરસ્ય તત્ત્વનિર્ધારણાર્થં ક્ષેત્રાધ્યાય આરભ્યતે . અતીતાનન્તરાધ્યાયે ચ અદ્વેષ્ટા સર્વભૂતાનાં [ગીતા ૧૨.૧૩] ઇત્યાદિના યાવદધ્યાયપરિસમાપ્તિસ્તાવત્તત્ત્વજ્ઞાનિનાં સન્ન્યાસિનાં નિષ્ઠા યથા તે વર્તન્ત ઇત્યેતદુક્તમ્ . કેન પુનસ્તે તત્ત્વજ્ઞાનેન યુક્તા યથોક્તધર્માચરણાદ્ભગવતઃ પ્રિયા ભવન્ત્યેવમર્થશ્ચાયમધ્યાય આરભ્યતે . પ્રકૃતિશ્ચ ત્રિગુણાત્મિકા
સર્વકાર્યકરણવિષયાકારેણ પરિણતા પુરુષસ્ય ભોગાપવર્ગાર્થકર્તવ્યતયા દેહેન્દ્રિયાદ્યાકારેણ સંહન્યતે . સોઽયં સઙ્ઘાત ઇદં શરીરમ્ . તદેતદ્ભગવાનુવાચ
ઇદં શરીરં કૌન્તેય ક્ષેત્રમિત્યભિધીયતે .
એતદ્યો વેત્તિ તં પ્રાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ તદ્વિદઃ ..૧૩.૧..

ઇદમિતિ સર્વનામ્નોક્તં વિશિનષ્ટિ શરિરમિતિ . હે કૌન્તેય ! ક્ષતત્રાણાત્ક્ષયાત્ક્ષરણાત્, ક્ષેત્રવદ્વાસ્મિન્ કર્મફલનિષ્પત્તેઃ ક્ષેત્રમિતિ . ઇતિશબ્દ એવંશબ્દેદાર્થકઃ . ક્ષેત્રમિત્યેવમભિધીયતે કથ્યતે . એતચ્છરીરં ક્ષેત્રં યો વેત્તિ વિજાનાતિ, આપાદતલમસ્તકં જ્ઞાનેન વિષયીકરોતિ, સ્વાભાવિકેનૌપદેશિકેન વા વેદનેન વિષયીકરોતિ વિભાગશઃ, તં વેદિતારં પ્રાહુઃ કથયન્તિ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ . ઇતિશબ્દઃ એવંશબ્દપદાર્થક એવ પૂર્વવત્ . ક્ષેત્રજ્ઞઃ ઇત્યેવમાહુઃ . કે ? તદ્વિદસ્તૌ
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞૌ યે વિદન્તિ તે તદ્વિદઃ ..૧૩.૧..

==============================
એવં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞૌ ઉક્તૌ . કિમેતાવન્માત્રેણ જ્ઞાનેન જ્ઞાતવ્યૌ? ઇતિ નેત્યુચ્યતે
ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારત .
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્જ્ઞાનં યત્તજ્જ્ઞાનં મતં મમ ..૧૩.૨..

ક્ષેત્રજ્ઞં યથોક્તલક્ષણં ચાપિ માં પરમેશ્વરમસંસારિણં વિદ્ધિ જાનીહિ . સર્વક્ષેત્રેષુ યઃ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનેકક્ષેત્રોપાધિપ્રવિભક્તઃ . તં નિરસ્તસર્વોપાધિભેદં સદસદાદિશબ્દપ્રત્યયાગોચરં વિદ્ધીત્યભિપ્રાયઃ . હે ભારત ! યસ્માત્ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞેશ્વરયાથાત્મ્યવ્યતિરેકેણ ન જ્ઞાનગોચરમન્યદવશિષ્ટમસ્તિ, તસ્માત્ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્જ્ઞેયભૂતયોર્યજ્જ્ઞાનં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞૌ યેન જ્ઞાનેન વિષયીક્રિયેતે, તજ્જ્ઞાનં સમ્યગ્જ્ઞાનમિતિ મતમભિપ્રાયઃ મમેશ્વરસ્ય
વિષ્ણોઃ ..

નનુ સર્વક્ષેત્રેષ્વેક એવેશ્વરઃ . નાન્યસ્તદ્વ્યતિરિક્તો ભોક્તા વિદ્યતે ચેત્, તત ઈશ્વરસ્ય સંસારિત્વં પ્રાપ્તમ્ . ઈશ્વરવ્યતિરેકેણ વા સંસારિણોઽન્યસ્યાભાવાત્સંસારાભાવપ્રસઙ્ગઃ . તચ્ચોભયમનિષ્ટમ્, બન્ધમોક્ષતદ્ધેતુશાસ્ત્રાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્, પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણવિરોધાચ્ચ . પ્રત્યક્ષેણ તાવત્સુખદુઃખતદ્ધેતુલક્ષણઃ સંસાર ઉપલભ્યતે . જગદ્વૈચિત્ર્યોપલબ્ધે ચ ધર્માધર્મનિમિત્તઃ સંસારોઽનુમીયતે . સર્વમેતદનુપપન્નમાત્મેશ્વરૈકત્વે . ન . જ્ઞાનાજ્ઞાનયોરન્યત્વેનોપપત્તેઃ . દૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યેતિ જ્ઞાતા [Kઅઠૂ ૧.૨.૪] તથા તયોર્વિદ્યાવિદ્યાવિષયયોઃ
ફલભેદોઽપિ વિરુદ્ધો નિર્દિષ્ટઃ શ્રેયશ્ચ પ્રેયશ્ચ [Kઅઠૂ ૧.૨.૨] ઇતિ . વિદ્યાવિષયઃ શ્રેયઃ, પ્રેયસ્ત્વવિદ્યાકાર્યમિતિ . તથા ચ વ્યાસઃ દ્વાવિમાવથ પન્થાનૌ [મ.ભા. ૧૨.૨૪૧.૬] ઇત્યાદિ, ઇમૌ દ્વાવેવ પન્થાનાવિત્યાદિ ચ . ઇહ ચ દ્વે નિષ્ઠે ઉક્તે . અવિદ્યા ચ સહ કાર્યેણ વિદ્યયા હાતવ્યેતિ શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયેભ્યોઽવગમ્યતે .
શ્રુતયસ્તાવત્ ઇહ ચેદવેદીદથ સત્યમસ્તિ ન ચેદિહાવેદીન્મહતી વિનષ્ટિઃ [Kએનઊ ૨.૫],
તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ [ટૈત્તા ૩.૧૨], નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽયનાય [શ્વેતૂ ૩.૮] વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન [ટૈત્તૂ ૨.૯] .
અવિદુષસ્તુ અથ તસ્ય ભયં ભવતિ [ટૈત્તૂ ૨.૭], અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનાઃ [Kઅઠૂ ૧.૨.૫], બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ [ંુણ્ડૂ ૩.૨.૯], અન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુરેવં સ દેવાનામ્ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૧.૪.૧૦] . આત્મવિદ્યઃ સ ઇદં સર્વં ભવતિ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૧.૪.૧૦], યદા ચર્મવત્[શ્વેતૂ ૬.૨૦] ઇત્યાદ્યાઃ સહસ્રશઃ .
સ્મૃતયશ્ચ અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ [ગીતા ૫.૨૫], ઇહૈવ તૈર્જિતઃ સર્ગો યેષાં સામ્યે સ્થિતં મનઃ [ગીતા ૫.૧૯], સમં પશ્યન્ હિ સર્વત્ર [ગીતા ૧૩.૨૯] ઇત્યાદ્યાઃ .
ન્યાયતશ્ચ
સર્પાન્ કુશાગ્રાણિ તથોદપાનં
જ્ઞાત્વા મનુષ્યાઃ પરિવર્જયન્તિ .
અજ્ઞાનતસ્તત્ર પતન્તિ કેચિજ્જ્ઞાને
ફલં પશ્ય યથાવિશિષ્ટમ્ .. [મ.ભા. ૧૨.૨૦૧.૧૭] ઇતિ .
તથા ચ દેહાદિષુ આત્મબુદ્ધિરવિદ્વાન્ રાગદ્વેષાદિપ્રયુક્તો ધર્માધર્માનુષ્ઠાનકૃજ્જાયતે મ્રિયતે ચેત્યવગમ્યતે . દેહાદિવ્યતિરિક્તાત્મદર્શિનો રાગદ્વેષાદિપ્રહાણાપેક્ષધર્માધર્મપ્રવૃત્ત્યુપશમાન્મુચ્યન્ત ઇતિ ન કેનચિત્પ્રત્યાખ્યાતું શક્યં ન્યાયતઃ . તત્રૈવં સતિ, ક્ષેત્રજ્ઞસ્યેશ્વરસ્યૈવ સતોઽવિદ્યાકૃતોપાધિભેદતઃ સંસારિત્વમિવ ભવતિ, યથા દેહાદ્યાત્મત્વમાત્મનઃ . સર્વજન્તૂનાં હિ પ્રસિદ્ધો દેહાદિષ્વનાત્મસુ આત્મભાવો નિશ્ચિતોઽવિદ્યાકૃતઃ, યથા સ્થાણૌ પુરુષનિશ્ચયઃ . ન ચૈતાવતા પુરુષધર્મઃ સ્થાણોર્ભવતિ, સ્થાણુધર્મો વા પુરુષસ્ય . તથા ન ચૈતન્યધર્મો
દેહસ્ય, દેહધર્મો વા ચેતનસ્ય સુખદુઃખમોહાત્મકત્વાદિરાત્મનો ન યુક્તઃ . અવિદ્યાકૃતત્વાવિશેષાત્, જરામૃત્યુવત્ .
ન, અતુલ્યત્વાત્ . ઇતિ ચેત્ સ્થાણુપુરુષૌ જ્ઞેયાવેવ સન્તૌ જ્ઞાત્રાન્યોન્યસ્મિન્નધ્યસ્તાવવિદ્યયા . દેહાત્મનોસ્તુ જ્ઞેયજ્ઞાત્રોરેવ ઇતરેતરાધ્યાસઃ, ઇતિ ન સમો દૃષ્ટાન્તઃ .
અતો દેહધર્મો જ્ઞેયોઽપિ જ્ઞાતુરાત્મનો ભવતીતિ ચેત્, ન . અચૈતન્યાદિપ્રસઙ્ગાત્ . યદિ હિ જ્ઞેયસ્ય દેહાદેઃ ક્ષેત્રસ્ય ધર્માઃ સુખદુઃખમોહેચ્છાદયો જ્ઞાતુર્ભવન્તિ, તર્હિ, જ્ઞેયસ્ય ક્ષેત્રસ્ય ધર્માઃ કેચિતાત્મનો ભવન્ત્યવિદ્યાધ્યારોપિતાઃ, જરામરણાદયસ્તુ ન ભવન્તીતિ વિશેષહેતુર્વક્તવ્યઃ . ન ભવન્તીત્યસ્ત્યનુમાનમ્ અવિદ્યાધ્યારોપિતત્વાજ્જરામરણાદિવદિતિ, હેયત્વાત્, ઉપાદેયત્વાચ્ચેત્યાદિ .
તત્રૈવં સતિ, કર્તૃત્વભોક્તૃત્વલક્ષણઃ સંસારો જ્ઞેયસ્થો જ્ઞાતર્યવિદ્યયાધ્યારોપિત ઇતિ, ન તેન જ્ઞાતુઃ કિંચિદ્દુષ્યતિ . યથા બાલૈરધ્યારોપિતેનાકાશસ્ય તલમલિનત્વાદિના .
એવં ચ સતિ, સર્વક્ષેત્રેષ્વપિ સતો ભગવતઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્યેશ્વરસ્ય સંસારિત્વગન્ધમાત્રમપિ નાશઙ્કયમ્ . ન હિ ક્વચિદપિ લોકેઽવિદ્યાધ્યસ્તેન ધર્મેણ કસ્યચિદુપકારોઽપકારો વા દૃષ્ટઃ .
યત્તૂક્તમ્ ન સમો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ, તદસત્ . કથમ્ ? અવિદ્યાધ્યાસમાત્રં હિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોઃ સાધર્મ્યં વિવક્ષિતમ્ . તન્ન વ્યભિચરતિ . યત્તુ જ્ઞાતરિ વ્યભિચરતીતિ મન્યસે, તસ્યાપ્યનૈકાન્તિકત્વં દર્શિતં જરાદિભિઃ ..

અવિદ્યાવત્ત્વાત્ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સંસારિત્વમિતિ ચેત્, ન . અવિદ્યાયાસ્તામસત્વાત્ . તામસો હિ પ્રત્યયઃ, આવરણાત્મકત્વાદવિદ્યા વિપરીતગ્રાહકઃ, સંશયોપસ્થાપકો વા, અગ્રહણાત્મકો વા . વિવેકપ્રકાશભાવે તદભાવાત્તામસે ચાવરણાત્મકે તિમિરાદિદોષે સત્યગ્રહણાદેરવિદ્યાત્રયસ્ય ઉપલબ્ધેઃ ..

અત્રાહ એવં તર્હિ જ્ઞાતૃધર્મોઽવિદ્યા . ન . કરણે ચક્ષુષિ તૈમિરિકત્વાદિદોષોપલબ્ધેઃ . યત્તુ મન્યસે જ્ઞાતૃધર્મોઽવિદ્યા, તદેવ ચાવિદ્યાધર્મવત્ત્વં ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સંસારિત્વમ્ . તત્ર યદુક્તમીશ્વર એવ ક્ષેત્રજ્ઞઃ, ન સંસારીત્યેતદયુક્તમિતિ, તન્ન . યથા કરણે ચક્ષુષિ વિપરીતગ્રાહકાદિદોષસ્ય દર્શનાત્ . ન વિપરીતાદિગ્રહણં તન્નિમિત્તં વા તૈમિરિકત્વાદિદોષો ગ્રહીતુઃ, ચક્ષુષઃ સંસ્કારેણ તિમિરેઽપનીતે ગ્રહીતુરદર્શનાન્ન ગ્રહીતુર્ધર્મો યથા . તથા સર્વત્રૈવાગ્રહણવિપરીતસંશયપ્રત્યયાસ્તન્નિમિત્તાઃ કરણસ્યૈવ કસ્યચિત્ભવિતુમ્
અર્હન્તિ, ન જ્ઞાતુઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય . સંવેદ્યત્વાચ્ચ તેષાં પ્રદીપપ્રકાશવન્ન જ્ઞાતૃધર્મત્વમ્ . સંવેદ્યત્વાદેવ સ્વાત્મવ્યતિરિક્તસંવેદ્યત્વમ્ . સર્વકરણવિયોગે ચ કૈવલ્યે સર્વવાદિભિરવિદ્યાદિદોષવત્ત્વાનભ્યુપગમાત્ . આત્મનો યદિ ક્ષેત્રજ્ઞસ્યાગ્ન્યુષ્ણવત્સ્વો ધર્મઃ, તતો ન કદાચિદપિ તેન વિયોગઃ સ્યાત્ . અવિક્રિયસ્ય ચ વ્યોમવત્સર્વગતસ્યામૂર્તસ્ય આત્મનઃ કેનચિત્સંયોગવિયોગાનુપપત્તેઃ, સિદ્ધં ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય નિત્યમેવેશ્વરત્વમ્ . અનાદિત્વાન્નિર્ગુણત્વાદ્[ગીતા ૧૩.૩૨] ઇત્યાદીશ્વરવચનાચ્ચ ..

નન્વેવં સતિ સંસારસંસારિત્વાભાવે શાસ્ત્રાનર્થક્યાદિદોષઃ સ્યાદિતિ ચેત્, ન . સર્વૈરભ્યુપગતત્વાત્ . સર્વૈર્હ્યાત્મવાદિભિરભ્યુપગતો દોષો નૈકેન પરિહર્તવ્યો ભવતિ . કથમભ્યુપગત ઇતિ ? મુક્તાત્મનાં હિ સંસારસંસારિત્વવ્યવહારાભાવઃ સર્વૈરેવ આત્મવાદિભિરિષ્યતે . ન ચ તેષાં શાસ્ત્રાનર્થક્યાદિદોષપ્રાપ્તિરભ્યુપગતા . તથા નઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનામીશ્વરૈકત્વે સતિ, શાસ્ત્રાનર્થક્યં ભવતુ . અવિદ્યાવિષયે ચાર્થવત્ત્વમ્ યથા દ્વૈતિનાં સર્વેષાં બન્ધાવસ્થાયામેવ શાસ્ત્રાદ્યર્થવત્ત્વમ્, ન મુક્તાવસ્થાયામ્, એવમ્ ..

નન્વાત્મનો બન્ધમુક્તાવસ્થે પરમાર્થત એવ વસ્તુભૂતે દ્વૈતિનાં સર્વેષામ્ . અતો હેયોપાદેયતત્સાધનસદ્ભાવે શાસ્ત્રાદ્યર્થવત્ત્વં સ્યાત્ . અદ્વૈતિનાં પુનઃ, દ્વૈતસ્યાપરમાર્થત્વાત્, અવિદ્યાકૃતત્વાદ્બન્ધાવસ્થાયાશ્ચાત્મનોઽપરમાર્થત્વે નિર્વિષયત્વાત્, શાસ્ત્રાદ્યાનર્થક્યમિતિ ચેત્, ન . આત્મનોઽવસ્થાભેદાનુપપત્તેઃ . યદિ તાવતાત્મનો બન્ધમુક્તાવસ્થે, યુગપત્સ્યાતામ્, ક્રમેણ વા . યુગપત્તાવત્વિરોધાન્ન સંભવતઃ સ્થિતિગતી ઇવૈકસ્મિન્ . ક્રમભાવિત્વે ચ, નિર્નિમિત્તત્વં સનિમિત્તત્વં વા ? નિર્નિમિત્તત્વેઽનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ . સનિમિત્તત્વે ચ સ્વતોઽભાવાતપરમાર્થત્વપ્રસઙ્ગઃ . તથા ચ સત્યભ્યુપગમહાનિઃ .
કિં ચ, બન્ધમુક્તાવસ્થયોઃ પૌર્વાપર્યનિરૂપણાયાં બન્ધાવસ્થા પૂર્વં પ્રકલ્પ્યા, અનાદિમત્યન્તવતી ચ . તચ્ચ પ્રમાણવિરુદ્ધમ્ . તથા મોક્ષાવસ્થાદિમત્યનન્તા ચ પ્રમાણવિરુદ્ધૈવાભ્યુપગમ્યતે . ન ચાવસ્થાવતોઽવસ્થાન્તરં ગચ્છતો નિત્યત્વમુપપાદયિતું શક્યમ્ . અથાનિત્યત્વદોષપરિહારાય બન્ધમુક્તાવસ્થાભેદો ન કલ્પ્યતે . અતો દ્વૈતિનામપિ શાસ્ત્રાનર્થક્યાદિદોષોઽપરિહાર્ય એવ . ઇતિ સમાનત્વાન્નાદ્વૈતવાદિના પરિહર્તવ્યો દોષઃ ..

ન ચ શાસ્ત્રાનર્થક્યમ્, યથાપ્રસિદ્ધાવિદ્વત્પુરુષવિષયત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય . અવિદુષાં હિ ફલહેત્વોરનાત્મનોરાત્મદર્શનમ્, ન વિદુષામ્ . વિદુષાં હિ ફલહેતુભ્યામાત્મનોઽન્યત્વદર્શને સતિ, તયોરહમિત્યાત્મદર્શનાનુપપત્તેઃ . ન હ્યત્યન્તમૂઢ ઉન્મત્તાદિરપિ જલાગ્ન્યોશ્છાયાપ્રકાશયોર્વૈકાત્મ્યં પશ્યતિ . કિમુત વિવેકી . તસ્માન્ન વિધિપ્રતિષેધશાસ્ત્રં તાવત્ફલહેતુભ્યામાત્મનોઽન્યત્વદર્શિનો ભવતિ .
ન હિ "દેવદત્ત, ત્વમિદં કુરુ" ઇતિ કસ્મિંશ્ચિત્કર્મણિ નિયુક્તે, "વિષ્ણુમિત્રોઽહં નિયુક્તઃ" ઇતિ તત્રસ્થો નિયોગં સૃણ્વન્નપિ પ્રતિપદ્યતે . વિયોગવિષયવિવેકાગ્રહણાત્તૂપપદ્યતે પ્રતિપત્તિઃ . તથા ફલહેત્વોરપિ ..

નનુ પ્રાકૃતસંબન્ધાપેક્ષયા યુક્તૈવ પ્રતિપત્તિઃ શાસ્ત્રાર્થવિષયા ફલહેતુભ્યામન્યાત્મવિષયદર્શનેઽપિ સતિ ઇષ્ટફલહેતૌ પ્રવર્તિતોઽસ્મિ, અનિષ્ટફલહેતોશ્ચ નિવર્તિતોઽસ્મીતિ . યથા પિતૃપુત્રાદીનામિતરેતરાત્માન્યત્વદર્શને સત્યપ્યન્યોન્યનિયોગપ્રતિષેધાર્થપ્રતિપત્તિઃ . ન . વ્યતિરિક્તાત્મદર્શનપ્રતિપત્તેઃ પ્રાગેવ ફલહેત્વોરાત્માભિમાનસ્ય સિદ્ધત્વાત્ . પ્રતિપન્નનિયોગપ્રતિષેધાર્થો હિ ફલહેતુભ્યામાત્મનોઽન્યત્વં પ્રતિપદ્યતે, ન પૂર્વમ્ . તસ્માદ્વિધિપ્રતિષેધશાસ્ત્રમવિદ્વદ્વિષયમિતિ સિદ્ધમ્ ..

નનુ સ્વર્ગકામો યજેત [આપ્.શ્ર્.ષ્. ૧૦.૨.૧] ન કલઞ્જં ભક્ષયેદિત્યાદાવાત્મવ્યતિરેકદર્શિનામપ્રવૃત્તૌ, કેવલદેહાદ્યાત્મદૃષ્ટીનાં ચ . અતઃ કર્તુરભાવાચ્છાસ્ત્રાનર્થક્યમિતિ ચેત્, ન . યથાપ્રસિદ્ધિત એવ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યુપપત્તેઃ . ઈશ્વરક્ષેત્રજ્ઞૈકત્વદર્શી બ્રહ્મવિત્તાવન્ન પ્રવર્તતે . તથા નૈરાત્મ્યવાદ્યપિ નાસ્તિ પરલોક ઇતિ ન પ્રવર્તતે . યથાપ્રસિદ્ધિતસ્તુ વિધિપ્રતિષેધશાસ્ત્રશ્રવણાન્યથાનુપપત્ત્યાનુમિતાત્માસ્તિત્વ આત્મવિશેષાનભિજ્ઞઃ કર્મફલસંજાતતૃષ્ણઃ શ્રદ્દધાનતયા ચ પ્રવર્તતે . ઇતિ સર્વેષાં ન પ્રત્યક્ષમ્ . અતો ન શાસ્ત્રાનર્થક્યમ્ ..

વિવેકિનામપ્રવૃત્તિદર્શનાત્તદનુગામિનામપ્રવૃત્તૌ શાસ્ત્રાનર્થક્યમિતિ ચેત્, ન . કસ્યચિદેવ વિવેકોપપત્તેઃ . અનેકેષુ હિ પ્રાણિષુ કશ્ચિદેવ વિવેકી સ્યાત્, યથેદાનીમ્ . ન ચ વિવેકિનમનુવર્તન્તે મૂઢાઃ, રાગાદિદોષતન્ત્રત્વાત્પ્રવૃત્તેઃ, અભિચરણાદૌ ચ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્, સ્વાભાવ્યાચ્ચ પ્રવૃત્તેઃ . સ્વભાવસ્તુ પ્રવર્તતે [ગીતા ૫.૧૪] ઇતિ હિ ઉક્તમ્ ..

તસ્માતવિદ્યામાત્રં સંસારો યથાદૃષ્ટવિષય એવ . ન ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય કેવલસ્યાવિદ્યા તત્કાર્યં ચ . ન ચ મિથ્યાજ્ઞાનં પરમાર્થવસ્તુ દૂષયિતું સમર્થમ્ . ન હ્યૂષરદેશં સ્નેહેન પઙ્કીકર્તું શક્નોતિ મરીચ્યુદકમ્ . તથાવિદ્યા ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય ન કિંચિત્કર્તું શક્નોતિ . અતશ્ચેદમુક્તમ્ ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ . અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનમ્ [ગીતા ૫.૧૫] ઇતિ ચ ..

અથ કિમિદં સંસારિણામિવાહમેવં મમૈવેદમિતિ પણ્ડિતાનામપિ ? સૃણુ . ઇદં તત્પાણ્ડિત્યમ્, યત્ક્ષેત્ર એવાત્મદર્શનમ્ . યદિ પુનઃ ક્ષેત્રજ્ઞમવિક્રિયં પશ્યેયુસ્તતો ન ભોગં કર્મ વાકાઙ્ક્ષેયુર્મમ સ્યાદિતિ . વિક્રિયૈવ ભોગકર્મણી . અથૈવં સતિ, ફલાર્થિત્વાદવિદ્વાન્ પ્રવર્તતે . વિદુષઃ પુનરવિક્રિયાત્મદર્શિનઃ ફલાર્થિત્વાભાવાત્પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તૌ કાર્યકરણસંઘાતવ્યાપારોપરમે નિવૃત્તિરુપચર્યતે ..

ઇદં ચાન્યત્પાણ્ડિત્યં કસ્યચિદસ્તુ ક્ષેત્રજ્ઞ ઈશ્વર એવ . ક્ષેત્રં ચાન્યત્ક્ષેત્રજ્ઞસ્યૈવ વિષયઃ . અહં તુ સંસારી સુખી દુઃખી ચ . સંસારોપરમશ્ચ મમ કર્તવ્યઃ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિજ્ઞાનેન, ધ્યાનેન ચેશ્વરં ક્ષેત્રજ્ઞં સાક્ષાત્કૃત્વા તત્સ્વરૂપાવસ્થાનેનેતિ . યશ્ચૈવં બુધ્યતે, યશ્ચ બોધયતિ, નાસૌ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ . એવં મન્વાનો યઃ સ પણ્ડિતાપશબ્દઃ . સંસારમોક્ષયોઃ શાસ્ત્રસ્ય ચાર્થવત્ત્વં કરોમીતિ . આત્મહા સ્વયં મૂઢોઽન્યાં ચ વ્યામોહયતિ શાસ્ત્રાર્થસંપ્રદાયરહિતત્વાત્,
શ્રુતહાનિમશ્રુતકલ્પનાં ચ કુર્વન્ . તસ્માતસંપ્રદાયવિત્સર્વશાસ્ત્રવિદપિ મૂર્ખવદેવ ઉપેક્ષણીયઃ ..

યત્તૂક્તમીશ્વરસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞૈકત્વે સંસારિત્વં પ્રાપ્નોતિ . ક્ષેત્રજ્ઞાનાં ચેશ્વરૈકત્વે સંસારિણોઽભાવાત્સંસારાભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ . એતૌ દોષૌ પ્રત્યુક્તૌ વિદ્યાવિદ્યયોર્વૈલક્ષણ્યાભ્યુપગમાદિતિ . કથમ્ ? અવિદ્યાપરિકલ્પિતદોષેણ તદ્વિષયં વસ્તુ પારમાર્થિકં ન દુષ્યતીતિ . તથા ચ દૃષ્ટન્તો દર્શિતઃ મરીચ્યમ્ભસા ઊષરદેશો ન પઙ્કીક્રિયત ઇતિ . સંસારિણોઽભાવાત્સંસારાભાવપ્રસઙ્ગદોષોઽપિ સંસારસંસારિણોરવિદ્યાકલ્પિતત્વોપપત્ત્યા પ્રત્યુક્તઃ ..

નનુ અવિદ્યાવત્ત્વમેવ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સંસારિત્વદોષઃ . તત્કૃતં ચ સુખિત્વદુઃખિત્વાદિ પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે ઇતિ ચેત્, ન . જ્ઞેયસ્ય ક્ષેત્રધર્મત્વાત્, જ્ઞાતુઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય તત્કૃતદોષાનુપપત્તેઃ . યાવત્કિંચિત્ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય દોષજાતમવિદ્યમાનમાસઞ્જયસિ, તસ્ય જ્ઞેયત્વોપપત્તેઃ ક્ષેત્રધર્મત્વમેવ, ન ક્ષેત્રજ્ઞધર્મત્વમ્ . ન ચ તેન ક્ષેત્રજ્ઞો દુષ્યતિ, જ્ઞેયેન જ્ઞાતુઃ સંસર્ગાનુપપત્તેઃ . યદિ હિ સંસર્ગઃ સ્યાત્, જ્ઞેયત્વમેવ નોપપદ્યેત . યદ્યાત્મનો ધર્મોઽવિદ્યાવત્ત્વં દુઃખિત્વાદિ ચ કથં ભોઃ
પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે . કથં વા ક્ષેત્રજ્ઞધર્મઃ . જ્ઞેયં ચ સર્વં ક્ષેત્રં જ્ઞાતૈવ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇત્યવધારિતે, અવિદ્યાદુઃખિત્વાદેઃ ક્ષેત્રજ્ઞવિશેષણત્વં ક્ષેત્રજ્ઞધર્મત્વં તસ્ય ચ પ્રત્યક્ષોપલભ્યત્વમિતિ વિરુદ્ધમુચ્યતેઽવિદ્યામાત્રાવષ્ટમ્ભાત્કેવલમ્ ..

અત્રાહ સાવિદ્યા કસ્ય ? ઇતિ . યસ્ય દૃશ્યતે તસ્યૈવ . કસ્ય દૃશ્યતે ? ઇતિ . અત્રોચ્યતે અવિદ્યા કસ્ય દૃશ્યતે ઇતિ પ્રશ્નો નિરર્થકઃ . કથમ્ ? દૃશ્યતે ચેદવિદ્યા, તદ્વન્તમપિ પશ્યસિ . ન ચ તદ્વત્યુપલભ્યમાને સા કસ્ય ? ઇતિ પ્રશ્નો યુક્તઃ . ન હિ ગોમતિ ઉપલભ્યમાને ગાવઃ કસ્ય ? ઇતિ પ્રશ્નોઽર્થવાન્ ભવતિ .
નનુ વિષમો દૃષ્ટાન્તઃ . ગવાં તદ્વતશ્ચ પ્રત્યક્ષત્વાત્તત્સંબન્ધોઽપિ પ્રત્યક્ષ ઇતિ પ્રશ્નો નિરર્થકઃ . ન તથાવિદ્યા તદ્વાંશ્ચ પ્રત્યક્ષૌ, યતઃ પ્રશ્નો નિરર્થકઃ સ્યાત્ . અપ્રત્યક્ષેણાવિદ્યાવતાવિદ્યાસંબન્ધે જ્ઞાતે, કિં તવ સ્યાત્? અવિદ્યાયા અનર્થહેતુત્વાત્પરિહર્તવ્યા સ્યાત્ . યસ્યાવિદ્યા, સ તાં પરિહરિષ્યતિ .
નનુ મમૈવાવિદ્યા . જાનાસિ તર્હ્યવિદ્યાં તદ્વન્તં ચ આત્માનમ્ . જાનામિ, ન તુ પ્રત્યક્ષેણ . અનુમાનેનશ્ચેજ્જાનાસિ, કથં સંબન્ધગ્રહણમ્ ? ન હિ તવ જ્ઞાતુઃ જ્ઞેયભૂતયાવિદ્યયા તત્કાલે સંબન્ધો ગ્રહીતું શક્યતે, અવિદ્યાયા વિષયત્વેનૈવ જ્ઞાતુરુપયુક્તત્વાત્ . ન ચ જ્ઞાતુરવિદ્યાયા ચ સંબન્ધસ્ય યો ગ્રહીતા, જ્ઞાનં ચાન્યત્તદ્વિષયં સંભવતિ . અનવસ્થાપ્રાપ્તેઃ . યદિ જ્ઞાત્રાપિ જ્ઞેયસંબન્ધો જ્ઞાયતે, અન્યો જ્ઞાતા કલ્પ્યઃ સ્યાત્, તસ્યાપ્યન્યઃ, તસ્યાપ્યન્યઃ ઇત્યનવસ્થાપરિહાર્યા . યદિ પુનરવિદ્યા જ્ઞેયા, અન્યદ્વા જ્ઞેયં જ્ઞેયમેવ . તથા જ્ઞાતાપિ જ્ઞાતૈવ, ન જ્ઞેયં ભવતિ . યદા ચૈવમ્, અવિદ્યાદુઃખિત્વાદ્યૈર્
ન જ્ઞાતુઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય કિંચિત્દુષ્યતિ ..

નનુ અયમેવ દોષઃ, યત્દોષવત્ક્ષેત્રવિજ્ઞાતૃત્વમ્ . ન ચ વિજ્ઞાનસ્વરૂપસ્યૈવાવિક્રિયસ્ય વિજ્ઞાતૃત્વોપચારાત્ . યથોષ્ણતામાત્રેણાગ્નેસ્તપ્તિક્રિયોપચારઃ, તદ્વત્ . યથાત્ર ભગવતા ક્રિયાકારકફલાત્મત્વાભાવ આત્મનિ સ્વત એવ દર્શિતઃ અવિદ્યાધ્યારોપિત એવ ક્રિયાકારકાદિરાત્મન્યુપચર્યતે . તથા તત્ર તત્ર ય એનં વેત્તિ હન્તારમ્ [ગીતા ૨.૧૯], પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ [ગીતા ૩.૨૭], નાદત્તે કસ્યચિત્પાપમ્ [ગીતા ૫.૧૫] ઇત્યાદિપ્રકરણેષુ દર્શિતઃ . તથૈવ ચ વ્યાખ્યાતમસ્માભિઃ . ઉત્તરેષુ ચ પ્રકરણેષુ દર્શયિષ્યામઃ ..

હન્ત ! તર્હ્યાત્મનિ ક્રિયાકારકફલાત્મતાયાઃ સ્વતોઽભાવે, અવિદ્યયા ચાધ્યારોપિતત્વે, કર્માણ્યવિદ્વત્કર્તવ્યાન્યેવ, ન વિદુષામિતિ પ્રાપ્તમ્ . સત્યમેવં પ્રાપ્તમ્, એતદેવ ચ ન હિ દેહભૃતા શક્યમિત્યત્ર દર્શયિષ્યામઃ . સર્વશાસ્ત્રાર્થોપસંહારપ્રકરણે ચ સમાસેનૈવ કૌન્તેય નિષ્ઠા જ્ઞાનસ્ય યા પરા ઇત્યત્ર વિશેષતો દર્શયિષ્યામઃ . અલમિહ બહુપ્રપઞ્ચનેન, ઇતિ ઉપસંહ્રિયતે ..૧૩.૨..

==============================
ઇદં શરીરમ્ [ગીતા ૧૩.૨] ઇત્યાદિશ્લોકોપદિષ્ટસ્ય ક્ષેત્રાધ્યાયાર્થસ્ય સંગ્રહશ્લોકોઽયમુપન્યસ્યતે તત્ક્ષેત્રં યચ્ચેત્યાદિ, વ્યાચિખ્યાસિતસ્ય હ્યર્થસ્ય સંગ્રહોપન્યાસો ન્યાય્ય ઇતિ
તત્ક્ષેત્રં યચ્ચ યાદૃક્ચ યદ્વિકારિ યતશ્ચ યત્ .
સ ચ યો યત્પ્રભાવશ્ચ તત્સમાસેન મે શૃણુ ..૧૩.૩..

યન્નિર્દિષ્ટમિદં શરીરમિતિ તત્તચ્છબ્દેન પરામૃશતિ . યચ્ચ ઇદં નિર્દિષ્ટં ક્ષેત્રં તત્યાદૃક્યાદૃશં સ્વકીયૈર્ધર્મૈઃ . ચશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ . યદ્વિકારિ યો વિકારો યસ્ય તત્યદ્વિકારિ, યતો યસ્માચ્ચ યત્, કાર્યમુત્પદ્યતે ઇતિ વાક્યશેષઃ . સ ચ યઃ ક્ષેત્રજ્ઞો નિર્દિષ્ટઃ સ યત્પ્રભાવો યે પ્રભાવા ઉપાધિકૃતાઃ શક્તયો યસ્ય સ યત્પ્રભાવશ્ચ . તત્ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્યાથાત્મ્યં યથાવિશેષિતં સમાસેન સંક્ષેપેણ મે મમ વાક્યતઃ શૃણુ . શ્રુત્વાવધારય ઇત્યર્થઃ ..૧૩.૩..

==============================
તત્ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયાથાત્મ્યં વિવક્ષિતં સ્તૌતિ શ્રોતૃબુદ્ધિપ્રરોચનાર્થમ્
ઋષિભિર્બહુધા ગીતં છન્દોભિર્વિવિધૈઃ પૃથક્ .
બ્રહ્મસૂત્રપદૈશ્ચૈવ હેતુમદ્ભિર્વિનિશ્ચિતૈઃ ..૧૩.૪..

ઋષિભિર્વસિષ્ઠાદિભિર્બહુધા બહુપ્રકારં ગીતં કથિતમ્ . છન્દોભિશ્છન્દાંસિ ઋગાદીનિ તૈશ્છન્દોભિર્વિવિધૈર્નાનાભાવૈર્નાનાપ્રકારૈઃ પૃથગ્વિવેકતો ગીતમ્ . કિં ચ, બ્રહ્મસૂત્રપદૈશ્ચૈવ બ્રહ્મણઃ સૂચકાનિ વાક્યાનિ બ્રહ્મસૂત્રાણિ તૈઃ પદ્યતે ગમ્યતે જ્ઞાયત ઇતિ તાનિ પદાન્યુચ્યન્તે તૈરેવ ચ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયાથાત્મ્યં ગીતમિત્યનુવર્તતે . આત્મેત્યેવોપાસીત ઇત્યેવમાદિભિર્બ્રહ્મસૂત્રપદૈરાત્મા જ્ઞાયતે . હેતુમદ્ભિર્યુક્તિયુક્તૈર્વિનિશ્ચિતૈર્નિઃસંશયરૂપૈર્નિશ્ચિતપ્રત્યયોત્પાદકૈરિત્યર્થઃ ..૧૩.૪..

==============================
સ્તુત્યાભિમુખીભૂતાયાર્જુનાયાહ ભગવાન્
મહાભૂતાન્યહંકારો બુદ્ધિરવ્યક્તમેવ ચ .
ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ પઞ્ચ ચેન્દ્રિયગોચરાઃ ..૧૩.૫..

મહાભૂતાનિ મહાન્તિ ચ તાનિ સર્વવિકારવ્યાપકત્વાદ્ભૂતાનિ ચ સૂક્ષ્માણિ . સ્થૂલાનિ ત્વિન્દ્રિયગોચરશબ્દેનાભિધાયિષ્યન્તે . અહંકારો મહાભૂતકારણમહંપ્રત્યયલક્ષણઃ . અહંકારકારણં બુદ્ધિરધ્યવસાયલક્ષણા . તત્કારણમવ્યક્તમેવ ચ, ન વ્યક્તમવ્યક્તમવ્યાકૃતમીશ્વરશક્તિર્મમ માયા દુરત્યયા ઇત્યુક્તમ્ . એવશબ્દઃ પ્રકૃત્યવધારણાર્થ એતાવત્યેવાષ્ટધા ભિન્ના પ્રકૃતિઃ . ચશબ્દો ભેદસમુચ્ચયાર્થઃ . ઇન્દ્રિયાણિ દશ, શ્રોત્રાદીનિ પઞ્ચ બુદ્ધ્યુત્પાદકત્વાદ્બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ . વાક્પાણ્યાદીનિ પઞ્ચ કર્મનિર્વર્તકત્વાત્કર્મેન્દ્રિયાણિ . તાનિ દશ . એકં ચ . કિં તત્? મન એકાદશં સંકલ્પાદ્યાત્મકમ્ . પઞ્ચ ચેન્દ્રિયગોચરાઃ
શબ્દાદયો વિષયાઃ . તાન્યેતાનિ સાંખ્યાશ્ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાન્યાચક્ષતે ..૧૩.૫..

==============================
અથેદાનીમાત્મગુણાઃ ઇતિ યાનાચક્ષતે વૈશેષિકાસ્તેઽપિ ક્ષેત્રધર્મા એવ, ન તુ ક્ષેત્રજ્ઞસ્યેત્યાહ ભગવાન્
ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં સંઘાતશ્ચેતના ધૃતિઃ .
એતત્ક્ષેત્રં સમાસેન સવિકારમુદાહૃતમ્ ..૧૩.૬..

ઇચ્છા યજ્જાતીયં સુખહેતુમર્થમુપલબ્ધવાન્ પૂર્વમ્, પુનસ્તજ્જાતીયમુપલભમાનસ્તમાદાતુમિચ્છતિ સુખહેતુરિતિ . સેયમિચ્છાન્તઃકરણધર્મો જ્ઞેયત્વાત્ક્ષેત્રમ્ . તથા દ્વેષઃ, યજ્જાતીયમર્થં દુઃખહેતુત્વેનાનુભૂતવાન્, પુનસ્તજ્જાતીયમર્થમુપલભમાનસ્તં દ્વેષ્ટિ . સોઽયં દ્વેષો જ્ઞેયત્વાત્ક્ષેત્રમેવ . તથા સુખમનુકૂલં પ્રસન્નસત્ત્વાત્મકં જ્ઞેયત્વાત્ક્ષેત્રમેવ . દુઃખં પ્રતિકૂલાત્મકમ્ . જ્ઞેયત્વાત્તદપિ ક્ષેત્રમ્ . સંઘાતો દેહેન્દ્રિયાણાં સંહતિઃ . તસ્યામભિવ્યક્તાન્તઃકરણવૃત્તિઃ, તપ્ત ઇવ લોહપિણ્ડેઽગ્નિઃ
. આત્મચૈતન્યાભાસરસવિદ્ધા ચેતના . સા ચ ક્ષેત્રં જ્ઞેયત્વાત્ . ધૃતિર્યયાવસાદપ્રાપ્તાનિ દેહેન્દ્રિયાણિ ધ્રિયન્તે . સા ચ જ્ઞેયત્વાત્ક્ષેત્રમ્ . સર્વાન્તઃકરણધર્મોપલક્ષણાર્થમિચ્છાદિગ્રહણમ્ . યત ઉક્તમુપસંહરતિ એતદિતિ . એતત્ક્ષેત્રં સમાસેન સવિકારં સહ વિકારેણ મહદાદિના ઉદાહૃતમુક્તમ્ ..૧૩.૬..

==============================
યસ્ય ક્ષેત્રભેદજાતસ્ય સંહતિઃ ઇદં શરીરં ક્ષેત્રમ્ [ગીતા ૧૩.૨] ઇત્યુક્તમ્ . તત્ક્ષેત્રં વ્યાખ્યાતં મહાભૂતાદિભેદભિન્નં ધૃત્યન્તમ્ . ક્ષેત્રજ્ઞો વક્ષ્યમાણવિશેષણઃ યસ્ય સપ્રભાવસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય પરિજ્ઞાનાદમૃતત્વં ભવતિ, તં જ્ઞેયં યત્તત્પ્રવક્ષ્યામીત્યાદિના સવિશેષણં સ્વયમેવ વક્ષ્યતિ ભગવાન્ . અધુના તુ તજ્જ્ઞાનસાધનગણમમાનિત્વાદિલક્ષણમ્, યસ્મિન્ સતિ તજ્જ્ઞેયવિજ્ઞાને યોગ્યોઽધિકૃતો ભવતિ, યત્પરઃ સંન્યાસી જ્ઞાનનિષ્ઠ ઉચ્યતે, તમમાનિત્વાદિગણં જ્ઞાનસાધનત્વાજ્જ્ઞાનશબ્દવાચ્યં
વિદધાતિ ભગવાન્
અમાનિત્વમદમ્ભિત્વમહિંસા ક્ષાન્તિરાર્જવમ્ .
આચાર્યોપાસનં શૌચં સ્થૈર્યમાત્મવિનિગ્રહઃ ..૧૩.૭..

અમાનિત્વં માનિનો ભાવઃ માનિત્વમાત્મનો શ્લાઘનમ્, તદભાવોઽમાનિત્વમ્ . અદમ્ભિત્વં સ્વધર્મપ્રકટીકરણં દમ્ભિત્વમ્, તદભાવોઽદમ્ભિત્વમ્ . અહિંસા હિંસનં પ્રાણિનામપીડાનમ્ . ક્ષાન્તિઃ પરાપરાધપ્રાપ્તાવવિક્રિયા . આર્જવમૃજુભાવોઽવક્રત્વમ્ . આચાર્યોપાસનં મોક્ષસાધનોપદેષ્ટુરાચાર્યસ્ય શુશ્રૂષાદિપ્રયોગેણ સેવનમ્ . શૌચં કાયમલાનાં મૃજ્જલાભ્યાં પ્રક્ષાલનમ્ . અન્તશ્ચ મનસઃ પ્રતિપક્ષભાવનયા રાગાદિમલાનામપનયનં શૌચમ્ . સ્થૈર્યં સ્થિરભાવઃ, મોક્ષમાર્ગ એવ કૃતાધ્યવસાયત્વમ્ . આત્મવિનિગ્રહ આત્મનોઽપકારકસ્ય
આત્મશબ્દવાચ્યસ્ય કાર્યકરણસંઘાતસ્ય વિનિગ્રહઃ સ્વભાવેન સર્વતઃ પ્રવૃત્તસ્ય સન્માર્ગ એવ નિરોધ આત્મવિનિગ્રહઃ ..૧૩.૭..

==============================
કિં ચ
ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વૈરાગ્યમનહંકાર એવ ચ .
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખદોષાનુદર્શનમ્ ..૧૩.૮..

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ શબ્દાદિષુ દૃષ્ટાદૃષ્ટેષુ ભોગેષુ વિરાગભાવો વૈરાગ્યમ્ . અનહંકારોઽહંકારાભાવ એવ ચ . જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખદોષાનુદર્શનં જન્મ ચ મૃત્યુશ્ચ જરા ચ વ્યાધયશ્ચ દુઃખાનિ ચ તેષુ જન્માદિદુઃખાન્તેષુ પ્રત્યેકં દોષાનુદર્શનમ્ . જન્મનિ ગર્ભવાસયોનિદ્વારનિઃસરણં દોષઃ, તસ્યાનુદર્શનમાલોચનમ્ . તથા મૃત્યૌ દોષાનુદર્શનમ્ . તથા જરાયાં પ્રજ્ઞાશક્તિતેજોનિરોધદોષાનુદર્શનં પરિભૂતતા ચેતિ . તથા વ્યાધિષુ શિરોરોગાદિષુ દોષાનુદર્શનમ્ . તથા
દુઃખેષુ અધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવનિમિત્તેષુ . અથવા દુઃખાન્યેવ દોષો દુઃખદોષસ્તસ્ય જન્માદિષુ પૂર્વવદનુદર્શનમ્ . દુઃખં જન્મ, દુઃખં મૃત્યુઃ, દુઃખં જરા, દુઃખં વ્યાધયઃ . દુઃખનિમિત્તત્વાજ્જન્માદયો દુઃખમ્, ન પુનઃ સ્વરૂપેણૈવ દુઃખમિતિ . એવં જન્માદિષુ દુઃખદોષાનુદર્શનાદ્દેહેન્દ્રિયાદિવિષયભોગેષુ વૈરાગ્યમુપજાયતે . તતઃ પ્રત્યગાત્મનિ પ્રવૃત્તિઃ કરણાનામાત્મદર્શનાય . એવં જ્ઞાનહેતુત્વાજ્જ્ઞાનમુચ્યતે
જન્માદિદુઃખદોષાનુદર્શનમ્ ..૧૩.૮..

==============================
કિં ચ
અસક્તિરનભિષ્વઙ્ગઃ પુત્રદારગૃહાદિષુ .
નિત્યં ચ સમચિત્તત્વમિષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ ..૧૩.૯..

અસક્તિઃ સક્તિઃ સઙ્ગનિમિત્તેષુ વિષયેષુ પ્રીતિમાત્રમ્, તદભાવોઽસક્તિઃ . અનભિષ્વઙ્ગોઽભિષ્વઙ્ગાભાવઃ . અભિષ્વઙ્ગો નામ આસક્તિવિશેષ એવાનન્યાત્મભાવનાલક્ષણઃ . યથાન્યસ્મિન્ સુખિનિ દુઃખિનિ વાહમેવ સુખી, દુઃખી ચ, જીવતિ મૃતે વાહમેવ જીવામિ મરિષ્યામિ ચેતિ . ક્વ ? ઇત્યાહ પુત્રદારગૃહાદિષુ . પુત્રેષુ દારેષુ ગૃહેષ્વાદિગ્રહણાદન્યેષ્વપ્યત્યન્તેષ્ટેષુ દાસવર્ગાદિષુ . તચ્ચોભયં જ્ઞાનાર્થત્વાજ્જ્ઞાનમુચ્યતે . નિત્યં ચ સમચિત્તત્વં તુલ્યચિત્તતા . ક્વ ? ઇષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષ્વ્
ઇષ્ટાનામનિષ્ટાનાં ચોપપત્તયઃ સંપ્રાપ્તયસ્તાસ્વિષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ નિત્યમેવ તુલ્યચિત્તતા . ઇષ્ટોપપત્તિષુ ન હૃષ્યતિ, ન કુપ્યતિ ચાનિષ્ટોપપત્તિષુ . તચ્ચૈતન્નિત્યં સમચિત્તત્વં જ્ઞાનમ્ ..૧૩.૯..

==============================
કિં ચ
મયિ ચાનન્યયોગેન ભક્તિરવ્યભિચારિણી .
વિવિક્તદેશસેવિત્વમરતિર્જનસંસદિ ..૧૩.૧૦..

મયિ ચેશ્વરેઽનન્યયોગેન અપૃથક્સમાધિના નાન્યો ભગવતો વાસુદેવાત્પરોઽસ્તિ, અતઃ સ એવ નો ગતિરિત્યેવં નિશ્ચિતાવ્યભિચારિણી બુદ્ધિરનન્યયોગઃ, તેન ભજનં ભક્તિર્ન વ્યભિચરણશીલા અવ્યભિચારિણી . સા ચ જ્ઞાનમ્ . વિવિક્તદેશસેવિત્વમ્ . વિવિક્તઃ સ્વભાવતઃ સંસ્કારેણ વાશુચ્યાદિભિઃ સર્પવ્યાઘ્રાદિભિશ્ચ રહિતોઽરણ્યનદીપુલિનદેવગૃહાદિભિર્વિવિક્તો દેશઃ, તં સેવિતું શીલમસ્યેતિ વિવિક્તદેશસેવી, તદ્ભાવો વિવિક્તદેશસેવિત્વમ્ . વિવિક્તેષુ હિ દેશેષુ ચિત્તં પ્રસીદતિ યતસ્તતઃ આત્માદિભાવના વિવિક્ત ઉપજાયતે . અતો વિવક્તદેશસેવિત્વં જ્ઞાનમુચ્યતે . અરતિરરમણં જનસંસદિ . જનાનાં પ્રાકૃતાનાં
સંસ્કારશૂન્યાનામવિનીતાનાં સંસત્સમવાયો જનસંસત્ . ન સંસ્કારવતાં વિનીતાનાં સંસત્ . તસ્યા જ્ઞાનોપકારકત્વાત્ . અતઃ પ્રાકૃતજનસંસદ્યરતિર્જ્ઞાનાર્થત્વાજ્જ્ઞાનમ્ ..૧૩.૧૦..

==============================
કિં ચ
અધ્યાત્મજ્ઞાનનિત્યત્વં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શનમ્ .
એતજ્જ્ઞાનમિતિ પ્રોક્તમજ્ઞાનં યદતોઽન્યથા ..૧૩.૧૧..

અધ્યાત્મજ્ઞાનનિત્યત્વમાત્માદિવિષયં જ્ઞાનમધ્યાત્મજ્ઞાનમ્, તસ્મિન્નિત્યભાવો નિત્યત્વમ્ . અમાનિત્વાદીનાં જ્ઞાનસાધનાનાં ભાવનાપરિપાકનિમિત્તં તત્ત્વજ્ઞાનમ્, તસ્યાર્થો મોક્ષઃ સંસારોપરમઃ . તસ્યાલોચનં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શનમ્ . તત્ત્વજ્ઞાનફલાલોચને હિ તત્સાધનાનુષ્ઠાને પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ . એતદમાનિત્વાદિતત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શનાન્તમુક્તં જ્ઞાનમિતિ પ્રોક્તં જ્ઞાનાર્થત્વાત્ . અજ્ઞાનં યદતોઽસ્માદ્યથોક્તાદન્યથા વિપર્યયેણ . માનિત્વં દમ્ભિત્વં હિંસા ક્ષાન્તિરનાર્જવમિત્યાદ્યજ્ઞાનં વિજ્ઞેયં પરિહરણાય, સંસારપ્રવૃત્તિકારણત્વાદિતિ ..૧૩.૧૧..

==============================
યથોક્તેન જ્ઞાનેન જ્ઞાતવ્યં કિમ્ ? ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ
જ્ઞેયં યત્તત્પ્રવક્ષ્યામિ યજ્જ્ઞાત્વામૃતમશ્નુતે .
અનાદિમત્પરં બ્રહ્મ ન સત્તન્નાસદુચ્યતે ..૧૩.૧૨..

નનુ યમાઃ નિયમાશ્ચામાનિત્વાદયઃ . ન તૈર્જ્ઞેયં જ્ઞાયતે . ન હ્યમાનિત્વાદિ કસ્યચિત્વસ્તુનઃ પરિચ્છેદકં દૃષ્ટમ્ . સર્વત્રૈવ ચ યદ્વિષયં જ્ઞાનં તદેવ તસ્ય જ્ઞેયસ્ય પરિચ્છેદકં દૃશ્યતે . ન હ્યન્યવિષયેણ જ્ઞાનેનાન્યદુપલભ્યતે, યથા ઘટવિષયેણ જ્ઞાનેનાગ્નિઃ . નૈષ દોષઃ . જ્ઞાનનિમિત્તત્વાજ્જ્ઞાનમુચ્યત ઇતિ હ્યવોચામ . જ્ઞાનસહકારિકારણત્વાચ્ચ . જ્ઞેયં જ્ઞાતવ્યં યત્તત્પ્રવક્ષ્યામિ પ્રકર્ષેણ યથાવત્વક્ષ્યામિ . કિંફલં તત્? ઇતિ પ્રરોચનેન શ્રોતુરભિમુખીકરણાયાહ યજ્જ્ઞેયં જ્ઞાત્વામૃતમમૃતત્વમશ્નુતે, ન પુનર્મ્રિયત
ઇત્યર્થઃ . અનાદિમતાદિરસ્યાસ્તીતિ આદિમત્, નાદિમદનાદિમત્ . કિં તત્? પરં નિરતિશયં બ્રહ્મ, જ્ઞેયમિતિ પ્રકૃતમ્ .
અત્ર કેચિતનાદિ મત્પરમિતિ પદં છિન્દન્તિ, બહુવ્રીહિણોક્તેઽર્થે મતુપ આનર્થક્યમનિષ્ટં સ્યાદિતિ . અર્થવિશેષં ચ દર્શયન્તિ અહં વાસુદેવાખ્યા પરા શક્તિર્યસ્ય તન્મત્પરમિતિ . સત્યમેવમપુનરુક્તં સ્યાત્ . અર્થશ્ચેત્સંભવતિ . ન ત્વર્થઃ સંભવતિ, બ્રહ્મણઃ સર્વવિશેષપ્રતિષેધેનૈવ વિજિજ્ઞાપયિષિત્વાન્ન સત્તન્નાસદુચ્યતે ઇતિ . વિશિષ્ટશક્તિમત્ત્વપ્રદર્શનં વિશેષપ્રતિષેધશ્ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ . તસ્માત્મતુપો બહુવ્રીહિણા સમાનાર્થત્વેઽપિ પ્રયોગો શ્લોકપૂરણાર્થઃ . અમૃતત્વફલં જ્ઞેયં મયોચ્યત ઇતિ પ્રરોચનેનાભિમુખીકૃત્યાહ ન સત્તજ્જ્ઞેયમુચ્યતે
ઇતિ નાપ્યસત્તદુચ્યતે ..

નનુ મહતા પરિકરબન્ધેન કણ્ઠરવેણોદ્ઘુષ્ય જ્ઞેયં પ્રવક્ષ્યામીતિ, અનનુરૂપમુક્તં ન સત્તન્નાસદુચ્યત ઇતિ . ન, અનુરૂપમેવોક્તમ્ . કથમ્ ? સર્વાસુ હ્યુપનિષત્સુ જ્ઞેયં બ્રહ્મ નેતિ નેતિ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૨.૩.૬] અસ્થૂલમનણુ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૩.૮.૮] ઇત્યાદિવિશેષપ્રતિષેધેનૈવ નિર્દિશ્યતે, નેદં તદિતિ વાચોઽગોચત્વાત્ ..

નનુ ન તદસ્તિ, યદ્વસ્ત્વસ્તિશબ્દેન નોચ્યતે . અથાસ્તિશબ્દેન નોચ્યતે, નાસ્તિ તજ્જ્ઞેયમ્ . વિપ્રતિષિદ્ધં ચ જ્ઞેયં તદસ્તિશબ્દેન નોચ્યતે ઇતિ ચ . ન તાવન્નાસ્તિ, નાસ્તિબુદ્ધ્યવિષયત્વાત્ ..

નનુ સર્વા બુદ્ધયોઽસ્તિનાસ્તિબુદ્ધ્યનુગતા એવ . તત્રૈવં સતિ જ્ઞેયમપ્યસ્તિબુદ્ધ્યનુગતપ્રત્યયવિષયં વા સ્યાત્, નાસ્તિબુદ્ધ્યનુગતપ્રત્યયવિષયં વા સ્યાત્ . ન, અતીન્દ્રિયત્વેનોભયબુદ્ધ્યનુગતપ્રત્યયાવિષયત્વાત્ . યદ્ધીન્દ્રિયગમ્યં વસ્તુ ઘટાદિકમ્, તદસ્તિબુદ્ધ્યનુગતપ્રત્યયવિષયં વા સ્યાત્, નાસ્તિબુદ્ધ્યનુગતપ્રત્યયવિષયં વા સ્યાત્ . ઇદં તુ જ્ઞેયમતીન્દ્રિયત્વેન શબ્દૈકપ્રમાણગમ્યત્વાન્ન ઘટાદિવદુભયબુદ્ધ્યનુગતપ્રત્યયવિષયમિત્યતો ન સત્તન્નાસદિત્યુચ્યતે ..

યત્તૂક્તમ્ વિરુદ્ધમુચ્યતે, જ્ઞેયં તન્ન સત્તન્નાસદુચ્યત ઇતિ . ન વિરુદ્ધમ્, અન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો અવિદિતાદધિ [Kએનઊ ૧.૩] ઇતિ શ્રુતેઃ . શ્રુતિરપિ વિરુદ્ધાર્થા ઇતિ ચેત્ યથા યજ્ઞાય શાલામારભ્ય યજ્ઞં કો હિ તદ્વેદ યદ્યમુષ્મિન્ લોકેઽસ્તિ વા ન વેતિ [ટૈત્ત્ષ્૬.૧.૧] ઇત્યેવમિતિ ચેત્, ન . વિદિતાવિદિતાભ્યામન્યત્વશ્રુતેરવશ્યવિજ્ઞેયાર્થપ્રતિપાદનપરત્વાત્યદ્યમુષ્મિનિત્યાદિ તુ વિધિશેષોઽર્થવાદઃ . ઉપપત્તેશ્ચ સદસદાદિશબ્દૈર્બ્રહ્મ નોચ્યત ઇતિ .
સર્વો હિ શબ્દોઽર્થપ્રકાશનાય પ્રયુક્તઃ શ્રૂયમાણશ્ચ શ્રોતૃભિર્જાતિક્રિયાગુણસંબન્ધદ્વારેણ સંકેતગ્રહણસવ્યપેક્ષાર્થં પ્રત્યાયયતિ . નાન્યથા, અદૃષ્ટત્વાત્ . તદ્યથા ગૌરશ્વ ઇતિ વા જાતિતઃ, પચતિ પઠતીતિ વા ક્રિયાતઃ, શુક્લઃ કૃષ્ણ ઇતિ વા ગુણતઃ, ધની ગોમાનિતિ વા સંબન્ધતઃ . ન તુ બ્રહ્મ જાતિમત્, અતો ન સદાદિશબ્દવાચ્યમ્ . નાપિ ગુણવત્, યેન ગુણશબ્દેનોચ્યેત, નિર્ગુણત્વાત્ . નાપિ ક્રિયાશબ્દવાચ્યં નિષ્ક્રિયત્વાન્નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તમ્ [શ્વેતૂ ૬.૧૯] ઇતિ શ્રુતેઃ . ન ચ સંબન્ધી, એકત્વાત્ . અદ્વયત્વાદવિષયત્વાદાત્મત્વાચ્ચ ન કેનચિત્, શબ્દેનોચ્યત ઇતિ યુક્તમ્ . યતો
વાચો નિવર્તન્તે [ટૈત્તૂ ૨.૯] ઇત્યાદિશ્રુતિભિશ્ચ ..૧૩.૧૨..

==============================
સચ્છબ્દપ્રત્યયાવિષયત્વાદસત્ત્વાશઙ્કાયાં જ્ઞેયસ્ય સર્વપ્રાણિકરણોપાધિદ્વારેણ તદસ્તિત્વં પ્રતિપાદયન્ તદાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમાહ
સર્વતઃ પાણિપાદં તત્સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્ .
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ..૧૩.૧૩..

સર્વતઃ પાણિપાદં સર્વતઃ પાણયઃ પાદાશ્ચાસ્યેતિ સર્વતઃ પાણિપાદં તજ્જ્ઞેયમ્ . સર્વપ્રાણિકરણોપાધિભિઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્યાસ્તિત્વં વિભાવ્યતે . ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચ ક્ષેત્રોપાધિત ઉચ્યતે . ક્ષેત્રં ચ પાણિપાદાદિભિરનેકધા ભિન્નમ્ . ક્ષેત્રોપાધિભેદકૃતં વિશેષજાતં મિથ્યૈવ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય, ઇતિ તદપનયનેન જ્ઞેયત્વમુક્તં ન સત્તન્નાસદુચ્યતે ઇતિ . ઉપાધિકૃતં મિથ્યારૂપમપ્યસ્તિત્વાધિગમાય જ્ઞેયધર્મવત્પરિકલ્પ્ય ઉચ્યતે સર્વતઃ પાણિપાદમિત્યાદિ . તથા હિ સંપ્રદાયવિદાં વચનમ્ અધ્યારોપાપવાદાભ્યાં નિષ્પ્રપઞ્ચં પ્રપઞ્ચ્યતે
ઇતિ . સર્વત્ર સર્વદેહાવયવત્વેન ગમ્યમાનાઃ પાણિપાદાદયો જ્ઞેયશક્તિસદ્ભાવનિમિત્તસ્વકાર્યા ઇતિ જ્ઞેયસદ્ભાવે લિઙ્ગાનિ જ્ઞેયસ્યેતિ ઉપચારત ઉચ્યન્તે . તથા વ્યાખ્યેયમન્યત્ . સર્વતઃ પાણિપાદં તજ્જ્ઞેયમ્ . સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખં સર્વતોઽક્ષીણિ શિરાંસિ મુખાનિ ચ યસ્ય તત્સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્ . સર્વતઃ શ્રુતિમત્ . શ્રુતિઃ શ્રવણેન્દ્રિયમ્, તત્યસ્ય તત્શ્રુતિમત્ . લોકે પ્રાણિનિકાયે . સર્વમાવૃત્ય સંવ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ સ્થિતિં લભતે ..૧૩.૧૩..

==============================
ઉપાધિભૂતપાણિપાદાદીન્દ્રિયાધ્યારોપણાજ્જ્ઞેયસ્ય તદ્વત્તાશઙ્કા મા ભૂદિત્યેવમર્થઃ શ્લોકારમ્ભઃ
સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતમ્ .
અસક્તં સર્વભૃચ્ચૈવ નિર્ગુણં ગુણભોક્તૃ ચ ..૧૩.૧૪..

સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વાણિ ચ તાનીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયાખ્યાનિ, અન્તઃકરણે ચ બુદ્ધિમનસી, જ્ઞેયોપાધિત્વસ્ય તુલ્યત્વાત્, સર્વેન્દ્રિયગ્રહણેન ગૃહ્યન્તે . અપિ ચ, અન્તઃકરણોપાધિદ્વારેણૈવ શ્રોત્રાદીનામપિ ઉપાધિત્વમિત્યતોઽન્તઃકરણબહિષ્કરણોપાધિભૂતૈઃ સર્વેન્દ્રિયગુણૈરધ્યવસાયસંકલ્પશ્રવણવચનાદિભિરવભાસતે ઇતિ સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવ્યાપારૈર્વ્યાપૃતમિવ તજ્જ્ઞેયમિત્યર્થઃ . ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૪.૩.૭] ઇતિ શ્રુતેઃ .
કસ્માત્પુનઃ કારણાન્ન વ્યાપૃતમેવેતિ ગૃહ્યત ઇત્યતઃ આહ સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતમ્, સર્વકરણરહિતમિત્યર્થઃ . અતો ન કરણવ્યાપારૈઃ વ્યાપૃતં તજ્જ્ઞેયમ્ . યસ્ત્વયં મન્ત્રઃ અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્યચક્ષુઃ સ સૃણોત્યકર્ણઃ [શ્વેતૂ ૩.૧૯] ઇત્યાદિઃ . સ સર્વેન્દ્રિયોપાધિગુણાનુગુણ્યભજનશક્તિમત્તજ્જ્ઞેયમિત્યેવં પ્રદર્શનાર્થઃ, ન તુ સાક્ષાદેવ જવનાદિક્રિયાવત્ત્વપ્રદર્શનાર્થઃ . અન્ધો મણિમવિન્દદ્[ટૈત્તા ૧.૧૧] ઇત્યાદિમન્ત્રાર્થવત્તસ્ય મન્ત્રસ્યાર્થઃ . યસ્માત્સર્વકરણવર્જિતં જ્ઞેયમ્, તસ્માદસક્તં સર્વસંશ્લેષવર્જિતમ્ . યદ્યપ્યેવમ્, તથાપિ સર્વભૃચ્ચૈવ . સદાસ્પદં
હિ સર્વં સર્વત્ર સદ્બુદ્ધ્યનુગમાત્ . ન હિ મૃગતૃષ્ણિકાદયોઽપિ નિરાસ્પદા ભવન્તિ . અતઃ સર્વભૃત્સર્વં બિભર્તીતિ . સ્યાદિદં ચાન્યજ્જ્ઞેયસ્ય સત્ત્વાધિગમદ્વારમ્ નિર્ગુણં સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ગુણાસ્તૈર્વર્જિતં તજ્જ્ઞેયમ્, તથાપિ ગુણભોક્તૃ ચ ગુણાનાં સત્ત્વરજસ્તમસાં શબ્દાદિદ્વારેણ સુખદુઃખમોહાકારપરિણતાનાં ભોક્તૃ ચોપલબ્ધૃ ચ તજ્જ્ઞેયમિત્યર્થઃ ..૧૩.૧૪..

==============================
કિં ચ
બહિરન્તશ્ચ ભૂતાનામચરં ચરમેવ ચ .
સૂક્ષ્મત્વાત્તદવિજ્ઞેયં દૂરસ્થં ચાન્તિકે ચ તત્ ..૧૩.૧૫..

બહિસ્ત્વક્પર્યન્તં દેહમાત્મત્વેનાવિદ્યાકલ્પિતમપેક્ષ્ય તમેવાવવધિં કૃત્વા બહિરુચ્યતે . તથા પ્રત્યગાત્માનમપેક્ષ્ય દેહમેવાવધિં કૃત્વા અન્તરુચ્યતે . બહિરન્તશ્ચેત્યુક્તે મધ્યેઽભાવે પ્રાપ્તે, ઇદમુચ્યતે અચરં ચરમેવ ચ, યચ્ચરાચરં દેહાભાસમપિ તદેવ જ્ઞેયં, યથા રજ્જુસર્પાભાસઃ .
યદ્યચરં ચરમેવ ચ સ્યાત્વ્યવહારવિષયં સર્વં જ્ઞેયમ્, કિમર્થમિદમિતિ સર્વૈર્ન વિજ્ઞેયમ્ ? ઇત્યુચ્યતે સત્યં સર્વાભાસં તત્ . તથાપિ વ્યોમવત્સૂક્ષ્મમ્ . અતઃ સૂક્ષ્મત્વાત્સ્વેન રૂપેણ તજ્જ્ઞેયમપ્યવિજ્ઞેયમવિદુષામ્ . વિદુષાં તુ, આત્મૈવેદં સર્વમ્ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૭.૨૫.૨] બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૨.૫.૧] ઇત્યાદિપ્રમાણતો નિત્યં વિજ્ઞાતમ્ . અવિજ્ઞાતતયા દૂરસ્થં વર્ષસહસ્રકોટ્યાપ્યવિદુષામપ્રાપ્યત્વાત્ . અન્તિકે ચ તત્, આત્મત્વાદ્વિદુષામ્ ..૧૩.૧૫..

==============================
કિં ચ
અવિભક્તં ચ ભૂતેષુ વિભક્તમિવ ચ સ્થિતમ્ .
ભૂતભર્તૃ ચ તજ્જ્ઞેયં ગ્રસિષ્ણુ પ્રભવિષ્ણુ ચ ..૧૩.૧૬..

અવિભક્તં ચ પ્રતિદેહં વ્યોમવત્તદેકમ્ . ભૂતેષુ સર્વપ્રાણિષુ વિભક્તમિવ ચ સ્થિતં દેહેષ્વેવ વિભાવ્યમાનત્વાત્ . ભૂતભર્તૃ ચ ભૂતાનિ બિભર્તિ તજ્જ્ઞેયં ભૂતભર્તૃ ચ સ્થિતિકાલે . પ્રલયકાલે ગ્રસિષ્ણુ ગ્રસનશીલમ્ . ઉત્પત્તિકાલે પ્રભવિષ્ણુ ચ પ્રભવનશીલં યથા રજ્જ્વાદિઃ સર્પાદેર્મિથ્યાકલ્પિતસ્ય ..૧૩.૧૬..

==============================
કિં ચ, સર્વત્ર વિદ્યમાનમપિ સન્નોપલભ્યતે ચેત્, જ્ઞેયં તમસ્તર્હિ ? ન . કિં તર્હિ ?
જ્યોતિષામપિ તજ્જ્યોતિસ્તમસઃ પરમુચ્યતે .
જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાનગમ્યં હૃદિ સર્વસ્ય વિષ્ઠિતમ્ ..૧૩.૧૭..

જ્યોતિષામાદિત્યાદીનામપિ તજ્જ્ઞેયં જ્યોતિઃ . આત્મચૈતન્યજ્યોતિષેદ્ધાનિ હ્યાદિત્યાદીનિ જ્યોતીંષિ દીપ્યન્તે, યેન સૂર્યસ્તપતિ તેજસેદ્ધઃ [ટૈત્ત્Bર્૩.૧૨.૯], તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ [શ્વેતૂ ૬.૧૪] ઈત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ . સ્મૃતે ચ ઇહૈવ યદાદિત્યગતં તેજઃ [ગીતા ૧૫.૧૨] ઇત્યાદેઃ . તમસોઽજ્ઞાનાત્પરમસ્પૃષ્ટમુચ્યતે . જ્ઞાનાદેર્દુઃસંપાદનબુદ્ધ્યા પ્રાપ્તાવસાદસ્યોત્તમ્ભનાર્થમાહ જ્ઞાનમમાનિત્વાદિ . જ્ઞેયં જ્ઞેયં યત્તત્પ્રવક્ષ્યામીત્ય્[ગીતા ૧૩.૧૩] આદિનોક્તમ્ . જ્ઞાનગમ્યં જ્ઞેયમેવ જ્ઞાતં સજ્જ્ઞાનફલમિતિ જ્ઞાનગમ્યમુચ્યતે . જ્ઞાયમાનં તુ જ્ઞેયમ્ . તદેતત્ત્રયમપિ હૃદિ બુદ્ધૌ સર્વસ્ય પ્રાણિજાતસ્ય વિષ્ઠિતં
વિશેષેણ સ્થિતમ્ . તત્રૈવ હિ ત્રયં વિભાવ્યતે ..૧૩.૧૭..

==============================
યથોક્તાર્થોપસંહારાર્થોઽયં શ્લોક આરભ્યતે
ઇતિ ક્ષેત્રં તથા જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચોક્તં સમાસતઃ .
મદ્ભક્ત એતદ્વિજ્ઞાય મદ્ભાવાયોપપદ્યતે ..૧૩.૧૮..

ઇત્યેવં ક્ષેત્રં મહાભૂતાદિધૃત્યન્તં, તથા જ્ઞાનમમાનિત્વાદિ તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શનપર્યન્તં, જ્ઞેયં ચ જ્ઞેયં યત્તતિત્યાદિ તમસઃ પરમુચ્યતે ઇત્યેવમન્તમુક્તં સમાસતઃ સંક્ષેપતઃ . એતાવાન્ સર્વો હિ વેદાર્થો ગીતાર્થશ્ચોપસંહૃત્યોક્તઃ . અસ્મિન્ સમ્યગ્દર્શને કોઽધિક્રિયતે ? ઇત્યુચ્યતે મદ્ભક્તો મયીશ્વરે સર્વજ્ઞે પરમગુરૌ વાસુદેવે સમર્પિતસર્વાત્મભાવો યત્પશ્યતિ શૃણોતિ સ્પૃશતિ વા સર્વમેવ ભગવાન્ વાસુદેવઃ ઇત્યેવંગ્રહાવિષ્ટબુદ્ધિર્મદ્ભક્તઃ સ એતદ્યથોક્તં સમ્યગ્દર્શનં વિજ્ઞાય, મદ્ભાવાય મમ ભાવો મદ્ભાવઃ પરમાત્મભાવસ્તસ્મૈ
મદ્ભાવાય ઉપપદ્યતે, મોક્ષં ગચ્છતિ ..૧૩.૧૮..

==============================
તત્ર સપ્તમે ઈશ્વરસ્ય દ્વે પ્રકૃતી ઉપન્યસ્તે પરાપરે ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞલક્ષણે . એતદ્યોનીનિ ભૂતાનિ [ગીતા ૭.૭] ઇતિ ચોક્તમ્ . ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞપ્રકૃતિદ્વયયોનિત્વં કથં ભૂતાનામિત્યયમર્થોઽધુનોચ્યતે
પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ વિદ્ધ્યનાદી ઉભાવપિ .
વિકારાંશ્ચ ગુણાંશ્ચૈવ વિદ્ધિ પ્રકૃતિસંભવાન્ ..૧૩.૧૯..

પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ ઈશ્વરસ્ય પ્રકૃતી . તૌ પ્રકૃતિપુરુષૌ ઉભાવપ્યનાદિ વિદ્ધિ, ન વિદ્યતે આદિર્યયોસ્તૌ અનાદી . નિત્યેશ્વરત્વાદીશ્વરસ્ય તત્પ્રકૃત્યોરપિ યુક્તં નિત્યત્વેન ભવિતુમ્ . પ્રકૃતિદ્વયવત્ત્વમેવ હીશ્વરસ્યેશ્વરત્વમ્ . યાભ્યાં પ્રકૃતિભ્યામીશ્વરો જગદુત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયહેતુસ્તે દ્વેઽનાદી સત્યૌ સંસારસ્ય કારણમ્ ..

નાદી અનાદી ઇતિ તત્પુરુષસમાસં કેચિત્વર્ણયન્તિ . તેન હિ કિલેશ્વરસ્ય કારણત્વં સિધ્યતિ . યદિ પુનઃ પ્રકૃતિપુરુષાવેવ નિત્યૌ સ્યાતાં તત્કૃતમેવ જગત્, નેશ્વરસ્ય જગતઃ કર્તૃત્વમ્ . તદસત્ . પ્રાક્પ્રકૃતિપુરુષયોરુત્પત્તેરીશિતવ્યાભાવાદીશ્વરસ્યાનીશ્વરત્વપ્રસઙ્ગાત્, સંસારસ્ય નિર્નિમિત્તત્વેઽનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્શાસ્ત્રાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાદ્બન્ધમોક્ષાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ . નિત્યત્વે પુનરીશ્વરસ્ય પ્રકૃત્યોઃ સર્વમેતદુપપન્નં ભવેત્ . કથમ્ ? વિકારાંશ્ચ ગુણાંશ્ચૈવ . વક્ષ્યમાણાન્ વિકારાન્ બુદ્ધ્યાદિદેહેન્દ્રિયાન્તાન્ ગુણાંશ્ચ સુખદુઃખમોહપ્રત્યયાકારપરિણતાન્ વિદ્ધિ જાનીહિ પ્રકૃતિસંભવાન્ . પ્રકૃતિર્
ઈશ્વરસ્ય વિકારકારણશક્તિસ્ત્રિગુણાત્મિકા માયા . સા સંભવો યેષાં વિકારાણાં ગુણાનાં ચ તાન્ વિકારાન્ ગુણાંશ્ચ વિદ્ધિ પ્રકૃતિસંભવાન્ પ્રકૃતિપરિણામાન્ ..૧૩.૧૯..

==============================
કે પુનસ્તે વિકારાઃ ગુણાશ્ચ પ્રકૃતિસંભવાઃ ? ઇત્યાહ
કાર્યકરણકર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે .
પુરુષઃ સુખદુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે હેતુરુચ્યતે ..૧૩.૨૦..

કાર્યકરણકર્તૃત્વે કાર્યં શરીરં કરણાનિ તત્સ્થાનિ ત્રયોદશ . દેહસ્યારમ્ભકાણિ ભૂતાનિ પઞ્ચ વિષયાશ્ચ પ્રકૃતિસંભવાઃ વિકારાઃ પૂર્વોક્તા ઇહ કાર્યગ્રહણેન ગૃહ્યન્તે . ગુણાશ્ચ પ્રકૃતિસંભવાઃ સુખદુઃખમોહાત્મકાઃ કરણાશ્રયત્વાત્કરણગ્રહણેન ગૃહ્યન્તે . તેષાં કાર્યકરણાનાં કર્તૃત્વમુત્પાદકત્વં યત્તત્કાર્યકરણકર્તૃત્વં તસ્મિન્ કાર્યકરણકર્તૃત્વે હેતુઃ કારણમારમ્ભકત્વેન પ્રકૃતિરુચ્યતે . એવં કાર્યકરણકર્તૃત્વેન સંસારસ્ય કારણં પ્રકૃતિઃ .
કાર્યકારણકર્તૃત્વે ઇત્યસ્મિન્નપિ પાઠે, કાર્યં યત્યસ્ય પરિણામસ્તત્તસ્ય કાર્યં વિકારો વિકારિ કારણં તયોર્વિકારવિકારિણોઃ કાર્યકારણયોઃ કર્તૃત્વે ઇતિ . અથવા, ષોડાશ વિકારાઃ કાર્યં સપ્ત પ્રકૃતિવિકૃતયઃ કારણં તાન્યેવ કાર્યકારણાન્યુચ્યન્તે તેષાં કર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે, આરમ્ભકત્વેનૈવ .
પુરુષશ્ચ સંસારસ્ય કારણં યથા સ્યાત્તદુચ્યતે પુરુષો જીવઃ ક્ષેત્રજ્ઞો ભોક્તા ઇતિ પર્યાયઃ, સુખદુઃખાનાં ભોગ્યાનાં ભોક્તૃત્વે ઉપલબ્ધૃત્વે હેતુરુચ્યતે . કથં પુનરનેન કાર્યકરણકર્તૃત્વેન સુખદુઃખભોક્તૃત્વેન ચ પ્રકૃતિપુરુષયોઃ સંસારકારણત્વમુચ્યતે ? ઇત્યત્રોચ્યતે કાર્યકરણસુખદુઃખરૂપેણ હેતુફલાત્મના પ્રકૃતેઃ પરિણામાભાવે, પુરુષસ્ય ચ ચેતનસ્યાસતિ તદુપલબ્ધૃત્વે, કુતઃ સંસારઃ સ્યાત્? યદા પુનઃ કાર્યકરણસુખદુઃખસ્વરૂપેણ હેતુફલાત્મના પરિણતયા પ્રકૃત્યા ભોગ્યયા પુરુષસ્ય તદ્વિપરીતસ્ય
ભોક્તૃત્વેનાવિદ્યારૂપઃ સંયોગઃ સ્યાત્, તદા સંસારઃ સ્યાદિતિ . અતો યત્પ્રકૃતિપુરુષયોઃ કાર્યકરણકર્તૃત્વેન સુખદુઃખભોક્તૃત્વેન ચ સંસારકારણત્વમુક્તમ્, તદ્યુક્તમ્ . કઃ પુનરયં સંસારો નામ ? સુખદુઃખસંભોગઃ સંસારઃ . પુરુષસ્ય ચ સુખદુઃખાનાં સંભોક્તૃત્વં સંસારિત્વમિતિ ..૧૩.૨૦..

==============================
યત્પુરુષસ્ય સુખદુઃખાનાં ભોક્તૃત્વં સંસારિત્વમિત્યુક્તં તસ્ય તત્કિંનિમિત્તમિત્યુચ્યતે
પુરુષઃ પ્રકૃતિસ્થો હિ ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિજાન્ ગુણાન્ .
કારણં ગુણસઙ્ગોઽસ્ય સદસદ્યોનિજન્મસુ ..૧૩.૨૧..

પુરુષો ભોક્તા પ્રકૃતિસ્થઃ . પ્રકૃતાવવિદ્યાલક્ષણાયાં કાર્યકરણરૂપેણ પરિણતાયાં સ્થિતઃ પ્રકૃતિસ્થઃ . પ્રકૃતિમાત્મત્વેન ગતઃ ઇત્યેતત્ . હિ યસ્માત્ . તસ્માદ્ભુઙ્ક્તે ઉપલભત ઇત્યર્થઃ . પ્રકૃતિજાન્ પ્રકૃતિતો જાતાન્ સુખદુઃખમોહાકારાભિવ્યક્તાન્ ગુણાન્ સુખી, દુઃખી, મૂઢઃ, પણ્ડિતોઽહમિત્યેવમ્ . સત્યામપ્યવિદ્યાયાં સુખદુઃખમોહેષુ ગુણેષુ ભુજ્યમાનેષુ યઃ સઙ્ગ આત્મભાવઃ સંસારસ્ય સ પ્રધાનં કારણં યસ્ય પુરુષસ્ય જન્મનઃ . સ યથાકામો ભવતિ તત્ક્રતુર્ભવતિ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૪.૪.૫] ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ . તદેતદાહ કારણં
હેતુર્ગુણસઙ્ગો ગુણેષુ સઙ્ગોઽસ્ય પુરુષસ્ય ભોક્તુઃ સદસદ્યોનિજન્મસુ . સત્યશ્ચાસત્યશ્ચ યોનયઃ સદસદ્યોનયસ્તાસુ સદસદ્યોનુષુ જન્માનિ સદસદ્યોનિજન્માનિ, તેષુ સદસદ્યોનિજન્મષુ વિષયભૂતેષુ કારણં ગુણસઙ્ગઃ . અથવા, સદસદ્યોનિજન્મસુ અસ્ય સંસારસ્ય કારણં ગુણસઙ્ગ ઇતિ સંસારપદમધ્યાહાર્યમ્ . સદ્યોનયો દેવાદિયોનયઃ . અસદ્યોનયઃ પશ્વાદિયોનયઃ . સામર્થ્યાત્સદસદ્યોનયઃ મનુષ્યયોનયોઽપ્યવિરુદ્ધાઃ દ્રષ્ટાવ્યાઃ ..

એતદુક્તં ભવતિ પ્રકૃતિસ્થત્વાખ્યાવિદ્યા ગુણેષુ ચ સઙ્ગઃ કામઃ સંસારસ્ય કારણમિતિ . તચ્ચ પરિવર્જનાય ઉચ્યતે . અસ્ય ચ નિવૃત્તિકારણં જ્ઞાનવૈરાગ્યે સસંન્યાસે ગીતાશાસ્ત્રે પ્રસિદ્ધમ્ . તચ્ચ જ્ઞાનં પુરસ્તાદુપન્યસ્તં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિષયં યજ્જ્ઞાત્વામૃતમશ્નુતે [ગીતા ૧૨.૧૩] ઇતિ . ઉક્તં ચાન્યાપોહેનાતદ્ધર્માધ્યારોપેણ ચ ..૧૩.૨૧..

==============================
તસ્યૈવ પુનઃ સાક્ષાન્નિર્દેશઃ ક્રિયતે
ઉપદ્રષ્ટાનુમન્તા ચ ભર્તા ભોક્તા મહેશ્વરઃ .
પરમાત્મેતિ ચાપ્યુક્તો દેહેઽસ્મિન્ પુરુષઃ પરઃ ..૧૩.૨૨..

ઉપદ્રષ્ટા સમીપસ્થઃ સન્ દ્રષ્ટા સ્વયમવ્યાપૃતઃ . યથા ઋત્વિગ્યજમાનેષુ યજ્ઞકર્મવ્યાપૃતેષુ તટસ્થોઽન્યોઽવ્યાપૃતો યજ્ઞવિદ્યાકુશલઃ ઋત્વિગ્યજમાનવ્યાપારગુણદોષાણામીક્ષિતા, તદ્વચ્ચ કાર્યકરણવ્યાપારેષુ સવ્યાપારાણાં સામીપ્યેન દ્રષ્ટા ઉપદ્રષ્ટા . અથવા, દેહચક્ષુર્મનોબુદ્ધ્યાત્માનો દ્રષ્ટારઃ . તેષાં બાહ્યો દ્રષ્ટા દેહઃ . તત આરભ્યાન્તરતમશ્ચ પ્રત્યક્સમીપે આત્મા દ્રષ્ટા, યતઃ પરોઽન્તરતમો નાસ્તિ દ્રષ્ટા . સોઽતિશયસામીપ્યેન દ્રષ્ટૃત્વાદુપદ્રષ્ટા સ્યાત્ . યજ્ઞોપદ્રષ્ટૃઅવદ્વા સર્વવિષયીકરણાદ્
ઉપદ્રષ્ટા . અનુમન્તા ચ . અનુમોદનમનુમનનં કુર્વત્સુ તત્ક્રિયાસુ પરિતોષસ્તત્કર્તાનુમન્તા ચ . અથવા, અનુમન્તા કાર્યકરણપ્રવૃત્તિષુ સ્વયમપ્રવૃત્તોઽપિ પ્રવૃત્ત ઇવ તદનુકૂલો વિભાવ્યતે, તેનાનુમન્તા . અથવા, પ્રવૃત્તાન્ સ્વવ્યાપારેષુ તત્સાક્ષિભૂતઃ કદાચિદપિ ન નિવારયતીત્યનુમન્તા .
ભર્તા . ભરણં નામ દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધીનાં સંહતાનાં ચૈતન્યાત્મપારાર્થ્યેન નિમિત્તભૂતેન ચૈતન્યાભાસાનાં યત્સ્વરૂપધારણમ્, તચ્ચૈતન્યાત્મકૃતમેવેતિ ભર્તા આત્મેત્યુચ્યતે . ભોક્તા . અગ્ન્યુષ્ણવન્નિત્યચૈતન્યસ્વરૂપેણ બુદ્ધેઃ સુખદુઃખમોહાત્મકાઃ પ્રત્યયાઃ સર્વવિષયવિષયાશ્ચૈતન્યાત્મગ્રસ્તા ઇવ જાયમાના વિભક્તા વિભાવ્યન્તે ઇતિ ભોક્તા આત્મોચ્યતે . મહેશ્વરઃ . સર્વાત્મત્વાત્સ્વતન્ત્રત્વાચ્ચ મહાનીશ્વરશ્ચેતિ મહેશ્વરઃ . પરમાત્મા . દેહાદીનાં બુદ્ધ્યન્તાનાં પ્રત્યગાત્મત્વેન કલ્પિતાનામવિદ્યયા પરમ ઉપદ્રષ્ટૃત્વાદિલક્ષણ આત્મેતિ પરમાત્મા . સોઽન્તઃ પરમાત્મા ઇત્યનેન શબ્દેન
ચાપ્યુક્તઃ કથિતઃ શ્રુતૌ . ક્વાસૌ ? અસ્મિન્ દેહે પુરુષઃ પરોઽવ્યક્તાત્ . ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ [ગીતા ૧૩.૩] ઇતિ યો વક્ષ્યમાણઃ ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ [ગીતા ૧૩.૨] ઇતિ ઉપન્યસ્તો વ્યાખ્યાયોપસંહૃતશ્ચ ..૧૩.૨૨..

==============================
તમેતં યથોક્તલક્ષણમાત્માનમ્
ય એવં વેત્તિ પુરુષં પ્રકૃતિં ચ ગુણૈઃ સહ .
સર્વથા વર્તમાનોઽપિ ન સ ભૂયોઽભિજાયતે ..૧૩.૨૩..

ય એવં યથોક્તપ્રકારેણ વેત્તિ પુરુષં સાક્ષાદાત્મભાવેન "અયમહમસ્મિ" ઇતિ પ્રકૃતિં ચ યથોક્તામવિદ્યાલક્ષણાં ગુણૈઃ સ્વવિકારૈઃ સહ નિવર્તિતામભાવમાપાદિતાં વિદ્યયા, સર્વથા સર્વપ્રકારેણ વર્તમાનોઽપિ સ ભૂયઃ પુનઃ પતિતેઽસ્મિન્ વિદ્વચ્છરીરે દેહાન્તરાય નાભિજાયતે નોત્પદ્યતે, દેહાન્તરં ન ગૃહ્ણાતીત્યર્થઃ . અપિશબ્દાત્કિમુ વક્તવ્યં ? સ્વવૃત્તસ્થો ન જાયતે ઇત્યભિપ્રાયઃ ..

નનુ, યદ્યપિ જ્ઞાનોત્પત્ત્યનન્તરં પુનર્જન્માભાવ ઉક્તઃ, તથાપિ પ્રાગ્જ્ઞાનોત્પત્તેઃ કૃતાનાં કર્મણામુત્તરકાલભાવિનાં ચ યાનિ ચાતિક્રાન્તાનેકજન્મકૃતાનિ તેષાં ચ ફલમદત્ત્વા નાશો ન યુક્ત ઇતિ . સ્યુસ્ત્રીણિ જન્માનિ કૃતવિપ્રણાશો હિ ન યુક્ત ઇતિ, યથા ફલે પ્રવૃત્તાનામારબ્ધજન્મનાં કર્મણામ્ . ન ચ કર્મણાં વિશેષોઽવગમ્યતે . તસ્માત્ત્રિપ્રકારાણ્યપિ કર્માણિ ત્રીણિ જન્માન્યારભેરન્ . સંહતાનિ વા સર્વાણ્યેકં જન્મારભેરન્ . અન્યથા કૃતવિનાશે સતિ સર્વત્રાનાશ્વાસપ્રસઙ્ગઃ, શાસ્ત્રાનર્થક્યં ચ સ્યાત્ . ઇત્યતઃ ઇદમયુક્તમુક્તં ન સ ભૂયોઽભિજાયતે ઇતિ . ન . ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ [ંુણ્ડૂ ૨.૨.૮], બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ [ંુણ્ડૂ ૩.૨.૯],
તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્ [Cહાઊ ૬.૧૪.૨], ઇષીકાતૂલવત્સર્વાણિ કર્માણિ પ્રદૂયન્તે [Cહાઊ ૫.૨૪.૩] ઇત્યાદિશ્રુતિશતેભ્ય ઉક્તો વિદુષઃ સર્વકર્મદાહઃ .
ઇહાપિ ચોક્તો યથૈધાંસિ [ગીતા ૪.૩૭] ઇત્યાદિના સર્વકર્મદાહઃ . વક્ષ્યતિ ચોપપત્તેશ્ચ . અવિદ્યાકામક્લેશબીજનિમિત્તાનિ હિ કર્માણિ જન્માન્તરાઙ્કુરમારભન્તે . ઇહાપિ ચ સાહંકારાભિસંધીનિ કર્માણિ ફલારમ્ભકાણિ, નેતરાણીતિ તત્ર તત્ર ભગવતોક્તમ્ .
બીજાન્યગ્ન્યુપદગ્ધાનિ ન રોહન્તિ યથા પુનઃ .
જ્ઞાનદગ્ધૈસ્તથા ક્લેશૈર્નાત્મા સંપદ્યતે પુનઃ [મ.ભા. ૩.૨૦૦.૧૦] ઇતિ ચ .
અસ્તુ તાવજ્જ્ઞાનોત્પત્ત્યુત્તરકાલકૃતાનાં કર્મણાં જ્ઞાનેન દાહઃ, જ્ઞાનસહભાવિત્વાત્ . ન ત્વિહ જન્મનિ જ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રાક્કૃતાનાં કર્મણામતીતજન્મકૃતાનાં ચ દાહો યુક્તઃ . ન . સર્વકર્માણીતિ વિશેષણાત્ . જ્ઞાનોત્તરકાલભાવિનામેવ સર્વકર્મણામિતિ ચેત્, ન . સંકોચે કારણાનુપપત્તેઃ . યત્તૂક્તં યથા વર્તમાનજન્મારમ્ભકાણિ કર્માણિ ન ક્ષીયન્તે ફલદાનાય પ્રવૃત્તાન્યેવ સત્યપિ જ્ઞાને, તથાનારબ્ધફલાનામપિ કર્મણાં ક્ષયો ન યુક્ત ઇતિ, તદસત્ . કથમ્ ? તેષાં મુક્તેષુવત્પ્રવૃત્તફલત્વાત્ . યથા પૂર્વં લક્ષ્યવેધાય મુક્ત ઇષુઃ ધનુષો લક્ષ્યવેધોત્તરકાલમ્
અપિ આરબ્ધવેગક્ષયાત્પતનેનૈવ નિવર્તતે, એવં શરીરારમ્ભકં કર્મ શરીરસ્થિતિપ્રયોજને નિવૃત્તેઽપિ, આ સંસ્કારવેગક્ષયાત્પૂર્વવત્વર્તત એવ . યથા સ એવ ઇષુઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તાનારબ્ધવેગસ્ત્વમુક્તો ધનુષિ પ્રયુક્તોઽપિ ઉપસંહ્રિયતે, તથાનારબ્ધફલાનિ કર્માણિ સ્વાશ્રયસ્થાન્યેવ જ્ઞાનેન નિર્બીજીક્રિયન્ત ઇતિ . પતિતેઽસ્મિન્ વિદ્વચ્છરીરે ન સ ભૂયોઽભિજાયતે ઇતિ યુક્તમેવોક્તમિતિ સિદ્ધમ્ ..૧૩.૨૩..

==============================
અત્રાત્મદર્શને ઉપાયવિકલ્પા ઇમે ધ્યાનાદય ઉચ્યન્તે
ધ્યાનેનાત્મનિ પશ્યન્તિ કેચિદાત્માનમાત્મના .
અન્યે સાંખ્યેન યોગેન કર્મયોગેન ચાપરે ..૧૩.૨૪..

ધ્યાનેન . ધ્યાનં નામ શબ્દાદિભ્યો વિષયેભ્યઃ શ્રોત્રાદીનિ કરણાનિ મનસ્યુપસંહૃત્ય, મનશ્ચ પ્રત્યક્ચેતનયિતરિ, એકાગ્રતયા યચ્ચિન્તનં તદ્ધ્યાનમ્ . તથા, ધ્યાયતીવ બકઃ, ધ્યાયતીવ પૃથિવી, ધ્યાયન્તીવ પર્વતાઃ [Cહાઊ ૭.૬.૧] ઇતિ ઉપમોપાદાનાત્ . તૈલધારાવત્સંતતોઽવિચ્છિન્નપ્રત્યયો ધ્યાનમ્ . તેન ધ્યાનેન આત્મનિ બુદ્ધૌ પશ્યન્ત્યાત્માનં પ્રત્યક્ચેતનમાત્મના સ્વેનૈવ પ્રત્યક્ચેતનેન ધ્યાનસંસ્કૃતેનાન્તઃકરણેન કેચિદ્યોગિનઃ . અન્યે સાંખ્યેન યોગેન . સાંખ્યં નામ ઇમે સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ગુણા મયા દૃશ્યા અહં તેભ્યોઽન્યસ્તદ્વ્યાપારસાક્ષિભૂતો નિત્યો ગુણવિલક્ષણ આત્મેતિ ચિન્તનમેષ
સાંખ્યો યોગઃ . તેન પશ્યન્તિ આત્માનમાત્મનેત્યનુવર્તતે . કર્મયોગેન . કર્મૈવ યોગઃ . ઈશ્વરાર્પણબુદ્ધ્યાનુષ્ઠીયમાનં ઘટનરૂપં યોગાર્થત્વાદ્યોગ ઉચ્યતે ગુણતઃ . તેન સત્ત્વશુદ્ધિજ્ઞાનોત્પત્તિદ્વારેણ ચાપરે ..૧૩.૨૪..

==============================
અન્યે ત્વેવમજાનન્તઃ શ્રુત્વાન્યેભ્ય ઉપાસતે .
તેઽપિ ચાતિતરન્ત્યેવ મૃત્યું શ્રુતિપરાયણાઃ ..૧૩.૨૫..

અન્યે ત્વેષુ વિકલ્પેષુ અન્યતમેનાપ્યેવં યથોક્તમાત્માનમજાનન્તોઽન્યેભ્યઃ આચાર્યેભ્યઃ શ્રુત્વા "ઇદમેવ ચિન્તયત" ઇત્યુક્તા ઉપાસતે શ્રદ્દધાનાઃ સન્તશ્ચિન્તયન્તિ . તેઽપિ ચાતિતરન્ત્યેવ અતિક્રામન્ત્યેવ મૃત્યું મૃત્યુયુક્તં સંસારમિત્યેતત્ . શ્રુતિપરાયણાઃ શ્રુતિઃ શ્રવણં પરમયનં ગમનં મોક્ષમાર્ગપ્રવૃત્તૌ પરં સાધનં યેષાં તે શ્રુતિપરાયણાઃ . કેવલપરોપદેશપ્રમાણાઃ સ્વયં વિવેકરહિતા ઇત્યભિપ્રાયઃ . કિમુ વક્તવ્યં પ્રમાણં પ્રતિ સ્વતન્ત્રા વિવેકિનો મૃત્યુમતિતરન્તીત્યભિપ્રાયઃ ..૧૩.૨૫..

==============================
ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ [ગીતા ૧૩.૩] ઇતિ ક્ષેત્રજ્ઞેશ્વરકત્વવિષયં જ્ઞાનં મોક્ષસાધનં, યજ્જ્ઞાત્વામૃતમશ્નુતે [ગીતા ૧૩.૧૩] ઇત્યુક્તમ્ . તત્કસ્માથેતોઃ ? ઇતિ તદ્ધેતુપ્રદર્શનાર્થં શ્લોક આરભ્યતે
યાવત્સંજાયતે કિંચિત્સત્ત્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ .
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસંયોગાત્તદ્વિદ્ધિ ભરતર્ષભ ..૧૩.૨૬..

યાવત્યત્કિંચિત્સંજાયતે સમુત્પદ્યતે સત્ત્વં વસ્તુ . કિમવિશેષેણ ? નેત્યાહ સ્થાવરજઙ્ગમં સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસંયોગાત્તજ્જાયતે ઇત્યેવં વિદ્ધિ જાનીહિ ભરતર્ષભ .
કઃ પુનરયં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોઃ સંયોગોઽભિપ્રેતઃ ? ન તાવત્રજ્જ્વેવ ઘટસ્યાવયવસંશ્લેષદ્વારકઃ સંબન્ધવિશેષઃ સંયોગઃ ક્ષેત્રેણ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય સંભવતિ, આકાશવત્નિરવયવત્વાત્ . નાપિ સમવાયલક્ષણસ્તન્તુપટયોરિવ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોરિતરેતરકાર્યકારણભાવાનભ્યુપગમાત્ . ઇત્યુચ્યતે ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્વિષયવિષયિણોર્ભિન્નસ્વભાવયોરિતરેતરતદ્ધર્માધ્યાસલક્ષણઃ સંયોગઃ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસ્વરૂપવિવેકાભાવનિબન્ધનઃ,
રજ્જુશુક્તિકાદીનાં તદ્વિવેકજ્ઞાનાભાવાદધ્યારોપિતસર્પરજતાદિસંયોગવત્ . સોઽયમધ્યાસસ્વરૂપઃ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસંયોગો મિથ્યાજ્ઞાનલક્ષણઃ . યથાશાસ્ત્રં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞલક્ષણભેદપરિજ્ઞાનપૂર્વકં પ્રાક્દર્શિતરૂપાત્ક્ષેત્રાન્મુઞ્જાદિવેષીકાં યથોક્તલક્ષણં ક્ષેત્રજ્ઞં પ્રવિભજ્ય ન સત્તન્નાસદુચ્યતે [ગીતા ૧૩.૧૩] ઇત્યનેન નિરસ્તસર્વોપાધિવિશેષં જ્ઞેયં બ્રહ્મસ્વરૂપેણ યઃ પશ્યતિ, ક્ષેત્રં ચ માયાનિર્મિતહસ્તિસ્વપ્નદૃષ્ટવસ્તુવદ્ગન્ધર્વનગરાદિવદસદેવ સદિવાવભાસતે . ઇત્ય્
એવં નિશ્ચિતવિજ્ઞાનો યઃ, તસ્ય યથોક્તસમ્યગ્દર્શનવિરોધાદપગચ્છતિ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ . તસ્ય જન્મહેતોરપગમાદ્ય એવં વેત્તિ પુરુષં પ્રકૃતિં ચ ગુણૈઃ સહ [ગીતા ૧૩.૨૫] ઇત્યનેન વિદ્વાન્ ભૂયો નાભિજાયતે ઇતિ યદુક્તમ્, તદુપપન્નમુક્તમ્ ..૧૩.૨૬..

==============================
ન સ ભૂયોઽભિજાયતે [ગીતા ૧૩.૨૪] ઇતિ સમ્યગ્દર્શનફલમવિદ્યાદિસંસારબીજનિવૃત્તિદ્વારેણ જન્માભાવ ઉક્તઃ . જન્મકારણં ચાવિદ્યાનિમિત્તકઃ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસંયોગ ઉક્તઃ . અતસ્તસ્યાઃ અવિદ્યાયા નિવર્તકં સમ્યગ્દર્શનમુક્તમપિ પુનઃ શબ્દાન્તરેણોચ્યતે
સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તં પરમેશ્વરમ્ .
વિનશ્યત્સ્વવિનશ્યન્તં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ..૧૩.૨૭..

સમં નિર્વિશેષં તિષ્ઠન્તં સ્થિતિં કુર્વન્તમ્ . ક્વ ? સર્વેષુ સમસ્તેષુ ભૂતેષુ બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તેષુ પ્રાણિષુ . કમ્ ? પરમેશ્વરં દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધ્યવ્યક્તાત્મનોઽપેક્ષ્ય પરમેશ્વરઃ, તં સર્વેષુ ભૂતેષુ સમં તિષ્ઠન્તમ્ . તાનિ વિશિનષ્ટિ વિનશ્યત્સ્વિતિ . તં ચ પરમેશ્વરમવિનશ્યન્તમિતિ, ભૂતાનાં પરમેશ્વરસ્ય ચાત્યન્તવૈલક્ષણ્યપ્રદર્શનાર્થમ્ . કથમ્ ? સર્વેષાં હિ ભાવવિકારાણાં જનિલક્ષણો ભાવવિકારો મૂલમ્ . જન્મોત્તરકાલભાવિનોઽન્યે સર્વે ભાવવિકારા વિનાશાન્તાઃ
. વિનાશાત્પરો ન કશ્ચિદસ્તિ ભાવવિકારઃ, ભાવાભાવાત્ . સતિ હિ ધર્મિણિ ધર્મા ભવન્તિ . અતોઽન્ત્યભાવવિકારાભાવાનુવાદેન પૂર્વભાવિનઃ સર્વે ભાવવિકારાઃ પ્રતિષિદ્ધા ભવન્તિ સહ કાર્યૈઃ . તસ્માત્સર્વભૂતૈઃ વૈલક્ષણ્યમત્યન્તમેવ પરમેશ્વરસ્ય સિદ્ધમ્, નિર્વિશેષત્વમેકત્વં ચ . ય એવં યથોક્તં પરમેશ્વરં પશ્યતિ, સ પશ્યતિ .
નનુ સર્વોઽપિ લોકઃ પશ્યતિ, કિં વિશેષણેનેતિ . સત્યં પશ્યતિ . કિં તુ વિપરીતં પશ્યતિ . અતો વિશિનષ્ટિ સ એવ પશ્યતીતિ . યથા તિમિરદૃષ્ટિરનેકં ચન્દ્રં પશ્યતિ, તમપેક્ષ્ય એકચન્દ્રદર્શી વિશિષ્યતે સ એવ પશ્યતીતિ . તથૈવેહાપ્યેકમવિભક્તં યથોક્તમાત્માનં યઃ પશ્યતિ, સ વિભક્તાનેકાત્મવિપરીતદર્શિભ્યો વિશિષ્યતે સ એવ પશ્યતીતિ . ઇતરે પશ્યન્તોઽપિ ન પશ્યન્તિ . વિપરીતદર્શિત્વાતનેકચન્દ્રદર્શિવદિત્યર્થઃ ..૧૩.૨૭..

==============================
યથોક્તસ્ય સમ્યગ્દર્શનસ્ય ફલવચનેન સ્તુતિઃ કર્તવ્યા ઇતિ શ્લોક આરભ્યતે
સમં પશ્યન્ હિ સર્વત્ર સમવસ્થિતમીશ્વરમ્ .
ન હિનસ્ત્યાત્મનાત્માનં તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ..૧૩.૨૮..

સમં પશ્યન્નુપલભમાનો હિ યસ્માત્સર્વત્ર સર્વભૂતેષુ સમવસ્થિતં તુલ્યતયાવસ્થિતમીશ્વરમતીતાનન્તરશ્લોકોક્તલક્ષણમિત્યર્થઃ . સમં પશ્યન્ કિમ્ ? ન હિનસ્તિ હિંસાં ન કરોતિ આત્મના સ્વેનૈવ સ્વમાત્માનમ્ . તત્તદહિંસનાદ્યાતિ પરાં પ્રકૃષ્ટાં ગતિં મોક્ષાખ્યામ્ ..

નનુ નૈવ કશ્ચિત્પ્રાણી સ્વયં સ્વમાત્માનં હિનસ્તિ . કથમુચ્યતેઽપ્રાપ્તં ન હિનસ્તીતિ ? યથા ન પૃથિવ્યાં નાન્તરિક્ષે ન દિવ્યગ્નિશ્ચેતવ્યઃ [ટૈત્ત્ષ્૫.૨.૭.૧] ઇત્યાદિ . નૈષ દોષઃ, અજ્ઞાનામાત્મતિરસ્કરણોપપત્તેઃ . સર્વો હ્યજ્ઞોઽત્યન્તપ્રસિદ્ધં સાક્ષાદપરોક્ષાદાત્માનં તિરસ્કૃત્યાનાત્માનમાત્મત્વેન પરિગૃહ્ય, તમપિ ધર્માધર્મૌ કૃત્વોપાત્તમાત્માનં હત્વાન્યમાત્માનમુપાદત્તે નવં, તં ચૈવં હત્વાન્યમ્ . એવં તમપિ હત્વાન્યમિત્યેવમુપાત્તમુપાત્તમાત્માનં હન્તીત્યાત્મહા સર્વોઽજ્ઞઃ . યસ્તુ પરમાર્થાત્માસાવપિ સર્વદાવિદ્યયા હત ઇવ વિદ્યમાનફલાભાવાદિતિ સર્વે આત્મહન એવાવિદ્વાંસઃ
. યસ્ત્વિતરો યથોક્તાત્મદર્શી, સ ઉભયથાપિ આત્મનાત્માનં ન હિનસ્તિ ન હન્તિ . તતો યાતિ પરાં ગતિં યથોક્તં ફલં તસ્ય ભવતીત્યર્થઃ ..૧૩.૨૮..

==============================
સર્વભૂતસ્થમીશ્વરં સમં પશ્યન્ન હિનસ્ત્યાત્મનાત્માનમ્ [ગીતા ૧૩.૨૮] ઇત્યુક્તમ્ . તદનુપપન્નં સ્વગુણકર્મવૈલક્ષણ્યભેદભિન્નેષ્વાત્મસુ, ઇત્યેતદાશઙ્ક્યાહ
પ્રકૃત્યૈવ ચ કર્માણિ ક્રિયમાણાનિ સર્વશઃ .
યઃ પશ્યતિ તથાત્માનમકર્તારં સ પશ્યતિ ..૧૩.૨૯..

પ્રકૃત્યા પ્રકૃતિર્ભગવતો માયા ત્રિગુણાત્મિકા . માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાદ્[શ્વેતૂ ૪.૧૦] ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ . તયા પ્રકૃત્યૈવ ચ નાન્યેન મહદાદિકાર્યકારણાકારપરિણતયા કર્માણિ વાઙ્મનઃકાયારભ્યાણિ ક્રિયમાણાનિ નિર્વર્ત્યમાનાનિ સર્વશઃ સર્વપ્રકારૈર્યઃ પશ્યત્યુપલભતે, તથાત્માનં ક્ષેત્રજ્ઞમકર્તારં સર્વોપાધિવિવર્જિતં સ પશ્યતિ, સ પરમાર્થદર્શીત્યભિપ્રાયઃ . નિર્ગુણસ્યાકર્તુર્નિર્વિશેષસ્યાકાશસ્યેવ ભેદે પ્રમાણાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ..૧૩.૨૯..

==============================
પુનરપિ તદેવ સમ્યગ્દર્શનં શબ્દાન્તરેણ પ્રપઞ્ચયતિ
યદા ભૂતપૃથગ્ભાવમેકસ્થમનુપશ્યતિ .
તત એવ ચ વિસ્તારં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા ..૧૩.૩૦..

યદા યસ્મિન્ કાલે ભૂતપૃથગ્ભાવં ભૂતાનાં પૃથગ્ભાવં પૃથક્ત્વમેકસ્મિન્નાત્મનિ સ્થિતમેકસ્થમનુપશ્યતિ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશમનુ આત્માનં પ્રત્યક્ષત્વેન પશ્યત્યાત્મૈવેદં સર્વમ્ [Cહાઊ ૭.૨૫.૨] ઇતિ . તત એવ ચ તસ્માદેવ ચ વિસ્તારમુત્પત્તિં વિકાસમાત્મતઃ પ્રાણ આત્મત આશા આત્મતઃ સ્મર આત્મત આકાશ આત્મતસ્તેજ આત્મત આપ આત્મત આવિર્ભાવતિરોભાવાવાત્મતોઽન્નમ્ [Cહાઊ ૭.૨૬.૧] ઇત્યેવમાદિપ્રકારૈર્વિસ્તારં યદા પશ્યતિ બ્રહ્મ સંપદ્યતે ભવતિ તદા તસ્મિન્ કાલ ઇત્યર્થઃ ..૧૩.૩૦..

==============================
એકસ્યાત્માનઃ સર્વદેહાત્મત્વે તદ્દોષસંબન્ધે પ્રાપ્તે, ઇદમુચ્યતે
અનાદિત્વાન્નિર્ગુણત્વાત્પરમાત્માયમવ્યયઃ .
શરીરસ્થોઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતે ..૧૩.૩૧..

અનાદિત્વાત્ . અનાદેર્ભાવોઽનાદિત્વમ્, આદિઃ કારણમ્, તદ્યસ્ય નાસ્તિ તદનાદિ . યદ્ધ્યાદિમત્તત્સ્વેનાત્મના વ્યેતિ . અયં ત્વનાદિત્વાન્નિરવયવ ઇતિ કૃત્વા ન વ્યેતિ . તથા નિર્ગુણત્વાત્ . સગુણો હિ ગુણવ્યયાત્વ્યેતિ . અયં તુ નિર્ગુણત્વાચ્ચ ન વ્યેતિ . ઇતિ પરમાત્માયમવ્યયઃ . નાસ્ય વ્યયો વિદ્યત ઇત્યવ્યયઃ . યત એવમતઃ શરીરસ્થોઽપિ, શરીરેષુ આત્મન ઉપલબ્ધિર્ભવતીતિ શરીરસ્થ ઉચ્યતે . તથાપિ ન કરોતિ . તદકરણાદેવ તત્ફલેન ન લિપ્યતે . યો હિ કર્તા, સ કર્મફલેન લિપ્યતે . અયં ત્વકર્તા, અતો ન ફલેન લિપ્યતે ઇત્યર્થઃ .
કઃ પુનર્દેહેષુ કરોતિ લિપ્યતે ચ ? યદિ તાવતન્યઃ પરમાત્મનો દેહી કરોતિ લિપ્યતે ચ, તતઃ ઇદમનુપપન્નમુક્તં ક્ષેત્રજ્ઞેશ્વરૈકત્વં ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ [ગીતા ૧૩.૨] ઇત્યાદિ . અથ નાસ્તિ ઈશ્વરાદન્યો દેહી . કઃ કરોતિ લિપ્યતે ચ ? ઇતિ વાચ્યમ્ . પરો વા નાસ્તીતિ સર્વથા દુર્વિજ્ઞેયં દુર્વાચ્યં ચેતિ ભગવત્પ્રોક્તમૌપનિષદં દર્શનં પરિત્યક્તં વૈશેષિકૈઃ સાંખ્યાર્હતબૌદ્ધૈશ્ચ . તત્રાયં પરિહારો ભગવતા સ્વેનૈવ ઉક્તઃ સ્વભાવસ્તુ પ્રવર્તતે [ગીતા ૫.૧૪] ઇતિ . અવિદ્યામાત્રસ્વભાવો હિ કરોતિ લિપ્યતે ઇતિ વ્યવહારો ભવતિ, ન તુ પરમાર્થત એકસ્મિન્ પરમાત્મનિ તદસ્તિ . અત એવૈતસ્મિન્
પરમાર્થસાંખ્યદર્શને સ્થિતાનાં જ્ઞાનનિષ્ઠાનાં પરમહંસપરિવ્રાજકાનાં તિરસ્કૃતાવિદ્યાવ્યવહારાણાં કર્માધિકારો નાસ્તીતિ તત્ર તત્ર દર્શિતં ભગવતા ..૧૩.૩૧..

==============================
કિમિવ ન કરોતિ ન લિપ્યતે ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ
યથા સર્વગતં સૌક્ષ્મ્યાદાકાશં નોપલિપ્યતે .
સર્વત્રાવસ્થિતો દેહે તથાત્મા નોપલિપ્યતે ..૧૩.૩૨..

યથા સર્વગતં વ્યાપ્યપિ સત્સૌક્ષ્મ્યાત્સૂક્ષ્મભાવાદાકાશં ખં નોપલિપ્યતે ન સંબધ્યતે, સર્વત્રાવસ્થિતો દેહે તથાત્મા નોપલિપ્યતે ..૧૩.૩૨..

==============================
કિં ચ
યથા પ્રકાશયત્યેકઃ કૃત્સ્નં લોકમિમં રવિઃ .
ક્ષેત્રં ક્ષેત્રી તથા કૃત્સ્નં પ્રકાશયતિ ભારત ..૧૩.૩૪..

યથા પ્રકાશયત્યવભાસયતિ એકઃ કૃત્સ્નં લોકમિમં રવિઃ સવિતા આદિત્યઃ, તથા તદ્વત્મહાભૂતાદિધૃત્યન્તં ક્ષેત્રમેકઃ સન્ પ્રકાશયતિ . કઃ ? ક્ષેત્રી પરમાત્મા ઇત્યર્થઃ . રવિદૃષ્ટન્તોઽત્ર આત્મન ઉભયાર્થોઽપિ ભવતિ . રવિવત્સર્વક્ષેત્રેષ્વેક એવાત્મા, અલેપકશ્ચેતિ ..૧૩.૩૪..

==============================
સમસ્તાધ્યાયાર્થોપસંહારાર્થોઽયં શ્લોકઃ
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોરેવમન્તરં જ્ઞાનચક્ષુષા .
ભૂતપ્રકૃતિમોક્ષં ચ યે વિદુર્યાન્તિ તે પરમ્ ..૧૩.૩૫..

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્યથાવ્યાખ્યાતયોરેવં યથાપ્રદર્શિતપ્રકારેણાન્તરમિતરેતરવૈલક્ષણ્યવિશેષં જ્ઞાનચક્ષુષા શાસ્ત્રાચાર્યપ્રસાદોપદેશજનિતમાત્મપ્રત્યયિકં જ્ઞાનં ચક્ષુઃ, તેન જ્ઞાનચક્ષુષા, ભૂતપ્રકૃતિમોક્ષં ચ, ભૂતાનાં પ્રકૃતિરવિદ્યાલક્ષણાવ્યક્તાખ્યા, તસ્યા ભૂતપ્રકૃતેર્મોક્ષણમભાવગમનં ચ યે વિદુર્વિજાનન્તિ, યાન્તિ ગચ્છન્તિ તે પરં પરમાત્મતત્ત્વં બ્રહ્મ, ન પુનર્દેહમાદદતે ઇત્યર્થઃ ..૧૩.૩૫..

==============================

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોગો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૧૪
અથ ગુણત્રયવિભાગયોગો નામ
ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ
(શ્રીમચ્છંકરભગવત્પાદવિરચિતં શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યમ્)
સર્વમુત્પદ્યમાનં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસંયોગાદુત્પદ્યત ઇત્યુક્તમ્ . તત્કથમિતિ, તત્પ્રદર્શનાર્થં પરં ભૂય ઇત્યાદિરધ્યાય આરભ્યતે . અથવા, ઈશ્વરપરતન્ત્રયોઃ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોઃ જગત્કારણત્વં ન તુ સાંખ્યાનામિવ સ્વતન્ત્રયોરિત્યેવમર્થમ્ . પ્રકૃતિસ્થત્વં ગુણેષુ ચ સઙ્ગઃ સંસારકારણમિત્યુક્તમ્ . કસ્મિન્ ગુણે કથં સઙ્ગઃ ? કે વા ગુણાઃ ? કથં વા તે બધ્નન્તીતિ ? ગુણેભ્યશ્ચ મોક્ષણં કથં સ્યાત્? મુક્તસ્ય ચ લક્ષણં વક્તવ્યમ્, ઇત્યેવમર્થં ચ ભગવાનુવાચ
પરં ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ જ્ઞાનાનાં જ્ઞાનમુત્તમમ્ .
યજ્જ્ઞાત્વા મુનયઃ સર્વે પરાં સિદ્ધિમિતો ગતાઃ ..૧૪.૧..

પરં જ્ઞાનમિતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ . ભૂયઃ પુનઃ પૂર્વેષુ સર્વેષ્વધ્યાયેષુ અસકૃદુક્તમપિ પ્રવક્ષ્યામિ . તચ્ચ પરં પરવસ્તુવિષયત્વાત્ . કિં તત્? જ્ઞાનં સર્વેષાં જ્ઞાનાનામુત્તમમ્, ઉત્તમફલત્વાત્ . જ્ઞાનાનામિતિ નામાનિત્વાદીનામ્ . કિં તર્હિ ? યજ્ઞાદિજ્ઞેયવસ્તુવિષયાણામિતિ . તાનિ ન મોક્ષાય, ઇદં તુ મોક્ષાયેતિ પરોત્તમશબ્દાભ્યાં સ્તૌતિ શ્રોતૃબુદ્ધિરુચ્યુત્પાદનાર્થમ્ . યજ્જ્ઞાત્વા યજ્જ્ઞાનં જ્ઞાત્વા પ્રાપ્ય મુનયઃ સંન્યાસિનો મનનશીલાઃ સર્વે પરાં સિદ્ધિં મોક્ષાખ્યામિતોઽસ્માત્
દેહબન્ધનાતૂર્ધ્વં ગતાઃ પ્રાપ્તાઃ ..૧૪.૧..

==============================
અસ્યાશ્ચ સિદ્ધૈરૈકાન્તિકત્વં દર્શયતિ
ઇદં જ્ઞાનમુપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ .
સર્ગેઽપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ ..૧૪.૨..

ઇદં જ્ઞાનં યથોક્તમુપાશ્રિત્ય, જ્ઞાનસાધનમનુષ્ઠાય ઇત્યેતત્, મમ પરમેશ્વરસ્ય સાધર્મ્યં મત્સ્વરૂપતામાગતાઃ પ્રાપ્તા ઇત્યર્થઃ . ન તુ સમાનધર્મતા સાધર્મ્યમ્, ક્ષેત્રજ્ઞેશ્વરયોર્ભેદાનભ્યુપગમાદ્ગીતાશાસ્ત્રે . ફલવાદશ્ચાયં સ્તુત્યર્થમુચ્યતે . સર્ગેઽપિ સૃષ્ટિકાલેઽપિ નોપજાયન્તે . નોત્પદ્યન્તે . પ્રલયે બ્રહ્મણોઽપિ વિનાશકાલે ન વ્યથન્તિ ચ વ્યથાં નાપદ્યન્તે, ન ચ્યવન્તીત્યર્થઃ ..૧૪.૨..

==============================
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસંયોગ ઈદૃશો ભૂતકારણમિત્યાહ
મમ યોનિર્મહદ્બ્રહ્મ તસ્મિન્ ગર્ભં દધામ્યહમ્ .
સંભવઃ સર્વભૂતાનાં તતો ભવતિ ભારત ..૧૪.૩..

મમ સ્વભૂતા મદીયા માયા ત્રિગુણાત્મિકા પ્રકૃતિર્યોનિઃ સર્વભૂતાનાં કારણમ્ . સર્વકાર્યેભ્યો મહત્ત્વાત્કારણત્વાદ્બૃંહણાચ્ચ [ભરણાચ્ચ] સ્વવિકારાણાં મહદ્બ્રહ્મ ઇતિ યોનિરેવ વિશિષ્યતે . તસ્મિન્મહતિ બ્રહ્મણિ યોનૌ ગર્ભં હિરણ્યગર્ભસ્ય જન્મનો બીજં સર્વભૂતજન્મકારણં બીજં દધામિ નિક્ષિપામિ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞપ્રકૃતિદ્વયશક્તિમાનીશ્વરોઽહમ્, અવિદ્યાકામકર્મોપાધિસ્વરૂપાનુવિધાયિનં ક્ષેત્રજ્ઞં ક્ષેત્રેણ સંયોજયામીત્યર્થઃ . સંભવ ઉત્પત્તિઃ સર્વભૂતાનાં હિરણ્યગર્ભોત્પત્તિદ્વારેણ તતસ્તસ્માદ્ગબ્ર્હાધાનાદ્ભવતિ . હે ભારત ..૧૪.૩..

==============================
સર્વયોનિષુ કૌન્તેય મૂર્તયઃ સંભવન્તિ યાઃ .
તાસાં બ્રહ્મ મહદ્યોનિરહં બીજપ્રદઃ પિતા ..૧૪.૪..

દેવપિતૃમનુષ્યપશુમૃગાદિસર્વયોનિષુ કૌન્તેય, મૂર્તયો દેહસંસ્થાનલક્ષણા મૂર્ચ્છિતાઙ્ગાવયવા મૂર્તયઃ સંભવન્તિ યાઃ, તાસાં મૂર્તીનાં બ્રહ્મ મહત્સર્વાવસ્થં યોનિઃ કારણમહમીશ્વરો બીજપ્રદો ગર્ભાધાનસ્ય કર્તા પિતા ..૧૪.૪..

==============================
કે ગુણાઃ ? કથં બધ્નન્તિ ? ઇત્યુચ્યતે
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસંભવાઃ .
નિબધ્નન્તિ મહાબાહો દેહે દેહિનમવ્યયમ્ ..૧૪.૫..

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇત્યેવંનામાનો ગુણા ઇતિ પારિભાષિકઃ શબ્દઃ . ન રૂપાદિવદ્દ્રવ્યાશ્રિતા ગુણાઃ . ન ચ ગુણગુણિનોરન્યત્વમત્ર વિવક્ષિતમ્ . તસ્માદ્ગુણા ઇવ નિત્યપરતન્ત્રાઃ ક્ષેત્રજ્ઞં પ્રત્યવિદ્યાત્મકત્વાત્ક્ષેત્રજ્ઞં નિબધ્નન્તીવ તમાસ્પદીકૃત્યાત્માનં પ્રતિલભન્ત ઇતિ નિબધ્નન્તીત્યુચ્યતે . તે ચ પ્રકૃતિસંભવા ભગવન્માયાસંભવા નિબધ્નન્તીવ . હે મહાબાહો . મહાન્તૌ સમર્થતરાવાજાનુપ્રલમ્બૌ બાહૂ યસ્ય સઃ મહાબાહુઃ હે મહાબાહો . દેહે શરીરે દેહિનં દેહવન્તમવ્યયમ્, અવ્યયત્વં ચોક્તમનાદિત્વાદ્[ગીતા ૧૩.૩૨] ઇત્યાદિ શ્લોકેન . નનુ દેહી ન લિપ્યતે [ગીતા ૧૩.૩૨] ઇત્યુક્તમ્ . તત્કથમિહ નિબધ્નન્તીત્ય્
અન્યથોચ્યતે ? પરિહૃતમસ્માભિરિવશબ્દેન નિબધ્નન્તીવેતિ ..૧૪.૫..

==============================
તત્ર સત્ત્વાદીનાં સત્ત્વસ્યૈવ તાવલ્લક્ષણમુચ્યતે
તત્ર સત્ત્વં નિર્મલત્વાત્પ્રકાશકમનામયમ્ .
સુખસઙ્ગેન બધ્નાતિ જ્ઞાનસઙ્ગેન ચાનઘ ..૧૪.૬..

નિર્મલત્વાત્સ્ફટિકમણિરિવ પ્રકાશકમનામયં નિરુપદ્રવં સત્ત્વં તન્નિબધ્નાતિ . કથમ્ ? સુખસઙ્ગેન સુખ્યહમિતિ વિષયભૂતસ્ય સુખસ્ય વિષયિણ્યાત્મનિ સંશ્લેષાપાદનં મૃષૈવ સુખે સઞ્જનમિતિ . સૈષાવિદ્યા . ન હિ વિષયધર્મો વિષયિણો ભવતિ . ઇચ્છાદિ ચ ધૃત્યન્તં ક્ષેત્રસ્યૈવ વિષયસ્ય ધર્મઃ ઇત્યુક્તં ભગવતા . અતોઽવિદ્યયૈવ સ્વકીયધર્મભૂતયા વિષયવિષય્યવિવેકલક્ષણયાસ્વાત્મભૂતે સુખે સંજયતીવ, આસક્તમિવ કરોતિ, અસઙ્ગં સક્તમિવ કરોતિ, અસુખિનં સુખિનમિવ . તથા જ્ઞાનસઙ્ગેન ચ, જ્ઞાનમિતિ સુખસાહચર્યાત્ક્ષેત્રસ્યૈવ
વિષયસ્યાન્તઃકરણસ્ય ધર્મઃ, નાત્મનઃ . આત્મધર્મત્વે સઙ્ગાનુપપત્તેઃ, બન્ધાનુપપત્તેશ્ચ . સુખ ઇવ જ્ઞાનાદૌ સઙ્ગો મન્તવ્યઃ . હે અનઘ અવ્યસન ..૧૪.૬..

==============================
રજો રાગાત્મકં વિદ્ધિ તૃષ્ણાસઙ્ગસમુદ્ભવમ્ .
તન્નિબધ્નાતિ કૌન્તેય કર્મસઙ્ગેન દેહિનમ્ ..૧૪.૭..

રજઃ રાગાત્મકં રજનાદ્રાગો ગૈરિકાદિવ દ્રાગાત્મકં વિદ્ધિ જાનીહિ . તૃષ્ણાસઙ્ગસમુદ્ભવં તૃષ્ણા અપ્રાપ્તાભિલાષઃ . આસઙ્ગઃ પ્રાપ્તે વિષયે મનસઃ પ્રીતિલક્ષણઃ સંશ્લેષઃ . તૃષ્ણાસઙ્ગયોઃ સમુદ્ભવં તૃષ્ણાસઙ્ગસમુદ્ભવમ્ . તન્નિબધ્નાતિ તદ્રજો નિબધ્નાતિ કૌન્તેય કર્મસઙ્ગેન, દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થેષુ કર્મસુ સઞ્જનં તત્પરતા કર્મસઙ્ગસ્તેન નિબધ્નાતિ રજો દેહિનમ્ ..૧૪.૭..

==============================
તમસ્ત્વજ્ઞાનજં વિદ્ધિ મોહનં સર્વદેહિનામ્ .
પ્રમાદાલસ્યનિદ્રાભિસ્તન્નિબધ્નાતિ ભારત ..૧૪.૮..

તમસ્તૃતીયો ગુણોઽજ્ઞાનજમજ્ઞાનાજ્જાતમજ્ઞાનજં વિદ્ધિ . મોહનં મોહકરમવિવેકકરં સર્વદેહિનાં સર્વેષાં દેહવતામ્ . પ્રમાદાલસ્યનિદ્રાભિઃ પ્રમાદશ્ચાલસ્યં ચ નિદ્રા ચ પ્રમાદાલસ્યનિદ્રાસ્તાભિઃ પ્રમાદાલસ્યનિદ્રાભિસ્તત્તમો નિબધ્નાતિ ભારત ..૧૪.૮..

==============================
પુનર્ગુણાનાં વ્યાપારઃ સંક્ષેપત ઉચ્યતે
સત્ત્વં સુખે સંજયતિ રજઃ કર્મણિ ભારત .
જ્ઞાનમાવૃત્ય તુ તમઃ પ્રમાદે સંજયત્યુત ..૧૪.૯..

સત્ત્વં સુખે સંજયતિ સંશ્લેષયતિ, રજઃ કર્મણિ હે ભારત સંજયતીત્યનુવર્તતે . જ્ઞાનં સત્ત્વકૃતં વિવેકમાવૃત્ય આચ્છાદ્ય તુ તમઃ સ્વેન આવરણાત્મના પ્રમાદે સંજયત્યુત . પ્રમાદો નામ પ્રાપ્તકર્તવ્યાકરણમ્ ..૧૪.૯..

==============================
ઉક્તં કાર્યં કદા કુર્વન્તિ ગુણાઃ ? ઇત્યુચ્યતે
રજસ્તમશ્ચાભિભૂય સત્ત્વં ભવતિ ભારત .
રજઃ સત્ત્વં તમશ્ચૈવ તમઃ સત્ત્વં રજસ્તથા ..૧૪.૧૦..

રજસ્તમશ્ચ ઉભાવપ્યભિભૂય સત્ત્વં ભવતિ ઉદ્ભવતિ વર્ધતે યદા, તદા લબ્ધાત્મકં સત્ત્વં સ્વકાર્યં જ્ઞાનસુખાદ્યારભતે . હે ભારત ! તથા રજોગુણઃ સત્ત્વં તમશ્ચૈવ ઉભાવપ્યભિભૂય વર્ધતે યદા, તદા કર્મ તૃષ્ણાદિ સ્વકાર્યમારભતે . તમઆખ્યો ગુણઃ સત્ત્વં રજશ્ચ ઉભાવપ્યભિભૂય તથૈવ વર્ધતે યદા, તદા જ્ઞાનાવરણાદિ સ્વકાર્યમારભતે ..૧૪.૧૦..

==============================
યદા યો ગુણ ઉદ્ભૂતો ભવતિ, તદા તસ્ય કિં લિઙ્ગમ્ ? ઇત્યુચ્યતે
સર્વદ્વારેષુ દેહેઽસ્મિન્ પ્રકાશ ઉપજાયતે .
જ્ઞાનં યદા તદા વિદ્યાદ્વિવૃદ્ધં સત્ત્વમિત્યુત ..૧૪.૧૧..

સર્વદ્વારેષુ, આત્મન ઉપલબ્ધિદ્વારાણિ શ્રોત્રાદીનિ સર્વાણિ કરણાનિ, તેષુ સર્વદ્વારેષુ અન્તઃકરણસ્ય બુદ્ધેર્વૃત્તિઃ પ્રકાશો દેહેઽસ્મિનુપજાયતે . તદેવ જ્ઞાનમ્ . યદૈવં પ્રકાશો જ્ઞાનાખ્ય ઉપજાયતે, તદા જ્ઞાનપ્રકાશેન લિઙ્ગેન વિદ્યાદ્વિવૃદ્ધમુદ્ભૂતં સત્ત્વમિત્યુતાપિ ..૧૪.૧૧..

==============================
રજસ ઉદ્ભૂતસ્યેદં ચિહ્નમ્
લોભઃ પ્રવૃત્તિરારમ્ભઃ કર્મણામશમઃ સ્પૃહા .
રજસ્યેતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે ભરતર્ષભ ..૧૪.૧૨..

લોભઃ પરદ્રવ્યાદિત્સા . પ્રવૃત્તિઃ પ્રવર્તનમ્ . સામાન્યચેષ્ટા આરમ્ભઃ . કસ્ય ? કર્મણામ્ . અશમોઽનુપશમઃ હર્ષરાગાદિપ્રવૃત્તિઃ . સ્પૃહા સર્વસામાન્યવસ્તુવિષયા તૃષ્ણા . રજસિ ગુણે વિવૃદ્ધ એતાનિ લિઙ્ગાનિ જાયન્તે . હે ભરતર્ષભ ..૧૪.૧૨..

==============================
અપ્રકાશોઽપ્રવૃત્તિશ્ચ પ્રમાદો મોહ એવ ચ .
તમસ્યેતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે કુરુનન્દન ..૧૪.૧૩..

અપ્રકાશોઽવિવેકઃ . અત્યન્તમપ્રવૃત્તિશ્ચ પ્રવૃત્ત્યભાવસ્તત્કાર્યં પ્રમાદો મોહ એવ ચ . અવિવેકો મૂઢતા ઇત્યર્થઃ . તમસિ ગુણે વિવૃદ્ધ એતાનિ લિઙ્ગાનિ જાયન્તે હે કુરુનન્દન ! ..૧૪.૧૩..

==============================
મરણદ્વારેણાપિ યત્ફલં પ્રાપ્યતે, તદપિ સઙ્ગરાગહેતુકં સર્વં ગૌણમેવેતિ દર્શયનાહ
યદા સત્ત્વે પ્રવૃદ્ધે તુ પ્રલયં યાતિ દેહભૃત્ .
તદોત્તમવિદાં લોકાનમલાન્ પ્રતિપદ્યતે ..૧૪.૧૪..

યદા સત્ત્વે પ્રવૃદ્ધ ઉદ્ભૂતે તુ પ્રલયં મરણં યાતિ પ્રતિપદ્યતે દેહભૃદાત્મા, તદોત્તમવિદાં મહદાદિતત્ત્વવિદામિત્યેતત્ . લોકાનમલાન્મલરહિતાન્ પ્રતિપદ્યતે પ્રાપ્નોતીત્યેતત્ ..૧૪.૧૪..

==============================
રજસિ પ્રલયં ગત્વા કર્મસઙ્ગિષુ જાયતે .
તથા પ્રલીનસ્તમસિ મૂઢયોનિષુ જાયતે ..૧૪.૧૫..

રજસિ ગુણે વિવૃદ્ધે પ્રલયં મરણં ગત્વા પ્રાપ્ય કર્મસઙ્ગિષુ કર્માસક્તિયુક્તેષુ મનુષ્યેષુ જાયતે . તથા તદ્વદેવ પ્રલીનો મૃતસ્તમસિ વિવૃદ્ધે મૂઢયોનિષુ પશ્વાદિયોનિષુ જાયતે ..૧૪.૧૫..

==============================
અતીતશ્લોકાર્થસ્યૈવ સંક્ષેપ ઉચ્યતે
કર્મણઃ સુકૃતસ્યાહુઃ સાત્ત્વિકં નિર્મલં ફલમ્ .
રજસસ્તુ ફલં દુઃખમજ્ઞાનં તમસઃ ફલમ્ ..૧૪.૧૬..

કર્મણઃ સુકૃતસ્ય સાત્ત્વિકસ્ય ઇત્યર્થઃ, આહુઃ શિષ્ટઃ સાત્ત્વિકમેવ નિર્મલં ફલમિતિ . રજસસ્તુ ફલં દુઃખં રાજસસ્ય કર્મણ ઇત્યર્થઃ, કર્માધિકારાત્ફલમપિ દુઃખમેવ, કારણાનુરૂપ્યાત્, રાજસમેવ . તથા અજ્ઞાનં તમસસ્તામસસ્ય કર્મણોઽધર્મસ્ય પૂર્વવત્ ..૧૪.૧૬..

==============================
કિં ચ, ગુણેભ્યો ભવતિ
સત્ત્વાત્સંજાયતે જ્ઞાનં રજસો લોભ એવ ચ .
પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતોઽજ્ઞાનમેવ ચ ..૧૪.૧૭..

સત્ત્વાલ્લબ્ધાત્મકાત્સંજાયતે સમુત્પદ્યતે જ્ઞાનમ્, રજસો લોભ એવ ચ, પ્રમાદમોહૌ ચ ઉભૌ તમસો ભવતઃ, અજ્ઞાનમેવ ચ ભવતિ ..૧૪.૧૭..

==============================
કિં ચ
ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ સત્ત્વસ્થા મધ્યે તિષ્ઠન્તિ રાજસાઃ .
જઘન્યગુણવૃત્તસ્થા અધો ગચ્છન્તિ તામસાઃ ..૧૪.૧૮..

ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ દેવલોકાદિષૂત્પદ્યન્તે સત્ત્વસ્થાઃ સત્ત્વગુણવૃત્તસ્થાઃ . મધ્યે તિષ્ઠન્તિ મનુષ્યેષૂત્પદ્યન્તે રાજસાઃ . જઘન્યગુણવૃત્તસ્થા જઘન્યશ્ચાસૌ ગુણશ્ચ જઘન્યગુણસ્તમઃ, તસ્ય વૃત્તં નિદ્રાલસ્યાદિ, તસ્મિન્ સ્થિતાઃ જઘન્યગુણવૃત્તસ્થાઃ મૂઢાઃ અધો ગચ્છન્તિ પશ્વાદિષૂત્પદ્યન્તે તામસાઃ ..૧૪.૧૮..

==============================
પુરુષસ્ય પ્રકૃતિસ્થત્વરૂપેણ મિથ્યાજ્ઞાનેન યુક્તસ્ય ભોગ્યેષુ ગુણેષુ સુખદુઃખમોહાત્મકેષુ સુખી દુઃખી મૂઢોઽહમસ્મીત્યેવંરૂપો યઃ સઙ્ગસ્તત્કારણં પુરુષસ્ય સદસદ્યોનિજન્મપ્રાપ્તિલક્ષણસ્ય સંસારસ્યેતિ સમાસેન પૂર્વાધ્યાયે યદુક્તમ્, તદિહ સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસંભવા ઇત્યારભ્ય ગુણસ્વરૂપમ્, ગુણવૃત્તમ્, સ્વવૃત્તેન ચ ગુણાનાં બન્ધકત્વમ્, ગુણવૃત્તનિબદ્ધસ્ય ચ પુરૂષસ્ય યા ગતિઃ, ઇત્યેતત્સર્વં મિથ્યાજ્ઞાનમૂલં બન્ધકારણં વિસ્તરેણોક્ત્વા, અધુના સમ્યગ્દર્શનાન્મોક્ષો વક્તવ્ય ઇત્યત આહ ભગવાન્
નાન્યં ગુણેભ્યઃ કર્તારં યદા દ્રષ્ટાનુપશ્યતિ .
ગુણેભ્યશ્ચ પરં વેત્તિ મદ્ભાવં સોઽધિગચ્છતિ ..૧૪.૧૯..

નાન્યં કાર્યકરણવિષયાકારપરિણતેભ્યો ગુણેભ્યઃ કર્તારમન્યં યદા દ્રષ્ટા વિદ્વાન્ સન્નાનુપશ્યતિ, ગુણા એવ સર્વાવસ્થાઃ સર્વકર્મણાં કર્તાર ઇત્યેવં પશ્યતિ, ગુણેભ્યશ્ચ પરં ગુણવ્યાપારસાક્ષિભૂતં વેત્તિ, મદ્ભાવં મમ ભાવં સ દ્રષ્ટાધિગચ્છતિ ..૧૪.૧૯..

==============================
કથમધિગચ્છતિ ? ઇત્યુચ્યતે
ગુણાનેતાનતીત્ય ત્રીન્ દેહી દેહસમુદ્ભવાન્ .
જન્મમૃત્યુજરાદુઃખૈર્વિમુક્તોઽમૃતમશ્નુતે ..૧૪.૨૦..

ગુણાનેતાન્ યથોક્તાનતીત્ય જીવન્નેવાતિક્રમ્ય માયોપાધિભૂતાન્ ત્રીન્ દેહી દેહસમુદ્ભવાન્ દેહોત્પત્તિબીજભૂતાન્ જન્મમૃત્યુજરાદુઃખૈર્જન્મ ચ મૃત્યુશ્ચ જરા ચ દુઃખાનિ ચ જન્મમૃત્યુજરાદુઃખાનિ તૈર્જીવન્નેવ વિમુક્તઃ સન્ વિદ્વાનમૃતમશ્નુતે . એવં મદ્ભાવમધિગચ્છતીત્યર્થઃ ..૧૪.૨૦..

==============================
જીવન્નેવ ગુણાનતીત્યામૃતમશ્નુતે ઇતિ પ્રશ્નબીજં પ્રતિલભ્યાર્જુન ઉવાચ
કૈર્લિઙ્ગૈસ્ત્રીન્ ગુણાનેતાનતીતો ભવતિ પ્રભો .
કિમાચારઃ કથં ચૈતાંસ્ત્રીન્ ગુણાનતિવર્તતે ..૧૪.૨૧..

કૈર્લિઙ્ગૈશ્ચિહ્નૈસ્ત્રીનેતાન્ વ્યાખ્યાતાન્ ગુણાનતીતોઽતિક્રાન્તો ભવતિ પ્રભો, કિમાચારઃ ? કોઽસ્ય આચાર ઇતિ કિમાચારઃ . કથં કેન ચ પ્રકારેણ એતાન્ ત્રીન્ ગુણાનતિવર્તતેઽતીત્ય વર્તતે ..૧૪.૨૧..

==============================
ગુણાતીતસ્ય લક્ષણં ગુણાતીતત્વોપાયં ચાર્જુનેન પૃષ્ટોઽસ્મિન્ શ્લોકે પ્રશ્નદ્વયાર્થં પ્રતિવચનં ભગવાનુવાચ . યત્તાવત્કૈર્લિઙ્ગૈર્યુક્તો ગુણાતીતો ભવતીતિ તત્શૃણુ
પ્રકાશં ચ પ્રવૃત્તિં ચ મોહમેવ ચ પાણ્ડવ .
ન દ્વેષ્ટિ સંપ્રવૃત્તાનિ ન નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ ..૧૪.૨૨..

પ્રકાશં ચ સત્ત્વકાર્યં પ્રવૃત્તિં ચ રજઃકાર્યં મોહમેવ ચ તમઃકાર્યમિત્યેતાનિ ન દ્વેષ્ટિ સંપ્રવૃત્તાનિ સમ્યગ્વિષયભાવેન ઉદ્ભૂતાનિ મમ તામસઃ પ્રત્યયો જાતઃ, તેનાહં મૂઢઃ . તથા રાજસી પ્રવૃત્તિર્મમ ઉત્પન્ના દુઃખાત્મિકા, તેનાહં રજસા પ્રવર્તિતઃ પ્રચલિતઃ સ્વરૂપાત્ . કષ્ટં મમ વર્તતે યોઽયં મત્સ્વરૂપાવસ્થાનાત્ભ્રંશઃ . તથા સાત્ત્વિકો ગુણઃ પ્રકાશાત્મા માં વિવેકિત્વમાપાદયન્ સુખે ચ સજયન્ બધ્નાતીતિ તાનિ દ્વેષ્ટ્યસમ્યગ્દર્શિત્વેન . તતેવં ગુણાતીતો ન દ્વેષ્ટિ સંપ્રવૃત્તાનિ
. યથા ચ સાત્ત્વિકાદિપુરુષઃ સત્ત્વાદિકાર્યાણિ આત્માનં પ્રતિ પ્રકાશ્ય નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ, ન તથા ગુણાતીતો નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતીત્યર્થઃ . એતત્ન પરપ્રત્યક્ષં લિઙ્ગમ્ . કિં તર્હિ ? સ્વાત્મપ્રત્યક્ષત્વાતાત્માર્થમેવ એતત્લક્ષણમ્ . ન હિ સ્વાત્મવિષયં દ્વેષમાકાઙ્ક્ષાં વા પરઃ પશ્યતિ ..૧૪.૨૨..

==============================
અથ ઇદાનીં ગુણાતીતઃ કિમાચારઃ ? ઇતિ પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનમાહ
ઉદાસીનવદાસીનો ગુણૈર્યો ન વિચાલ્યતે .
ગુણા વર્તન્ત ઇત્યેવ યોઽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે ..૧૪.૨૩..

ઉદાસીનવદ્યથા ઉદાસીનો ન કસ્યચિત્પક્ષં ભજતે, તથાયં ગુણાતીતત્વોપાયમાર્ગેઽવસ્થિત આસીન આત્મવિદ્ગુણૈર્યઃ સંન્યાસી ન વિચાલ્યતે વિવેકદર્શનાવસ્થાતઃ . તદેતત્સ્ફુટીકરોતિ ગુણાઃ કાર્યકરણવિષયાકારપરિણતા અન્યોન્યસ્મિન્ વર્તન્તે ઇતિ યોઽવતિષ્ઠતિ . છન્દોભઙ્ગભયાત્પરસ્મૈપદપ્રયોગઃ . યોઽનુતિષ્ઠતીતિ વા પાઠાન્તરમ્ . નેઙ્ગતે ન ચલતિ, સ્વરૂપાવસ્થ એવ ભવતીત્યર્થઃ ..૧૪.૨૩..

==============================
કિં ચ
સમદુઃખસુખઃ સ્વસ્થઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ .
તુલ્યપ્રિયાપ્રિયો ધીરસ્તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ ..૧૪.૨૪..

સમદુઃખસુખઃ સમે દુઃખસુખે યસ્ય સઃ સમદુઃખસુખઃ, સ્વસ્થઃ સ્વે આત્મનિ સ્થિતઃ પ્રસન્નઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ લોષ્ટં ચાશ્મા ચ કાઞ્ચનં ચ લોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનાનિ સમાનિ યસ્ય સઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ, તુલ્યપ્રિયાપ્રિયઃ પ્રિયં ચાપ્રિયં ચ પ્રિયાપ્રિયે તુલ્યે સમે યસ્ય સોઽયં તુલ્યપ્રિયાપ્રિયઃ, ધીરો ધીમાન્, તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ નિન્દા ચ આત્મસંસ્તુતિ ચ નિન્દાત્મસંસ્તુતી, તુલ્યે નિન્દાત્મસંસ્તુતી યસ્ય યતેઃ સ તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ ..૧૪.૨૪..

==============================
કિં ચ
માનાપમાનયોસ્તુલ્યસ્તુલ્યો મિત્રારિપક્ષયોઃ .
સર્વારમ્ભપરિત્યાગી ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે ..૧૪.૨૫..

માનાપમાનયોસ્તુલ્યઃ સમો નિર્વિકારઃ . તુલ્યો મિત્રારિપક્ષયોઃ . યદ્યપ્યુદાસીના ભવન્તિ કેચિત્સ્વાભિપ્રાયેણ, તથાપિ પરાભિપ્રાયેણ મિત્રારિપક્ષયોરિવ ભવન્તીતિ તુલ્યો મિત્રારિપક્ષયોરિત્યાહ . સર્વારમ્ભપરિત્યાગી . દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થાનિ કર્માણ્યારભ્યન્ત ઇત્યારમ્ભાઃ . સર્વાનારમ્ભાન્ પરિત્યક્તું શીલમસ્યેતિ સર્વારમ્ભપરિત્યાગી . દેહધારણમાત્રનિમિત્તવ્યતિરેકેણ સર્વકર્મપરિત્યાગીત્યર્થઃ . ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે ..૧૪.૨૫..

==============================
ઉદાસીનવદિત્યાદિ ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે ઇત્યેતદન્તમુક્તં યાવત્યત્નસાધ્યં તાવત્સંન્યાસિનોઽનુષ્ઠેયં ગુણાતીતત્વસાધનં મુમુક્ષોઃ . સ્થિરીભૂતં તુ સ્વસંવેદ્યં સદ્ગુણાતીતસ્ય યતેર્લક્ષણં ભવતીતિ . અધુના કથં ચ ત્રીન્ગુણાનતિવર્તતે ? ઇત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનમાહ
માં ચ યોઽવ્યભિચારેણ ભક્તિયોગેન સેવતે .
સ ગુણાન્ સમતીત્યૈતાન્ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ..૧૪.૨૬..

માં ચ ઈશ્વરં નારાયણં સર્વભૂતહૃદયાશ્રિતં યો યતિઃ કર્મી વા અવ્યભિચારેણ ન કદાચિદ્યો વ્યભિચરતિ ભક્તિયોગેન ભજનં ભક્તિઃ સૈવ યોગસ્તેન ભક્તિયોગેન સેવતે, સ ગુણાન્ સમતીત્ય એતાન્ યથોક્તાન્ . બ્રહ્મભૂયાય . ભવનં ભૂયઃ, બ્રહ્મભૂયાય બ્રહ્મભવનાય મોક્ષાય કલ્પતે સમર્થો ભવતીત્યર્થઃ ..૧૪.૨૬..

==============================
કુત એતદ્? ઇત્યુચ્યતે
બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમમૃતસ્યાવ્યયસ્ય ચ .
શાશ્વતસ્ય ચ ધર્મસ્ય સુખસ્યૈકાન્તિકસ્ય ચ ..૧૪.૨૭..

બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનો હિ યસ્માત્પ્રતિષ્ઠાહં પ્રતિતિષ્ઠત્યસ્મિનિતિ પ્રતિષ્ઠાહં પ્રત્યગાત્મા . કીદૃશસ્ય બ્રહ્મણઃ ? અમૃતસ્ય અવિનાશિનઃ . અવ્યયસ્ય અવિકારિણઃ . શાશ્વતસ્ય ચ નિત્યસ્ય ધર્મસ્ય ધર્મજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનયોગધર્મપ્રાપ્યસ્ય સુખસ્ય આનન્દરૂપસ્ય ઐકાન્તિકસ્ય અવ્યભિચારિણોઽમૃતાદિસ્વભાવસ્ય પરમાનન્દરૂપસ્ય પરમાત્મનઃ પ્રત્યગાત્મા પ્રતિષ્ઠા .
સમ્યગ્જ્ઞાનેન પરમાત્મતયા નિશ્ચીયતે . તદેતદ્બ્રહ્મભૂયાય કલ્પત ઇત્યુક્તમ્ . યયા ચેશ્વરશક્ત્યા ભક્તાનુગ્રહાદિપ્રયોજનાય બ્રહ્મ પ્રતિષ્ઠતે પ્રવર્તતે, સા શક્તિર્બ્રહ્મૈવાહમ્ . શક્તિશક્તિમતોરનન્યત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ . અથવા, બ્રહ્મશબ્દવાચ્યત્વાત્સવિકલ્પકં બ્રહ્મ . તસ્ય બ્રહ્મણો નિર્વિકલ્પકોઽહમેવ નાન્યઃ પ્રતિષ્ઠાશ્રયઃ . કિંવિશિષ્ટસ્ય ? અમૃતસ્યામરણધર્મકસ્યાવ્યયસ્ય વ્યયરહિતસ્ય . કિં ચ, શાશ્વતસ્ય ચ નિત્યસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાનનિષ્ઠાલક્ષણસ્ય સુખસ્ય તજ્જનિતસ્ય ઐકાન્તિકસ્ય એકાન્તનિયતસ્ય ચ, પ્રતિષ્ઠાહમિતિ વર્તતે ..૧૪.૨૭..

==============================

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ
..૧૪..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૧૫
અથ પુરુષોત્તમયોગો નામ
પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ
(શ્રીમચ્છંકરભગવત્પાદવિરચિતં શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યમ્)
યસ્માન્મદધીનં કર્મિણાં કર્મફલં જ્ઞાનિનાં ચ જ્ઞાનફલમ્, અતો ભક્તિયોગેન માં યે સેવન્તે તે મમ પ્રસાદાજ્જ્ઞાનપ્રાપ્તિક્રમેણ ગુણાતીતા મોક્ષં ગચ્છન્તિ . કિમુ વક્તવ્યમાત્મનસ્તત્ત્વમેવ સમ્યક્વિજાનન્ત ઇત્યતો ભગવાનર્જુનેનાપૃષ્ટોઽપ્યાત્મનસ્તત્ત્વં વિવક્ષુરુવાચ ઊર્ધ્વમૂલમિત્યાદિના . તત્ર તાવદ્વૃક્ષરૂપકકલ્પનયા વૈરાગ્યહેતોઃ સંસારસ્વરૂપં વર્ણયતિ વિરક્તસ્ય હિ સંસારાત્ભગવત્તત્ત્વજ્ઞાનેઽધિકારઃ, નાન્યસ્યેતિ . શ્રીભગવાનુવાચ
શ્રીભગવાનુવાચ
ઊર્ધ્વમૂલમધઃશાખમશ્વત્થં પ્રાહુરવ્યયમ્ .
છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ યસ્તં વેદ સ વેદવિત્ ..૧૫.૧..

ઊર્ધ્વમૂલં કાલતઃ સૂક્ષ્મત્વાત્કારણત્વાન્નિત્યત્વાત્મહત્ત્વાચ્ચોર્ધ્વમ્ . ઉચ્યતે બ્રહ્માવ્યક્તં માયા શક્તિમત્, તન્મૂલમસ્યેતિ સોઽયં સંસારવૃક્ષઃ ઊર્ધ્વમૂલઃ . શ્રુતેશ્ચ ઊર્ધ્વમૂલોઽવાક્શાખ એષોઽશ્વત્થઃ સનાતનઃ [Kઅઠૂ ૨.૩.૧] ઇતિ . પુરાણે ચ
અવ્યક્તમૂલપ્રભવસ્તસ્યૈવાનુગ્રહોત્થિતઃ .
બુદ્ધિસ્કન્ધમયશ્ચૈવ ઇન્દ્રિયાન્તરકોટરઃ ..

મહાભૂતવિશાખશ્ચ વિષયૈઃ પત્રવાંસ્તથા .
ધર્માધર્મસુપુષ્પશ્ચ સુખદુઃખફલોદયઃ ..

આજીવ્યઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મવૃક્ષઃ સનાતનઃ .
એતદ્બ્રહ્મવનં ચાસ્ય બ્રહ્માચરતિ સાક્ષિવત્ ..

એતચ્છિત્ત્વા ચ ભિત્ત્વા ચ જ્ઞાનેન પરમાસિના .
તતશ્ચાત્મગતિં પ્રાપ્ય તસ્માન્નાવર્તતે પુનઃ .. [મ.ભા. ૧૪.૩૫.૨૦૨૨] ઇત્યાદિ .
તમૂર્ધ્વમૂલં સંસારં માયામયં વૃક્ષમાહુઃ . અધઃશાખં મહદહંકારતન્માત્રાદયઃ શાખા ઇવાસ્યાધો ભવન્તીતિ સોઽયમધઃશાખઃ, તમધઃશાખમ્ . ન શ્વોઽપિ સ્થાતેત્યશ્વત્થસ્તં ક્ષણપ્રધ્વંસિનમશ્વત્થં પ્રાહુઃ કથયન્ત્યવ્યયં સંસારમાયાયા અનાદિકાલપ્રવૃત્તત્વાત્સોઽયં સંસારવૃક્ષોઽવ્યયઃ, અનાદ્યન્તદેહાદિસંતાનાશ્રયો હિ સુપ્રસિદ્ધઃ, તમવ્યયમ્ . તસ્યૈવ સંસારવૃક્ષસ્ય ઇદમન્યત્વિશેષણમ્ છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ, છન્દાંસિ
ચ્છાદનાદૃગ્યજુઃસામલક્ષણાનિ યસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય પર્ણાનીવ પર્ણાનિ . યથા વૃક્ષસ્ય પરિરક્ષણાર્થાનિ પર્ણાનિ, તથા વેદાઃ સંસારવૃક્ષપરિરક્ષણાર્થા ધર્માધર્મતદ્ધેતુફલપ્રકાશનાર્થત્વાત્ . યથાવ્યાખ્યાતં સંસારવૃક્ષં સમૂલં યસ્તં વેદ સ વેદવિત્, વેદાર્થવિદિત્યર્થઃ . ન હિ સમૂલાત્સંસારવૃક્ષાદસ્માજ્જ્ઞેયોઽન્યોઽણુમાત્રોઽપ્યવશિષ્ટોઽસ્તીત્યતઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવેદાર્થવિદિતિ સમૂલસંસારવૃક્ષજ્ઞાનં સ્તૌતિ ..૧૫.૧..

==============================
તસ્યૈતસ્ય સંસારવૃક્ષસ્યાપરાવયવકલ્પનોચ્યતે
અધશ્ચોર્ધ્વં પ્રસૃતાસ્તસ્ય શાખા
ગુણપ્રવૃદ્ધા વિષયપ્રવાલાઃ .
અધશ્ચ મૂલાન્યનુસંતતાનિ
કર્માનુબન્ધીનિ મનુષ્યલોકે ..૧૫.૨..

અધો મનુષ્યાદિભ્યો યાવત્સ્થાવરમ્, અત ઊર્ધ્વં ચ યાવદ્બ્રહ્મણો વિશ્વસૃજો ધામ ઇત્યેતદન્તં યથાકર્મ યથાશ્રુતં જ્ઞાનકર્મફલાનિ, તસ્ય વૃક્ષસ્ય શાખા ઇવ શાખાઃ પ્રસૃતાઃ પ્રગતાઃ . ગુણપ્રવૃદ્ધાઃ ગુણૈઃ સત્ત્વરજસ્તમોભિઃ પ્રવૃદ્ધાઃ સ્થૂલીકૃતા ઉપાદાનભૂતૈઃ . વિષયપ્રવાલા વિષયાઃ શબ્દાદયઃ પ્રવાલા ઇવ દેહાદિકર્મફલેભ્યઃ શાખાભ્યોઽઙ્કુરીભવન્તીવ, તેન વિષયપ્રવાલાઃ શાખાઃ . સંસારવૃક્ષસ્ય પરમમૂલમુપાદાનકારણં પૂર્વમુક્તમ્ . અથેદાનીં કર્મફલજનિતરાગદ્વેષાદિવાસના
મૂલાનીવ ધર્માધર્મપ્રવૃત્તિકારણાન્યવાન્તરભાવીનિ તાન્યધશ્ચ દેવાદ્યપેક્ષયા મૂલાન્યનુસન્તતાન્યનુપ્રવિષ્ટનિ કર્માનુબન્ધીનિ કર્મ ધર્માધર્મલક્ષણમનુબન્ધઃ પશ્ચાદ્ભાવિ, યેષામુદ્ભૂતિમનુ ઉદ્ભવતિ, તાનિ કર્માનુબન્ધીનિ મનુષ્યલોકે વિશેષતઃ . અત્ર હિ મનુષ્યાણાં કર્માધિકારઃ પ્રસિદ્ધઃ ..૧૫.૨..

==============================
યસ્ત્વયં વર્ણિતઃ સંસારવૃક્ષઃ
ન રૂપમસ્યેહ તથોપલભ્યતે
નાન્તો ન ચાદિર્ન ચ સંપ્રતિષ્ઠા .
અશ્વત્થમેનં સુવિરૂઢમૂલમ્
અસઙ્ગશસ્ત્રેણ દૃઢેન છિત્ત્વા ..૧૫.૩..

ન રૂપમસ્યેહ યથોપવર્ણિતં તથા નૈવ ઉપલભ્યતે, સ્વપ્નમરીચ્યુદકમાયાગન્ધર્વનગરસમત્વાત્ . દૃષ્ટનષ્ટસ્વરૂપો હિ સ ઇત્યત એવ નાન્તો ન પર્યન્તો નિષ્ઠા પરિસમાપ્તિર્વા વિદ્યતે . તથા ન ચાદિઃ . "ઇત આરભ્યાયં પ્રવૃત્તઃ" ઇતિ ન કેનચિદ્ગમ્યતે . ન ચ સંપ્રતિષ્ઠા સ્થિતિર્મધ્યમસ્ય ન કેનચિદુપલભ્યતે . અશ્વત્થમેનં યથોક્તં સુવિરૂઢમૂલં સુષ્ઠુ વિરૂઢાનિ વિરોહં ગતાનિ સુદૃઢાનિ મૂલાનિ યસ્ય તમેનં સુવિરૂઢમૂલમ્ . અસઙ્ગશસ્ત્રેણ અસઙ્ગઃ પુત્રવિત્તલોકૈષણાભ્યો વ્યુત્થાનં તેનાસઙ્ગશસ્ત્રેણ દૃઢેન પરમાત્માભિમુખ્યનિશ્ચયદૃઢીકૃતેન પુનઃ પુનર્વિવેકાભ્યાસાશ્મનિશિતેન ચ્છિત્વા
સંસારવૃક્ષં સબીજમુદ્ધૃત્ય ..૧૫.૩..

==============================
તતઃ પદં તત્પરિમાર્ગિતવ્યં
યસ્મિન્ ગતા ન નિવર્તન્તિ ભૂયઃ .
તમેવ ચાદ્યં પુરુષં પ્રપદ્યે
યતઃ પ્રવૃત્તિઃ પ્રસૃતા પુરાણી ..૧૫.૪..

તતઃ પશ્ચાત્યત્પદં વૈષ્ણવં તત્પરિમાર્ગિતવ્યમ્, પરિમાર્ગણમન્વેષણં જ્ઞાતવ્યમિત્યર્થઃ . યસ્મિન્ પદે ગતાઃ પ્રવિષ્ટા ન નિવર્તન્તિ નાવર્તન્તે ભૂયઃ પુનઃ સંસારાય . કથં પરિમાર્ગિતવ્યમિત્યાહ તમેવ ચ યઃ પદશબ્દેનોક્ત આદ્યમાદૌ ભવમાદ્યં પુરુષં પ્રપદ્યે ઇત્યેવં પરિમાર્ગિતવ્યં તચ્છરણતયા ઇત્યર્થઃ . કોઽસૌ પુરુષઃ ? ઇત્યુચ્યતે યતો યસ્માત્પુરુષાત્સંસારમાયાવૃક્ષપ્રવૃત્તિઃ પ્રસૃતા નિઃસૃતા ઐન્દ્રજાલિકાદિવ માયા . પુરાણી ચિરંતની ..૧૫.૪..

==============================
કથંભૂતાસ્તત્પદં ગચ્છન્તીત્યુચ્યતે
નિર્માનમોહા જિતસઙ્ગદોષા
અધ્યાત્મનિત્યા વિનિવૃત્તકામાઃ .
દ્વન્દ્વૈર્વિમુક્તાઃ સુખદુઃખસંજ્ઞૈર્
ગચ્છન્ત્યમૂઢાઃ પદમવ્યયં તત્ ..૧૫.૫..

નિર્માનમોહા માનશ્ચ મોહશ્ચ માનમોહૌ, તૌ નિર્ગતૌ યેભ્યસ્તે નિર્માનમોહા માનમોહવર્જિતાઃ . જિતસઙ્ગદોષાઃ સઙ્ગ એવ દોષઃ સઙ્ગદોષઃ, જિતઃ સઙ્ગદોષો યૈસ્તે જિતસઙ્ગદોષાઃ . અધ્યાત્મનિત્યાઃ પરમાત્મસ્વરૂપાલોચનનિત્યાસ્તત્પરાઃ . વિનિવૃત્તકામા વિશેષતો નિર્લેપેન નિવૃત્તાઃ કામા યેષાં તે વિનિવૃત્તકામાઃ . યતયઃ સંન્યાસિનો દ્વન્દ્વૈઃ પ્રિયાપ્રિયાદિભિર્વિમુક્તાઃ સુખદુઃખસંજ્ઞૈઃ પરિત્યક્તા ગચ્છન્ત્યમૂઢા મોહવર્જિતાઃ પદમવ્યયં તદ્યથોક્તમ્ ..૧૫.૫..

==============================
તદેવ પદં પુનર્વિશેષ્યતે
ન તદ્ભાસયતે સૂર્યો ન શશાઙ્કો ન પાવકઃ .
યદ્ગત્વા ન નિવર્તન્તે તદ્ધામ પરમં મમ ..૧૫.૬..

તત્ધામેતિ વ્યવહિતેન ધામ્ના સંબધ્યતે . તદ્ધામ તેજોરૂપં પદં ન ભાસયતે સૂર્ય આદિત્યઃ સર્વાવભાસનશક્તિમત્ત્વેઽપિ સતિ . તથા ન શશાઙ્કશ્ચન્દ્રઃ, ન પાવકો નાગ્નિરપિ . યદ્ધામ વૈષ્ણવં પદં ગત્વા પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે, યચ્ચ સૂર્યાદિર્ન ભાસયતે, તદ્ધામ પદં પરમં વિષ્ણોર્મમ પદમ્ ..૧૫.૬..

==============================
નનુ સર્વા હિ ગતિરાગત્યન્તાઃ . સંયોગાઃ વિપ્રયોગાન્તાઃ [મ.ભા. ૧૧.૨.૩] ઇતિ હિ પ્રસિદ્ધમ્ . કથમુચ્યતે તત્ધામ ગતાનાં નાસ્તિ નિવૃત્તિઃ ? ઇતિ . સૃણુ તત્ર કારણમ્
મમૈવાંશો જીવલોકે જીવભૂતઃ સનાતનઃ .
મનઃષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિ પ્રકૃતિસ્થાનિ કર્ષતિ ..૧૫.૭..

મમૈવ પરમાત્મનો નારાયણસ્ય, અંશો ભાગોઽવયવ એકદેશ ઇત્યનર્થાન્તરં જીવલોકે જીવાનાં લોકે સંસારે જીવભૂતઃ કર્તા ભોક્તેતિ પ્રસિદ્ધઃ સનાતનશ્ચિરન્તનઃ . યથા જલસૂર્યકઃ સૂર્યાંશો જલનિમિત્તાપાયે સૂર્યમેવ ગત્વા ન નિવર્તતે ચ તેનૈવાત્મના ગચ્છતિ, એવમેવ . યથા ઘટાદ્યુપાધિપરિચ્છિન્નો ઘટાદ્યાકાશ આકાશાંશઃ સન્ ઘટાદિનિમિત્તાપાયે આકાશં પ્રાપ્ય ન નિવર્તતે . અત ઉપપન્નમુક્તં યદ્ગત્વા ન નિવર્તન્તે ઇતિ .
નનુ નિરવયવસ્ય પરમાત્મનઃ કુતોઽવયવ એકદેશોઽંશઃ ઇતિ ? સાવયવત્વે ચ વિનાશપ્રસઙ્ગોઽવયવવિભાગાત્ . નૈષ દોષઃ, અવિદ્યાકૃતોપાધિપરિચ્છિન્ન એકદેશોઽંશ ઇવ કલ્પિતો યતઃ . દર્શિતશ્ચાયમર્થઃ ક્ષેત્રાધ્યાયે વિસ્તરશઃ . સ ચ જીવો મદંશત્વેન કલ્પિતઃ કથં સંસરત્યુત્ક્રામતિ ચ ? ઇત્યુચ્યતે મનઃષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ પ્રકૃતિસ્થાનિ સ્વસ્થાને કર્ણશષ્કુલ્યાદૌ પ્રકૃતૌ સ્થિતાનિ કર્ષતિ આકર્ષતિ ..૧૫.૭..

==============================
કસ્મિન્ કાલે ?
શરીરં યદવાપ્નોતિ યચ્ચાપ્યુત્ક્રામતીશ્વરઃ .
ગૃહીત્વૈતાનિ સંયાતિ વાયુર્ગન્ધાનિવાશયાત્ ..૧૫.૮..

યચ્ચાપિ યદા ચાપિ ઉત્ક્રામતીશ્વરો દેહાદિસંઘાતસ્વામી જીવઃ, તદા કર્ષતિ [૧૫.૮] ઇતિ શ્લોકસ્ય દ્વિતીયપાદોઽર્થવશાત્પ્રાથમ્યેન સંબધ્યતે . યદા ચ પૂર્વસ્માત્શરીરાત્શરીરાન્તરમવાપ્નોતિ તદા ગૃહીત્વૈતાનિ મનઃષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિ સંયાતિ સમ્યક્યાતિ ગચ્છતિ . કિમિવ ? ઇત્યાહ વાયુઃ પવનો ગન્ધાનિવ આશયાત્પુષ્પાદેઃ ..૧૫.૮..

==============================
કાનિ પુનસ્તાનિ
શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમેવ ચ .
અધિષ્ઠાય મનશ્ચાયં વિષયાનુપસેવતે ..૧૫.૯..

શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ ત્વગિન્દ્રિયં રસનં ઘ્રાણમેવ ચ મનશ્ચ ષષ્ઠં પ્રત્યેકમિન્દ્રિયેણ સહ, અધિષ્ઠાય દેહસ્થો વિષયાન્ શબ્દાદીનુપસેવતે ..૧૫.૯..

==============================
એવં દેહગતં દેહાત્
ઉત્ક્રામન્તં સ્થિતં વાપિ ભુઞ્જાનં વા ગુણાન્વિતમ્ .
વિમૂઢા નાનુપશ્યન્તિ પશ્યન્તિ જ્ઞાનચક્ષુષઃ ..૧૫.૧૦..

ઉત્ક્રામન્તં દેહં પૂર્વોપાત્તં પરિત્યજન્તં સ્થિતં વાપિ દેહે તિષ્ઠન્તં ભુઞ્જાનાં વા શબ્દાદીંશ્ચોપલભમાનં ગુણાન્વિતં સુખદુઃખમોહાદ્યૈર્ગુણૈરન્વિતમનુગતં સંયુક્તમિત્યર્થઃ . એવંભૂતમપ્યેનમત્યન્તદર્શનગોચરપ્રાપ્તં વિમૂઢા દૃષ્ટાદૃષ્ટવિષયભોગબલાકૃષ્ટચેતસ્તયાનેકધા મૂઢા નાનુપશ્યન્તિ . અહો કષ્ટં વર્તતે ઇત્યનુક્રોશતિ ચ ભગવાન્ . યે તુ પુનઃ પ્રમાણજનિતજ્ઞાનચક્ષુષસ્ત એનં પશ્યન્તિ જ્ઞાનચક્ષુષો વિવિક્તદૃષ્ટય
ઇત્યર્થઃ ..૧૫.૧૦..

==============================
યતન્તો યોગિનશ્ચૈનં પશ્યન્ત્યાત્મન્યવસ્થિતમ્ .
યતન્તોઽપ્યકૃતાત્માનો નૈનં પશ્યન્ત્યચેતસઃ ..૧૫.૧૧..

યતન્તઃ પ્રયત્નં કુર્વન્તો યોગિનશ્ચ સમાહિતચિત્તા એનં પ્રકૃતમાત્માનં પશ્યન્ત્યયમહમસ્મીત્યુપલભન્ત આત્મનિ સ્વસ્યાં બુદ્ધાવવસ્થિતમ્ . યતન્તોઽપિ શાસ્ત્રાદિપ્રમાણૈરકૃતાત્માનોઽસંસ્કૃતાત્માનસ્તપસા ઇન્દ્રિયજયેન ચ, દુશ્ચરિતાદનુપરતાઃ, અશાન્તદર્પાઃ પ્રયત્નં કુર્વન્તોઽપિ નૈનં પશ્યન્ત્યચેતસોઽવિવેકિનઃ ..૧૫.૧૧..

==============================
યત્પદં સર્વસ્યાવભાસકમપ્યગ્ન્યાદિત્યાદિકં જ્યોતિઃ નાવભાસયતે, યત્પ્રાપ્તા ચ મુમુક્ષવઃ પુનઃ સંસારાભિમુખાઃ ન નિવર્તન્તે, યસ્ય ચ પદસ્ય ઉપાધિભેદમનુવિધીયમાનાઃ જીવાઃ ઘટાકાશાદયઃ ઇવ આકાશસ્ય અંશાઃ, તસ્ય પદસ્ય સર્વાત્મત્વં સર્વવ્યવહારાસ્પદત્વં ચ વિવક્ષુશ્ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈઃ વિભૂતિસંક્ષેપમાહ ભગવાન્
યદાદિત્યગતં તેજો જગદ્ભાસયતેઽખિલમ્ .
યચ્ચન્દ્રમસિ યચ્ચાગ્નૌ તત્તેજો વિદ્ધિ મામકમ્ ..૧૫.૧૨..

યતાદિત્યગતમાદિત્યાશ્રયમ્ . કિં તત્? તેજો દીપ્તિઃ પ્રકાશો જગદ્ભાસયતે પ્રકાશયત્યખિલં સમસ્તમ્ . યચ્ચન્દ્રમસિ શશભૃતિ તેજોઽવભાસકં વર્તતે, યચ્ચાગ્નૌ હુતવહે, તત્તેજો વિદ્ધિ વિજાનીહિ મામકં મદીયં મમ વિષ્ણોસ્તજ્જ્યોતિઃ . અથવા, આદિત્યગતં તેજશ્ચૈતન્યાત્મકં જ્યોતિર્યચ્ચન્દ્રમસિ, યચ્ચાગ્નૌ વર્તતે તત્તેજો વિદ્ધિ મામકં મદીયં મમ વિષ્ણોસ્તજ્જ્યોતિઃ .
નનુ સ્થાવરેષુ જઙ્ગમેષુ ચ તત્સમાનં ચૈતન્યાત્મકં જ્યોતિઃ . તત્ર કથમિદં વિશેષણમ્ યદાદિત્યગતમિત્યાદિ . નૈષ દોષઃ, સત્ત્વાધિક્યાદ્વિસ્તરત્વોપપત્તેઃ . આદિત્યાદિષુ હિ સત્ત્વમત્યન્તપ્રકાશમત્યન્તભાસ્વરમ્ . અતસ્તત્રૈવાવિસ્તરં જ્યોતિરિતિ તદ્વિશિષ્યતે, ન તુ તત્રૈવ તદધિકમિતિ . યથા હિ લોકે તુલ્યેઽપિ મુખસંસ્થાને ન કાષ્ઠકુડ્યાદૌ મુખમાવિર્ભવતિ, આદર્શાદૌ તુ સ્વચ્છે સ્વચ્છતરે ચ તારતમ્યેનાવિર્ભવતિ, તદ્વત્ ..૧૫.૧૨..

==============================
કિં ચ
ગામાવિશ્ય ચ ભૂતાનિ ધારયામ્યહમોજસા .
પુષ્ણામિ ચૌષધીઃ સર્વાઃ સોમો ભૂત્વા રસાત્મકઃ ..૧૫.૧૩..

ગાં પૃથિવીમાવિશ્ય પ્રવિશ્ય ધારયામિ ભૂતાનિ જગદહમોજસા બલેન . યદ્બલં કામરાગવિવર્જિતમૈશ્વરં રૂપં જગદ્વિધારણાય પૃથિવ્યાં પ્રવિષ્ટં યેન પૃથિવી ગુર્વી નાધઃ પતતિ ન વિદીર્યતે ચ . તથા ચ મન્ત્રવર્ણઃ યેન દ્યૌરુગ્રા પૃથિવી ચ દૃઢા [ટૈત્ત્ષ્૪.૧.૮] ઇતિ, સ દાધાર પૃથિવીમ્ [ઋક્૮.૭.૩.૧] ઇત્યાદિશ્ચ . અતો ગામાવિશ્ય ચ ભૂતાનિ ચરાચરાણિ ધારયામીતિ યુક્તમુક્તમ્ . કિં ચ, પૃથિવ્યાં જાતા ઓષધીઃ સર્વાઃ વ્રીહિયવાદ્યાઃ પુષ્ણામિ પુષ્ટિમતીઃ રસસ્વાદુમતી ચ કરોમિ સોમો ભૂત્વા રસાત્મકઃ સોમઃ સન્ રસાત્મકઃ રસસ્વભાવઃ . સર્વરસાનામાકરઃ સોમઃ
. સ હિ સર્વરસાત્મકઃ સર્વાઃ ઓષધીઃ સ્વાત્મરસાનનુપ્રવેશયન્ પુષ્ણાતિ ..૧૫.૧૩..

==============================
કિં ચ
અહં વૈશ્વાનરો ભૂત્વા પ્રાણિનાં દેહમાશ્રિતઃ .
પ્રાણાપાનસમાયુક્તઃ પચામ્યન્નં ચતુર્વિધમ્ ..૧૫.૧૪..

અહમેવ વૈ વૈશ્વાનર ઉદરસ્થોઽગ્નિર્ભૂત્વા અયમગ્નિર્વૈશ્વાનરો યોઽયમન્તઃ પુરુષે યેનેદમન્નં પચ્યતે યદિદમદ્યતે [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૫.૯.૧] ઇત્યાદિશ્રુતેઃ . વૈશ્વાનરઃ સન્ પ્રાણિનાં પ્રાણવતાં દેહમાશ્રિતઃ પ્રવિષ્ટઃ પ્રાણાપાનસમાયુક્તઃ પ્રાણાપાનાભ્યાં સમાયુક્તઃ સંયુક્તઃ પચામિ પઙ્ક્તિ કરોમ્યન્નમશનં ચતુર્વિધં ચતુષ્પ્રકારં ભોજ્યં ભક્ષ્યં ચોષ્યં લેહ્યં ચ . ભોક્તા વૈ વાનરોઽગ્નિઃ . અગ્નેર્ભોજ્યમન્નં સોમઃ . તદેતદુભયમગ્નીષોમૌ સર્વમિતિ પશ્યતોઽન્નદોષલેપો
ન ભવતિ ..૧૫.૧૪..

==============================
કિં ચ
સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સંનિવિષ્ટો
મત્તઃ સ્મૃતિર્જ્ઞાનમપોહનં ચ .
વેદૈશ્ચ સર્વૈરહમેવ વેદ્યો
વેદાન્તકૃદ્વેદવિદેવ ચાહમ્ ..૧૫.૧૫..

સર્વસ્ય ચ પ્રાણિજાતસ્યાહમાત્મા સન્ હૃદિ બુદ્ધૌ સંનિવિષ્ટઃ . અતો મત્ત આત્મનઃ સર્વપ્રાણિનાં સ્મૃતિર્જ્ઞાનં તદપોહનં ચાપગમનં ચ . યેષાં યથા પુણ્યકર્મણાં પુણ્યકર્માનુરોધેન જ્ઞાનસ્મૃતી ભવતઃ, તથા પાપકર્મણાં પાપકર્માનુરૂપેણ સ્મૃતિજ્ઞાનયોરપોહનં ચાપાયનમપગમનં ચ . વેદૈશ્ચ સર્વૈરહમેવ પરમાત્મા વેદ્યો વેદિતવ્યઃ . વેદાન્તકૃદ્વેદાન્તાર્થસંપ્રદાયકૃદિત્યર્થઃ, વેદવિદ્વેદાર્થવિદેવ ચાહમ્ ..૧૫.૧૫..

==============================
ભગવત ઈશ્વરસ્ય નારાયણાખ્યસ્ય વિભૂતિસંક્ષેપ ઉક્તો વિશિષ્ટોપાધિકૃતો યદાદિત્યગતં તેજઃ [ગીતા ૧૫.૧૨] ઇત્યાદિના . અથાધુના તસ્યૈવ ક્ષરાક્ષરોપાધિપ્રવિભક્તતયા નિરુપાધિકસ્ય કેવલસ્ય તત્ત્વસ્વરૂપનિર્દિધારયિષયોત્તરશ્લોકા આરભ્યન્તે . તત્ર સર્વમેવાતીતાનાગતાનન્તરાધ્યાયાર્થજાતં ત્રિધા રાશીકૃત્ય આહ
દ્વાવિમૌ પુરુષૌ લોકે ક્ષરશ્ચાક્ષર એવ ચ .
ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થોઽક્ષર ઉચ્યતે ..૧૫.૧૬..

દ્વાવિમૌ પૃથગ્રાશીકૃતૌ પુરુષાવિત્યુચ્યેતે લોકે સંસારે ક્ષરશ્ચ ક્ષરતીતિ ક્ષરો વિનાશી ઇત્યેકો રાશિઃ . અપરઃ પુરુષોઽક્ષરસ્તદ્વિપરીતઃ, ભગવતો માયાશક્તિઃ, ક્ષરાખ્યસ્ય પુરુષસ્ય ઉત્પત્તિબીજમનેકસંસારિજન્તુકામકર્માદિસંસ્કારાશ્રય અક્ષરઃ પુરુષ ઉચ્યતે . કૌ તૌ પુરુષૌ ? ઇત્યાહ સ્વયમેવ ભગવાન્ ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ, સમસ્તં વિકારજાતમિત્યર્થઃ . કૂટાસ્થઃ કૂટાઃ રાશી રાશિરિવ સ્થિતઃ . અથવા, કૂટા માયા વચના જિહ્મતા કુટિલતા ઇતિ પર્યાયાઃ . અનેકમાયાવચનાદિપ્રકારેણ સ્થિતઃ
કૂટાસ્થઃ . સંસારબીજાનન્ત્યાત્, ન ક્ષરતીત્યક્ષર ઉચ્યતે ..૧૫.૧૬..

==============================
આભ્યાં ક્ષરાક્ષરાભ્યામન્યો વિલક્ષણઃ ક્ષરાક્ષરોપાધિદ્વયદોષેણાસ્પૃષ્ટઃ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવઃ
ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ .
યો લોકત્રયમાવિશ્ય બિભર્ત્યવ્યય ઈશ્વરઃ ..૧૫.૧૭..

ઉત્તમ ઉત્કૃષ્ટતમઃ પુરુષસ્ત્વન્યોઽત્યન્તવિલક્ષણ આભ્યાં પરમાત્મેતિ પરમશ્ચાસૌ દેહાદ્યવિદ્યાકૃતાત્મભ્યઃ, આત્મશ્ચ સર્વભૂતાનાં પ્રત્યક્ચેતનઃ, ઇત્યતઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃત ઉક્તો વેદાન્તેષુ . સ એવ વિશિષ્યતે યો લોકત્રયં ભૂર્ભુવઃસ્વરાખ્યં સ્વકીયયા ચૈતન્યબલશક્ત્યા આવિશ્ય પ્રવિશ્ય બિભર્તિ સ્વરૂપસદ્ભાવમાત્રેણ બિભર્તિ ધારયતિ . અવ્યયો નાસ્ય વ્યયો વિદ્યત ઇત્યવ્યયઃ . કઃ ? ઈશ્વરઃ સર્વજ્ઞો નારાયણાખ્ય ઈશનશીલઃ ..૧૫.૧૭..

==============================
યથાવ્યાખ્યાતસ્યેશ્વરસ્ય પુરુષોત્તમ ઇત્યેતત્નામ પ્રસિદ્ધમ્ . તસ્ય નામનિર્વચનપ્રસિદ્ધયાર્થવત્ત્વં નામ્નો દર્શયન્નિરતિશયોઽહમીશ્વર ઇત્યાત્માનં દર્શયતિ ભગવાન્
યસ્માત્ક્ષરમતીતોઽહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ .
અતોઽસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ ..૧૫.૧૮..

યસ્માત્ક્ષરમતીતોઽહં સંસારમાયાવૃક્ષમશ્વત્થાખ્યમતિક્રાન્તોઽહમક્ષરાદપિ સંસારમાયારૂપવૃક્ષબીજભૂતાદપિ ચોત્તમ ઉત્કૃષ્ટતમઃ ઊર્ધ્વતમો વા . અતસ્તાભ્યાં ક્ષરાક્ષરાભ્યામુત્તમત્વાદસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પ્રખ્યાતઃ . પુરુષોત્તમ ઇત્યેવં માં ભક્તજના વિદુઃ . કવયઃ કાવ્યાદિષુ ચેદં નામ નિબધ્નન્તિ . પુરુષોત્તમ ઇત્યનેનાભિધાનેનાભિગૃણન્તિ ..૧૫.૧૮..

==============================
અથેદાનીં યથાનિરુક્તમાત્માનં યો વેદ, તસ્યેદં ફલમુચ્યતે
યો મામેવમસંમૂઢો જાનાતિ પુરુષોત્તમમ્ .
સ સર્વવિદ્ભજતિ માં સર્વભાવેન ભારત ..૧૫.૧૯..

યો મામીશ્વરં યથોક્તવિશેષણમેવં યથોક્તેન પ્રકારેણ અસંમૂઢઃ સંમોહવર્જિતઃ સન્ જાનાત્યયમહમસ્મીતિ પુરુષોત્તમં, સ સર્વવિત્સર્વાત્મના સર્વં વેત્તીતિ સર્વજ્ઞઃ સર્વભૂતસ્થં ભજતિ માં સર્વભાવેન સર્વાત્મતયા હે ભારત ..૧૫.૧૯..

==============================
અસ્મિનધ્યાયે ભગવત્તત્ત્વજ્ઞાનં મોક્ષફલમુક્ત્વા, અથ ઇદાનીં તત્સ્તૌતિ
ઇતિ ગુહ્યતમં શાસ્ત્રમિદમુક્તં મયાનઘ .
એતદ્બુદ્ધ્વા બુદ્ધિમાન્ સ્યાત્કૃતકૃત્યશ્ચ ભારત ..૧૫.૨૦..

ઇતિ એતદ્ગુહ્યતમં ગોપ્યતમમ્, અત્યન્તરહસ્યમિત્યેતત્ . કિં તત્? શાસ્ત્રમ્ . યદ્યપિ ગીતાખ્યં સમસ્તં શાસ્ત્રમુચ્યતે, તથાપ્યયમેવાધ્યાય ઇહ શાસ્ત્રમિત્યુચ્યતે સ્તુત્યર્થં પ્રકરણાત્ . સર્વો હિ ગીતાશાસ્ત્રાર્થોઽસ્મિનધ્યાયે સમાસેન ઉક્તઃ . ન કેવલં ગીતાશાસ્ત્રાર્થ એવ, કિંતુ સર્વશ્ચ વેદાર્થ ઇહ પરિસમાપ્તઃ . યસ્તં વેદ સ વેદવિત્[ગીતા ૧૫.૧] વેદૈશ્ચ સર્વૈરહમેવ વેદ્યઃ [ગીતા ૧૫.૧૫] ઇતિ ચોક્તમ્ . ઇદમુક્તં કથિતં મયા હેઽનઘ અપાપ ! એતચ્છાસ્ત્રં યથાદર્શિતાર્થં બુદ્ધ્વા બુદ્ધિમાન્ સ્યાત્ભવેત્નાન્યથા . કૃતકૃત્યશ્ચ ભારત કૃતં કૃત્યં કર્તવ્યં યેન સ કૃતકૃત્યઃ . વિશિષ્ટજન્મપ્રસૂતેન
બ્રાહ્મણેન યત્કર્તવ્યં તત્સર્વં ભગવત્તત્ત્વે વિદિતે કૃતં ભવેદિત્યર્થઃ . ન ચાન્યથા કર્તવ્યં પરિસમાપ્યતે કસ્યચિદિત્યભિપ્રાયઃ . સર્વં કર્માખિલં પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે [ગીતા ૪.૩૩] ઇતિ ચોક્તમ્ .
એતદ્ધિ જન્મસામગ્ર્યં બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ .
પ્રાપ્યૈતત્કૃતકૃત્યો હિ દ્વિજો ભવતિ નાન્યથા .. [ંનુ ૧૨.૯૩]
ઇતિ ચ માનવં વચનમ્ . યતઃ એતત્પરમાર્થતત્ત્વં મત્તઃ શ્રુતવાનસિ, અતઃ કૃતાર્થસ્ત્વં ભારતેતિ ..૧૫.૨૦..

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ ..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૧૬
અથ દૈવાસુરસમ્પદ્વિભાગયોગો નામ
ષોડશોઽધ્યાયઃ
(શ્રીશઙ્કરાચાર્યભગવત્પાદકૃતભાષ્યમ્)
દૈવી આસુરી રાક્ષસી ચેતિ પ્રાણિણાં પ્રકૃતયો નવમેઽધ્યાયે સૂચિતાઃ . તાસાં વિસ્તરેણ પ્રદર્શનાય અભયં સત્ત્વસંશુદ્ધિરિત્યાદિરધ્યાયઃ આરભ્યતે . તત્ર સંસારમોક્ષાય દૈવી પ્રકૃતિઃ, નિબન્ધાયાસુરી રાક્ષસી ચેતિ દૈવ્યા આદાનાય પ્રદર્શનં ક્રિયતે . ઇતરયોઃ પરિવર્જનાય ચ શ્રીભગવાનુવાચ
અભયં સત્ત્વસંશુદ્ધિર્જ્ઞાનયોગવ્યવસ્થિતિઃ .
દાનં દમશ્ચ યજ્ઞશ્ચ સ્વાધ્યાયસ્તપ આર્જવમ્ ..૧૬.૧..

અભયમભીરુતા . સત્ત્વસંશુદ્ધિઃ સત્ત્વસ્યાન્તઃકરણસ્ય સંશુદ્ધિઃ . સંવ્યવહારેષુ પરવઞ્ચનામાયાનૃતાદિપરિવર્જનં શુદ્ધસત્ત્વભાવેન વ્યવહાર ઇત્યર્થઃ . જ્ઞાનયોગવ્યવસ્થિતિર્જ્ઞાનં શાસ્ત્રત આચાર્યતશ્ચ આત્માદિપદાર્થાનામવગમઃ . અવગતાનામિન્દ્રિયાદ્યુપસંહારેણૈકાગ્રતયા સ્વાત્મસંવેદ્યતાપાદનં યોગઃ . તયોર્જ્ઞાનયોગયોર્વ્યાવસ્થિતિઃ વ્યવસ્થાનં તન્નિષ્ઠતા . એષા પ્રધાના દૈવી સાત્ત્વિકી સોચ્યતે . દાનં યથાશક્તિ સંવિભાગોઽન્નાદીનામ્ . દમશ્ચ બાહ્યકરણાનામુપશમઃ . અન્તઃકરણસ્યોપશમં શાન્તિં
વક્ષ્યતિ . યજ્ઞશ્ચ શ્રૌતોઽગ્નિહોત્રાદિઃ . સ્માર્તશ્ચ દેવયજ્ઞાદિઃ . સ્વાધ્યાય ઋગ્વેદાદ્યધ્યયનમદૃષ્ટાર્થમ્ . તપો વક્ષ્યમાણં શારીરાદિ . આર્જવમૃજુત્વં સર્વદા ..૧૬.૧..

==============================
કિં ચ
અહિંસા સત્યમક્રોધસ્ત્યાગઃ શાન્તિરપૈશુનમ્ .
દયા ભૂતેષ્વલોલુપ્ત્વં માર્દવં હ્રીરચાપલમ્ ..૧૬.૨..

અહિંસાહિંસનં પ્રાણિનાં પીડાવર્જનમ્ . સત્યમપ્રિયાનૃતવર્જિતં યથાભૂતાર્થવચનમ્ . અક્રોધઃ પરૈરાક્રુષ્ટસ્યાભિહતસ્ય વા પ્રાપ્તસ્ય ક્રોધસ્ય ઉપશમનમ્ . ત્યાગઃ સંન્યાસઃ, પૂર્વં દાનસ્યોક્તત્વાત્ . શાન્તિરન્તઃકરણસ્યોપશમઃ . અપૈશુનમપિશુનતા . પરસ્મૈ પરરન્ધ્રપ્રકટીકરણં પૈશુનમ્, તદભાવોઽપૈશુનમ્ . દયા કૃપા ભૂતેષુ દુઃખિતેષુ . અલોલુપ્ત્વમિન્દ્રિયાણાં વિષયસંનિધાવવિક્રિયા . માર્દવં મૃદુતાક્રૌર્યમ્ . હ્રીર્લજ્જા . અચાપલમસતિ પ્રયોજને વાક્પાણિપાદાદીનામવ્યાપારયિતૃત્વમ્ ..૧૬.૨..

==============================
કિં ચ
તેજઃ ક્ષમા ધૃતિઃ શૌચમદ્રોહો નાતિમાનિતા .
ભવન્તિ સંપદં દૈવીમભિજાતસ્ય ભારત ..૧૬.૩..

તેજઃ પ્રાગલ્ભ્યં ન ત્વગ્ગતા દીપ્તિઃ . ક્ષમા આક્રુષ્ટસ્ય તાડિતસ્ય વાન્તર્વિક્રિયાનુત્પત્તિઃ . ઉત્પન્નાયાં વિક્રિયાયાં પ્રઅશમનમક્રોધ ઇત્યવોચામ . ઇત્થં ક્ષમાયા અક્રોધસ્ય ચ વિશેષઃ . ધૃતિર્દેહેન્દ્રિયેષ્વવસાદં પ્રાપ્તેષુ તસ્ય પ્રતિષેધકોઽન્તઃકરણવૃત્તિવિશેષઃ . યેનોત્તમ્ભિતાનિ કરણાનિ દેહશ્ચ નાવસીદન્તિ . શૌચં દ્વિવિધં મૃજ્જલકૃતં બાહ્યમાભ્યન્તરં ચ મનોબુદ્ધયોર્નૈર્મલ્યં માયારાગાદિકાલુષ્યાભાવઃ . એવં દ્વિવિધં શૌચમ્ . અદ્રોહઃ પરજિઘાંસાભાવો
ઽહિંસનમ્ . નાતિમાનિતા અત્યર્થં માનોઽતિમાનઃ, સ યસ્ય વિદ્યતે સોઽતિમાની . તદ્ભાવોઽતિમાનિતા . તદભાવો નાતિમાનિતા આત્મનઃ પૂજ્યતાતિશયભાવનાભાવ ઇત્યર્થઃ . ભવન્ત્યભયાદીનિ એતદન્તાનિ સંપદમભિજાતસ્ય . કિંવિશિષ્ટં સંપદમ્ ? દૈવીં દેવાનાં યા સંપત્તામભિલક્ષ્ય જાતસ્ય દેવવિભૂત્યર્હસ્ય ભાવિકલ્યાણસ્યેત્યર્થઃ . હે ભારત ! ..૧૬.૩..

==============================
અથેદાનીમાસુરી સંપદુચ્યતે
દમ્ભો દર્પોઽતિમાનશ્ચ ક્રોધઃ પારુષ્યમેવ ચ .
અજ્ઞાનં ચાભિજાતસ્ય પાર્થ સંપદમાસુરીમ્ ..૧૬.૪..

દમ્ભો ધર્મધ્વજિત્વમ્ . દર્પો વિદ્યાધનસ્વજનાદિનિમિત્ત ઉત્સેકઃ . અતિમાનઃ પૂર્વોક્તઃ . ક્રોધશ્ચ . પારુષ્યમેવ ચ પરુષવચનમ્ . યથા કાણં ચક્ષુષ્માન્, વિરૂપં રૂપવાન્, હીનાભિજનમુત્તમાભિજન ઇત્યાદિ . અજ્ઞાનં ચાવિવેકજ્ઞાનં કર્તવ્યાકર્તવ્યાદિવિષયમિથ્યાપ્રત્યયઃ . અભિજાતસ્ય પાર્થ . કિમભિજાતસ્યેત્યાહ સંપદમાસુરીમસુરાણાં સંપતાસુરી તામભિજાતસ્ય ઇત્યર્થઃ ..૧૬.૪..

==============================
અનયોઃ સંપદોઃ કાર્યમુચ્યતે
દૈવી સંપદ્વિમોક્ષાય નિબન્ધાયાસુરી મતા .
મા શુચઃ સંપદં દૈવીમભિજાતોઽસિ પાણ્ડવ ..૧૬.૫..

દૈવી સંપત્યા સા વિમોક્ષાય સંસારબન્ધનાત્ . નિબન્ધાય નિયતો બન્ધો નિબન્ધસ્તદર્થમાસુરી સંપત્મતા અભિપ્રેતા . તથા રાક્ષસી ચ . તત્રૈવમુક્તે સત્યર્જુનસ્યાન્તર્ગતં ભાવં કિમહમાસુરસંપદ્યુક્તઃ ? કિં વા દૈવસંપદ્યુક્તઃ ? ઇત્યેવમાલોચનારૂપમાલક્ષ્ય આહ ભગવાન્ મા શુચઃ શોકં મા કાર્ષીઃ . સંપદં દૈવીમભિજાતોઽસ્યભિલક્ષ્ય જાતોઽસિ . ભાવિકલ્યાણસ્ત્વમસીત્યર્થઃ . હે પાણ્ડાવ ..૧૬.૫..

==============================
દ્વૌ ભૂતસર્ગૌ લોકેઽસ્મિન્ દૈવ આસુર એવ ચ .
દૈવો વિસ્તરશઃ પ્રોક્ત આસુરં પાર્થ મે શૃણુ ..૧૬.૬..

દ્વૌ દ્વિસંખ્યાકૌ ભૂતસર્ગૌ ભૂતાનાં મનુષ્યાણાં સર્ગૌ સૃષ્ટી ભૂતસર્ગૌ સૃજ્યેતેતિ સર્ગૌ ભૂતાન્યેવ સૃજ્યમાનાનિ દૈવાસુરસંપદ્દ્વયયુક્તાનીતિ દ્વૌ ભૂતસર્ગાવિત્યુચ્યતે . દ્વયા હ વૈ પ્રાજાપત્યા દેવાશ્ચાસુરા ચ [બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ ૧.૩.૧] ઇતિ શ્રુતેઃ . લોકેઽસ્મિન્, સંસાર ઇત્યર્થઃ . સર્વેષાં દ્વૈવિધ્યોપપત્તેઃ . કૌ તૌ ભૂતસર્ગૌ ? ઇત્યુચ્યતે પ્રકૃતાવેવ દૈવ આસુર એવ ચ . ઉક્તયોરેવ પુનરનુવાદે પ્રયોજનમાહ દૈવો ભૂતસર્ગોઽભયં સત્ત્વસંશુદ્ધિરિત્યાદિના વિસ્તરશો વિસ્તરપ્રકારૈઃ પ્રોક્તઃ કથિતઃ, ન તુ આસુરો વિસ્તરશઃ . અતસ્તત્પરિવર્જનાર્થમાસુરં પાર્થ મે મમ વચનાદુચ્યમાનં વિસ્તરશઃ
સૃણુ અવધારય ..૧૬.૬..

==============================
આ અધ્યાયપરિસમાપ્તેરાસુરી સંપત્પ્રાણિવિશેષણત્વેન પ્રદર્શ્યતે, પ્રત્યક્ષીકરણેન ચ શક્યતે તસ્યાઃ પરિવર્જનં કર્તુમિતિ
પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ જના ન વિદુરાસુરાઃ .
ન શૌચં નાપિ ચાચારો ન સત્યં તેષુ વિદ્યતે ..૧૬.૭..

પ્રવૃત્તિં ચ પ્રવર્તનં યસ્મિન્ પુરુષાર્થસાધને કર્તવ્યે પ્રવૃત્તિસ્તામ્, નિવૃત્તિં ચ એતદ્વિપરીતાં યસ્માતનર્થહેતોઃ નિવર્તિતવ્યં સા નિવૃત્તિસ્તાં ચ, જના આસુરા ન વિદુર્ન જાનન્તિ . ન કેવલં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી એવ તે ન વિદુઃ, ન શૌચં નાપિ ચાચારો ન સત્યં તેષુ વિદ્યતે . અશૌચા અનાચારા માયાવિનોઽનૃતવાદિનો હ્યાસુરાઃ ..૧૬.૭..

==============================
કિં ચ
અસત્યમપ્રતિષ્ઠં તે જગદાહુરનીશ્વરમ્ .
અપરસ્પરસંભૂતં કિમન્યત્કામહૈતુકમ્ ..૧૬.૮..

અસત્યં યથા વયમનૃતપ્રાયાસ્તથેદં જગત્સર્વમસત્યમ્ . અપ્રતિષ્ઠં ચ નાસ્ય ધર્માધર્મૌ પ્રતિષ્ઠાતોઽપ્રતિષ્ઠં ચેતિ . તે આસુરાઃ જનાઃ જગદાહુરનીશ્વરં ન ચ ધર્માધર્મસવ્યપેક્ષકોઽસ્ય શાસિતેશ્વરો વિદ્યત ઇત્યતોઽનીશ્વરં જગદાહુઃ . કિં ચ, અપરસ્પરસંભૂતં કામપ્રયુક્તયોઃ સ્ત્રીપુરુષયોરન્યોન્યસંયોગાજ્જગત્સર્વં સંભૂતમ્ . કિમન્યત્કામહૈતુકમ્ . કામહેતુકમેવ કામહૈતુકમ્ . કિમન્યજ્જગતઃ કારણમ્ ? ન કિંચિતદૃષ્ટં ધર્માધર્માદિ કારણાન્તરં વિદ્યતે . જગતઃ કામ એવ પ્રાણિનાં
કારણમિતિ લોકાયતિકદૃષ્ટિરિયમ્ ..૧૬.૮..

==============================
એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય નષ્ટાત્માનોઽલ્પબુદ્ધયઃ .
પ્રભવન્ત્યુગ્રકર્માણઃ ક્ષયાય જગતોઽહિતાઃ ..૧૬.૯..

એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય આશ્રિત્ય નષ્ટત્માનો નષ્ટસ્વભાવા વિભ્રષ્ટપરલોકસાધના અલ્પબુદ્ધયો વિષયવિષયાલ્પૈવ બુદ્ધિર્યેષાં તેઽલ્પબુદ્ધયઃ પ્રભવન્તિ ઉદ્ભવન્તિ ઉગ્રકર્માણઃ ક્રૂરકર્માણો હિંસાત્મકાઃ . ક્ષયાય જગતઃ પ્રભવન્તીતિ સંબન્ધઃ .. જગતોઽહિતાઃ શત્રવઃ ઇત્યર્થઃ ..૧૬.૯..

==============================
તે ચ
કામમાશ્રિત્ય દુષ્પૂરં દમ્ભમાનમદાન્વિતાઃ .
મોહાદ્ગૃહીત્વાસદ્ગ્રાહાન્ પ્રવર્તન્તેઽશુચિવ્રતાઃ ..૧૬.૧૦..

કામમિચ્છાવિશેષમાશ્રિત્ય અવષ્ટભ્ય દુષ્પૂરમશક્યપૂરણં દમ્ભમાનમદાન્વિતા દમ્ભશ્ચ માનશ્ચ મદશ્ચ દમ્ભમાનમદાસ્તૈરન્વિતાઃ દમ્ભમાનમદાન્વિતા મોહાદવિવેકતો ગૃહીત્વા ઉપાદાય અસદ્ગ્રાહાનશુભનિશ્ચયાન્ પ્રવર્તન્તે લોકે અશુચિવ્રતાઃ અશુચીનિ વ્રતાનિ યેષાં તેઽશુચિવ્રતાઃ ..૧૬.૧૦..

==============================
કિં ચ
ચિન્તામપરિમેયાં ચ પ્રલયાન્તામુપાશ્રિતાઃ .
કામોપભોગપરમા એતાવદિતિ નિશ્ચિતાઃ ..૧૬.૧૧..

ચિન્તામપરિમેયાં ચ, ન પરિમાતું શક્યતે યસ્યાશ્ચિન્તાયા ઇયત્તા સાપરિમેયા, તામપરિમેયામ્, પ્રલયાન્તાં મરણાન્તામુપાશ્રિતાઃ, સદા ચિન્તાપરા ઇત્યર્થઃ . કામોપભોગપરમાઃ, કામ્યન્તે ઇતિ કામા વિષયાઃ શબ્દાદયસ્તદુપભોગપરમા અયમેવ પરમઃ પુરુષાર્થો યઃ કામોપભોગ ઇત્યેવં નિશ્ચિતાત્માનઃ . એતાવતિતિ નિશ્ચિતાઃ ..૧૬.૧૧..

==============================
આશાપાશશતૈર્બદ્ધાઃ કામક્રોધપરાયણાઃ .
ઈહન્તે કામભોગાર્થમન્યાયેનાર્થસંચયાન્ ..૧૬.૧૨..

આશાપાશશતૈરાશૈવ પાશાસ્તચ્છતૈર્બદ્ધાઃ નિયન્ત્રિતાઃ સન્તઃ સર્વત આકૃષ્યમાણાઃ, કામક્રોધપરાયણાઃ કામક્રોધૌ પરમયનમાશ્રયો યેષાં તે કામક્રોધપરાયણાઃ . ઈહન્તે ચેષ્ટન્તે કામભોગાર્થં કામભોગપ્રયોજનાય ન ધર્માર્થમ્ . અન્યાયેન પરસ્વાપહરણાદિનેત્યર્થઃ . કિમ્ ? અર્થસંચયાનર્થપ્રચયાન્ ..૧૬.૧૨..

==============================
ઈદૃશશ્ચ તેષામભિપ્રાયઃ
ઇદમદ્ય મયા લબ્ધમિદં પ્રાપ્સ્યે મનોરથમ્ .
ઇદમસ્તીદમપિ મે ભવિષ્યતિ પુનર્ધનમ્ ..૧૬.૧૩..

ઇદં દ્રવ્યમદ્ય ઇદાનીં મયા લબ્ધમ્ . ઇદં ચાન્યત્પ્રાપ્સ્યે મનોરથં મનસ્તુષ્ટિકરમ્ . ઇદં ચાસ્તીદમપિ મે ભવિષ્યતિ આગામિનિ સંવત્સરે પુનર્ધનં તેનાહં ધની વિખ્યાતો ભવિષ્યામીતિ ..૧૬.૧૩..

==============================
અસૌ મયા હતઃ શત્રુર્હનિષ્યે ચાપરાનપિ .
ઈશ્વરોઽહમહં ભોગી સિદ્ધોઽહં બલવાન્ સુખી ..૧૬.૧૪..

અસૌ દેવદત્તનામા મયા હતો દુર્જયઃ શત્રુઃ . હનિષ્યે ચાપરાનન્યાન્ વરાકાનપિ . કિમેતે કરિષ્યન્તિ તપસ્વિનઃ . સર્વથાપિ નાસ્તિ મત્તુલ્યઃ . કથમ્ ? ઈશ્વરોઽહમ્, અહં ભોગી . સર્વપ્રકારેણશ્ચ સિદ્ધોઽહં સંપન્નઃ પુત્રૈઃ નપ્તૃભિઃ, ન કેવલં માનુષઃ, બલવાન્ સુખી ચાહમેવ . અન્યે તુ ભૂમિભારાયાવિતીર્ણાઃ ..૧૬.૧૪..

==============================
આઢ્યોઽભિજનવાનસ્મિ કોઽન્યોઽસ્તિ સદૃશો મયા .
યક્ષ્યે દાસ્યામિ મોદિષ્ય ઇત્યજ્ઞાનવિમોહિતાઃ ..૧૬.૧૫..

આઢડ્ઃ ધનેન, અભિજનવાન્ સપ્તપુરુષં શ્રોત્રિયત્વાદિસંપન્નઃ તેનાપિ ન મમ તુલ્યોઽસ્તિ કશ્ચિત્ . કોઽન્યોઽસ્તિ સદૃશસ્તુલ્યઃ મયા ? કિં ચ, યક્ષ્યે યાગેનાપ્યન્યાનભિભવિષ્યામિ, દાસ્યામિ નટાદિભ્યઃ, મોદિષ્યે હર્ષં ચાતિશયં પ્રાપ્સ્યામિ, ઇતિ એવમજ્ઞાનવિમોહિતાઃ અજ્ઞાનેન વિમોહિતાઃ વિવિધમવિવેકભાવમાપન્નાઃ ..૧૬.૧૫..

==============================
અનેકચિત્તવિભ્રાન્તા મોહજાલસમાવૃતાઃ .
પ્રસક્તાઃ કામભોગેષુ પતન્તિ નરકેઽશુચૌ ..૧૬.૧૬..

અનેકચિત્તવિભ્રાન્તા ઉક્તપ્રકારૈરનેકૈશ્ચિત્તૈઃ વિવિધં ભ્રાન્તાઃ અનેકચિત્તવિભ્રાન્તાઃ, મોહજાલસમાવૃતાઃ મોહોઽવિવેકોઽજ્ઞાનં તદેવ જાલમિવ આવરણાત્મકત્વાત્, તેન સમાવૃતાઃ . પ્રસક્તાઃ કામભોગેષુ તત્રૈવ નિષણ્ણાઃ સન્તસ્તેન ઉપચિતકલ્મષાઃ પતન્તિ નરકેઽશુચૌ વૈતરણ્યાદૌ ..૧૬.૧૬..

==============================
આત્મસંભાવિતાઃ સ્તબ્ધા ધનમાનમદાન્વિતાઃ .
યજન્તે નામયજ્ઞૈસ્તે દમ્ભેનાવિધિપૂર્વકમ્ ..૧૬.૧૭..

આત્મસંભાવિત્તાઃ સર્વગુણવિશિષ્ટતયા આત્મનૈવ સંભાવિતાઃ આત્મસંભાવિતાઃ, ન સાધુભિઃ . સ્તબ્ધાઃ અપ્રણતાત્માનઃ . ધનમાનમદાન્વિતાઃ ધનનિમિત્તઃ માનઃ મદશ્ચ, તાભ્યાં ધનમાનમદાભ્યામન્વિતાઃ . યજન્તે નામયજ્ઞૈઃ નામમાત્રૈર્યજ્ઞૈસ્તે દમ્ભેન ધર્મધ્વજિતયાવિધિપૂર્વકં વિધિવિહિતાઙ્ગેતિકર્તવ્યતારહિતમ્ ..૧૬.૧૭..

==============================
અહંકારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં ચ સંશ્રિતાઃ .
મામાત્મપરદેહેષુ પ્રદ્વિષન્તોઽભ્યસૂયકાઃ ..૧૬.૧૮..

અહંકારમહંકરણમહંકારઃ . વિદ્યમાનૈરવિદ્યમાનૈશ્ચ ગુણૈરાત્મન્યધ્યારોપિતૈર્વિશિષ્ટમાત્માનમહમિતિ મન્યતે, સોઽહંકારોઽવિદ્યાખ્યઃ કષ્ટતમઃ સર્વદોષાણાં મૂલં સર્વાનર્થપ્રવૃત્તીનાં ચ, તમ્ . તથા બલં પરાભિભવનિમિત્તં કામરાગાન્વિતમ્ . દર્પં દર્પો નામ યસ્ય ઉદ્ભવે ધર્મમતિક્રામતિ સોઽયમન્તઃકરણાશ્રયો દોષવિશેષઃ . કામં સ્ત્ર્યાદિવિષયમ્ . ક્રોધમનિષ્ટવિષયમ્ . એતાનન્યાંશ્ચ મહતો દોષાન્ સંશ્રિતાઃ . કિં ચ તે મામીશ્વરમ્
આત્મપરદેહેષુ સ્વદેહે પરદેહેષુ ચ તદ્બુદ્ધિકર્મસાક્ષિભૂતં માં પ્રદ્વિષન્તઃ, મચ્છાસનાતિવર્તિત્વં પ્રદ્વેષઃ, તં કુર્વન્તોઽભ્યસૂયકાઃ સન્માર્ગસ્થાનાં ગુણેષુ અસહમાનાઃ ..૧૬.૧૮..

==============================
તાનહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ નરાધમાન્ .
ક્ષિપામ્યજસ્રમશુભાનાસુરીષ્વેવ યોનિષુ ..૧૬.૧૯..

તાનહં સન્માર્ગપ્રતિપક્ષભૂતાન્ સાધુદ્વેષિણો દ્વિષતશ્ચ માં ક્રૂરાન્ સંસારેષુ એવાનેકનરકસંસરણમાર્ગેષુ નરાધમાનધર્મદોષવત્ત્વાત્ક્ષિપામિ પ્રક્ષિપામ્યજસ્રં સંતતમશુભાનશુભકર્મકારિણઃ આસુરીષ્વેવ ક્રૂરકર્મપ્રાયાસુ વ્યાઘ્રણ્સહાદિયોનિષુ ક્ષિપામીત્યનેન સંબન્ધઃ ..૧૬.૧૯..

==============================
આસુરીં યોનિમાપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ .
મામપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્યધમાં ગતિમ્ ..૧૬.૨૦..

આસુરીં યોનિમાપન્નાઃ પ્રતિપન્નાઃ મૂઢાઃ અવિવેકિનો જન્મનિ જન્મનિ પ્રતિજન્મ તમોબહુલાસ્વેવ યોનિષુ જાયમાનાઃ અધો ગચ્છન્તો મૂઢાઃ મામીશ્વરમપ્રાપ્યાનાસાદ્ય એવ હે કૌન્તેય, તતસ્તસ્માદપિ યાન્ત્યધમાં ગતિં નિકૃષ્ટતમાં ગતિમ્ . મામપ્રાપ્યૈવેતિ ન મત્પ્રાપ્તૌ કાચિદપિ આશઙ્કાસ્તિ, અતઃ મચ્છિષ્ટસાધુમાર્ગમપ્રાપ્ય ઇત્યર્થઃ ..૧૬.૨૦..

==============================
સર્વસ્યા આસુર્યાઃ સંપદઃ સંક્ષેપોઽયમુચ્યતે, યસ્મિન્ ત્રિવિધે સર્વઃ આસુરીસંપદ્ભેદોઽનન્તોઽપ્યન્તર્ભવતિ . યત્પરિહારેણ પરિહૃતશ્ચ ભવતિ, યત્મૂલં સર્વસ્યાનર્થસ્ય, તતેતદુચ્યતે
ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમાત્મનઃ .
કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભસ્તસ્માદેતત્ત્રયં ત્યજેત્ ..૧૬.૨૧..

ત્રિવિધં ત્રિપ્રકારં નરકસ્ય પ્રાપ્તાવિદં દ્વારં નાશનમાત્મનઃ, યત્દ્વારં પ્રવિશન્નેવ નશ્યતિ આત્મા . કસ્મૈચિત્પુરુષાર્થાય યોગ્યો ન ભવતીત્યેતત્, અતરુચ્યતે દ્વારં નાશનમાત્મનઃ ઇતિ . કિં તત્? કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભઃ . તસ્માતેતત્ત્રયં ત્યજેત્ . યતઃ એતત્દ્વારં નાશનમાત્મનસ્તસ્માત્કામાદિત્રયમેતત્ત્યજેત્ ..૧૬.૨૧..

==============================
ત્યાગસ્તુતિરિયમ્
એતૈર્વિમુક્તઃ કૌન્તેય તમોદ્વારૈસ્ત્રિભિર્નરઃ .
આચરત્યાત્મનઃ શ્રેયસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ..૧૬.૨૨..

એતૈઃ વિમુક્તઃ કૌન્તેય તમોદ્વારૈસ્તમસો નરકસ્ય દુઃખમોહાત્મકસ્ય દ્વારાણિ કામાદયસ્તૈઃ, એતૈસ્ત્રિભિઃ વિમુક્તો નર આચરત્યનુતિષ્ઠતિ . કિમ્ ? આત્મનઃ શ્રેયઃ . યત્પ્રતિબદ્ધઃ પૂર્વં નાચચાર, તદપગમાદાચરતિ . તતસ્તદાચરણાત્યાતિ પરાં ગતિં મોક્ષમપીતિ ..૧૬.૨૨..

==============================
સર્વસ્ય એતસ્ય આસુરીસંપત્પરિવર્જનસ્ય શ્રેયઆચરણસ્ય ચ શાસ્ત્રં કારણમ્ . શાસ્ત્રપ્રમાણાદુભયં શક્યં કર્તુમ્, નાન્યથા . અતઃ
યઃ શાસ્ત્રવિધિમુત્સૃજ્ય વર્તતે કામકારતઃ .
ન સ સિદ્ધિમવાપ્નોતિ ન સુખં ન પરાં ગતિમ્ ..૧૬.૨૩..

યઃ શાસ્ત્રવિધિં શાસ્ત્રં વેદસ્તસ્ય વિધિં કર્તવ્યાકર્તવ્યજ્ઞાનકારણં વિધિપ્રતિષેધાખ્યમુત્સૃજ્ય ત્યક્ત્વા વર્તતે કામકારતઃ કામપ્રયુક્તઃ સન્, ન સ સિદ્ધિં પુરુષાર્થયોગ્યતામવાપ્નોતિ, નાપ્યસ્મિન્ લોકે સુખં નાપિ પરાં પ્રકૃષ્ટાં ગતિં સ્વર્ગં મોક્ષં વા ..૧૬.૨૩..

==============================
તસ્માચ્છાસ્ત્રં પ્રમાણં તે કાર્યાકાર્યવ્યવસ્થિતૌ .
જ્ઞાત્વા શાસ્ત્રવિધાનોક્તં કર્મ કર્તુમિહાર્હસિ ..૧૬.૨૪..

તસ્માત્શાસ્ત્રં પ્રમાણં જ્ઞાનસાધનં તે તવ કાર્યાકાર્યવ્યવસ્થિતૌ કર્તવ્યાકર્તવ્યવ્યવસ્થાયામ્ . અતો જ્ઞાત્વા બુદ્ધ્વા શાસ્ત્રવિધાનોક્તં વિધિર્વિધાનં શાસ્ત્રમેવ વિધાનં શાસ્ત્રવિધાનં કુર્યાન્ન કુર્યાદિત્યેવંલક્ષણમ્, તેન ઉક્તં સ્વકર્મ યત્તત્કર્તુમિહાર્હસિ . ઇહેતિ કર્માધિકારભૂમિપ્રદર્શનાર્થમિતિ ..૧૬.૨૪..

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
ષોડાશોઽધ્યાયઃ ..

__________________________________________________________
ભગવદ્ગીતા ૧૭
અથ શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગઃ
સપ્તદશોઽધ્યાયઃ
તસ્માચ્છાસ્ત્રં પ્રમાણં ત [ગીતા ૧૬.૨૪] ઇતિ ભગવદ્વાક્યાલ્લબ્ધપ્રશ્નબીજોઽર્જુન ઉવાચ
યે શાસ્ત્રવિધિમુત્સૃજ્ય યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ .
તેષાં નિષ્ઠા તુ કા કૃષ્ણ સત્ત્વમાહો રજસ્તમઃ ..૧૭.૧..

યે કેચિદવિશેષિતાઃ શાસ્ત્રવિધિં શાસ્ત્રવિધાનં શ્રુતિસ્મૃતિશાસ્ત્રચોદનામુત્સૃજ્ય પરિત્યજ્ય યજન્તે દેવાદીન્ પૂજયન્તિ શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ શ્રદ્ધયાસ્તિક્યબુદ્ધ્યાન્વિતાઃ સંયુક્તાઃ સન્તઃ . શ્રુતિલક્ષણં સ્મૃતિલક્ષણં વા કંચિત્શાસ્ત્રવિધિમપશ્યન્તો વૃદ્ધવ્યવહારદર્શનાદેવ શ્રદ્દધાનતયા યે દેવાદીન્ પૂજયન્તિ . તે ઇહ યે શાસ્ત્રવિધિમુત્સૃજ્ય યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતા ઇત્યેવં ગૃહ્યન્તે . યે પુનઃ કંચિત્શાસ્ત્રવિધિમુપલભમાનૈવ તમુત્સૃજ્યાયથાવિધિ દેવાદીન્ પૂજયન્તિ . ત ઇહ યે શાસ્ત્રવિધિમુત્સૃજ્ય યજન્ત ઇતિ ન પરિગૃહ્યન્તે . કસ્માત્? શ્રદ્ધયાન્વિતત્વવિશેષણાત્ . દેવાદિપૂજાવિધિપરં કિંચિત્
શાસ્ત્રં પશ્યન્ત એવ તદુત્સૃજ્યાશ્રદ્દધાનતયા તદ્વિહિતાયાં દેવાદિપૂજાયાં શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ પ્રવર્તન્ત ઇતિ ન શક્યં કલ્પયિતું યસ્માત્, તસ્માત્પૂર્વોક્તૈવ યે શાસ્ત્રવિધિમુત્સૃજ્ય યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતા ઇત્યત્ર ગૃહ્યન્તે . તેષામેવંભૂતાનાં નિષ્ઠા તુ કા કૃષ્ણ સત્ત્વમાહો રજસ્તમઃ, કિં સત્ત્વં નિષ્ઠાવસ્થાનમ્, આહો સ્વિત્રજઃ, અથવા તમ ઇતિ . એતદુક્તં ભવતિ યા તેષાં દેવાદિવિષયા પૂજા, સા કિં સાત્ત્વિકી, આહો સ્વિત્રાજસી, ઉત તામસીતિ ..૧૭.૧..

==============================
સામાન્યવિષયોઽયં પ્રશ્નો નાપ્રવિભજ્ર્ય પ્રતિવચનમર્હતીતિ શ્રીભગવાનુવાચ
ત્રિવિધા ભવતિ શ્રદ્ધા દેહિનાં સા સ્વભાવજા .
સાત્ત્વિકી રાજસી ચૈવ તામસી ચેતિ તાં શૃણુ ..૧૭.૨..

ત્રિવિધા ત્રિપ્રકારા ભવતિ શ્રદ્ધા . યસ્યાં નિષ્ઠાયાં ત્વં પૃચ્છસિ . દેહિનાં શરીરિણાં સા સ્વભાવજા . જન્માન્તરકૃતો ધર્માદિસંસ્કારો મરણકાલેઽભિવ્યક્તઃ સ્વભાવ ઉચ્યતે, તતો જાતા સ્વભાવજા . સાત્ત્વિકી સત્ત્વનિર્વૃત્તા દેવપૂજાદિવિષયા . રાજસી રજોનિર્વૃત્તા યક્ષરક્ષઃપૂજાદિવિષયા . તામસી તમોનિર્વૃત્તા પ્રેતપિશાચાદિપૂજાવિષયા . એવં ત્રિવિધાં તામુચ્યમાનાં શ્રદ્ધાં શૃણ્વવધારય ..૧૭.૨..

==============================
સા ઇયં ત્રિવિધા ભવતિ
સત્ત્વાનુરૂપા સર્વસ્ય શ્રદ્ધા ભવતિ ભારત .
શ્રદ્ધામયોઽયં પુરુષો યો યચ્છ્રદ્ધઃ સ એવ સઃ ..૧૭.૩..

સત્ત્વાનુરૂપા વિશિષ્ટસંસ્કારોપેતાન્તઃકરણાનુરૂપા સર્વસ્ય પ્રાણિજાતસ્ય શ્રદ્ધા ભવતિ ભારત . યદ્યેવં તતઃ કિં સ્યાત્? ઇત્યુચ્યતે શ્રદ્ધામયોઽયં શ્રદ્ધાપ્રાયઃ પુરુષઃ સંસારી જીવઃ . કથમ્ ? યો યચ્છ્રદ્ધો યા શ્રદ્ધા યસ્ય જીવસ્ય સ યચ્છ્રદ્ધઃ સ એવ તચ્છ્રદ્ધાનુરૂપ એવ સ જીવઃ ..૧૭.૩..

==============================
તતશ્ચ કાર્યેણ લિઙ્ગેન દેવાદિપૂજયા સત્ત્વાદિનિષ્ઠાનુમેયા ઇત્યાહ
યજન્તે સાત્ત્વિકા દેવાન્ યક્ષરક્ષાંસિ રાજસાઃ .
પ્રેતાન્ ભૂતગણાંશ્ચાન્યે યજન્તે તામસા જનાઃ ..૧૭.૪..

યજન્તે પૂજયન્તિ સાત્ત્વિકાઃ સત્ત્વનિષ્ઠા દેવાન્, યક્ષરક્ષાંસિ રાજસાઃ, પ્રેતાન્ ભૂતગણાંશ્ચ સપ્તમાતૃકાદીંશ્ચાન્યે યજન્તે તામસાઃ જનાઃ ..૧૭.૪..

==============================
એવં કાર્યતો નિર્ણીતાઃ સત્ત્વાદિનિષ્ઠાઃ શાસ્ત્રવિધ્યુત્સર્ગે . તત્ર કશ્ચિદેવ સહસ્રેષુ દેવપૂજાદિપરઃ સત્ત્વનિષ્ઠો ભવતિ, બાહુલ્યેન તુ રજોનિષ્ઠાસ્તમોનિષ્ઠાશ્ચૈવ પ્રાણિનો ભવન્તિ . કથમ્ ?
અશાસ્ત્રવિહિતં ઘોરં તપ્યન્તે યે તપો જનાઃ .
દમ્ભાહંકારસંયુક્તાઃ કામરાગબલાન્વિતાઃ ..૧૭.૫..

અશાસ્ત્રવિહિતં ન શાસ્ત્રવિહિતમશાસ્ત્રવિહિતં ઘોરં પીડાકરં પ્રાણિનામાત્મનશ્ચ તપસ્તપ્યન્તે નિર્વર્તયન્તિ યે જનાસ્તે ચ દમ્ભાહંકારસંયુક્તાઃ . દમ્ભશ્ચાહંકારશ્ચ દમ્ભાહંકારૌ, તાભ્યાં સંયુક્તાઃ દમ્ભાહંકારસંયુક્તાઃ, કામરાગબલાન્વિતાઃ કામશ્ચ રાગશ્ચ કામરાગૌ તત્કૃતં બલં કામરાગબલં તેનાન્વિતાઃ કામરાગબલાન્વિતાઃ ..૧૭.૫..

==============================
કર્શયન્તઃ શરીરસ્થં ભૂતગ્રામમચેતસઃ .
માં ચૈવાન્તઃશરીરસ્થં તાન્ વિદ્ધ્યાસુરનિશ્ચયાન્ ..૧૭.૬..

કર્શયન્તઃ કૃશીકુર્વન્તઃ શરીરસ્થં ભૂતગ્રામં કરણસમુદાયમચેતસોઽવિવેકિનઃ માં ચૈવ તત્કર્મબુદ્ધિસાક્ષિભૂતમન્તઃશરીરસ્થં નારાયણં કર્શયન્તઃ, મદનુશાસનાકરણમેવ મત્કર્શનમ્ . તાન્ વિદ્ધ્યાસુરનિશ્ચયાનાસુરો નિશ્ચયો યેષાં તે આસુરનિશ્ચયાસ્તાન્ પરિહરણાર્થં વિદ્ધીતિ ઉપદેશઃ ..૧૭.૬..

==============================
આહારાણાં ચ રસ્યસ્નિગ્ધાદિવર્ગત્રયરૂપેણ ભિન્નાનાં યથાક્રમં સાત્ત્વિકરાજસતામસપુરુષપ્રિયત્વદર્શનમિહ ક્રિયતે રસ્યસ્નિગ્ધાદિષુ આહારવિશેષેષ્વાત્મનઃ પ્રીત્યતિરેકેણ લિઙ્ગેન સાત્ત્વિકત્વં રાજસત્વં તામસત્વં ચ બુદ્ધ્વા રજસ્તમોલિઙ્ગાનામાહારાણાં પરિવર્જનાર્થં સત્ત્વલિઙ્ગાનાં ચોપાદાનાર્થમ્ . તથા યજ્ઞાદીનામપિ સત્ત્વાદિગુણભેદેન ત્રિવિધત્વપ્રતિપાદનમિહ રાજસતામસાન્ બુદ્ધ્વા કથં નુ નામ પરિત્યજેત્, સાત્ત્વિકાનેવાનુતિષ્ઠેદિત્યેવમર્થમાહ
આહારસ્ત્વપિ સર્વસ્ય ત્રિવિધો ભવતિ પ્રિયઃ .
યજ્ઞસ્તપસ્તથા દાનં તેષાં ભેદમિમં શૃણુ ..૧૭.૭..

આહારસ્ત્વપિ સર્વસ્ય ભોક્તુઃ પ્રાણિનસ્ત્રિવિધો ભવતિ પ્રિયઃ ઇષ્ટઃ . તથા યજ્ઞસ્તથા તપસ્તથા દાનમ્ . તેષામાહારાદીનાં ભેદમિમં વક્ષ્યમાણં સૃણુ ..૧૭.૭..

==============================
આયુઃસત્ત્વબલારોગ્યસુખપ્રીતિવિવર્ધનાઃ .
રસ્યાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરા હૃદ્યા આહારાઃ સાત્ત્વિકપ્રિયાઃ ..૧૭.૮..

આયુશ્ચ સત્ત્વં ચ બલં ચ આરોગ્યં ચ સુખં ચ પ્રીતિશ્ચ આયુઃસત્ત્વબલારોગ્યસુખપ્રીતયસ્તાસાં વિવર્ધનાઃ આયુઃસત્ત્વબલારોગ્યસુખપ્રીતિવિવર્ધનાઃ . તે ચ રસ્યા રસોપેતાઃ, સ્નિગ્ધાઃ સ્નેહવન્તઃ, સ્થિરાશ્ચિરકાલસ્થાયિનો દેહે, હૃદ્યાઃ હૃદયપ્રિયાઃ, આહારાઃ સાત્ત્વિકપ્રિયાઃ સાત્ત્વિકસ્યેષ્ટાઃ ..૧૭.૮..

==============================
કટ્વમ્લલવણાત્યુષ્ણતીક્ષ્ણરૂક્ષવિદાહિનઃ .
આહારા રાજસસ્યેષ્ટા દુઃખશોકામયપ્રદાઃ ..૧૭.૯..

કટ્વમ્લલવણાત્યુષ્ણતીક્ષ્ણરૂક્ષવિદાહિન ઇત્યત્રાતિશબ્દઃ કટ્વાદિષુ સર્વત્ર યોજ્યઃ . અતિકટુઃ અતિતીક્ષ્ણઃ ઇત્યેવમ્ . કટુશ્ચામ્લશ્ચ લવણશ્ચાત્યુષ્ણશ્ચ તીક્ષ્ણશ્ચ રૂક્ષશ્ચ વિદાહી ચ તે આહારા રાજસસ્યેષ્ટા દુઃખશોકામયપ્રદાઃ દુઃખં ચ શોકં ચામયં ચ પ્રયચ્છન્તીતિ દુઃખશોકામયપ્રદાઃ ..૧૭.૯..

==============================
યાતયામં ગતરસં પૂતિ પર્યુષિતં ચ યત્ .
ઉચ્છિષ્ટમપિ ચામેધ્યં ભોજનં તામસપ્રિયમ્ ..૧૭.૧૦..

યાતયામં મન્દપક્વમ્, નિર્વીર્યસ્ય ગતરસશબ્દેનોક્તત્વાત્ . ગતરસં રસવિયુક્તમ્, પૂતિ દુર્ગન્ધિ, પર્યુષિતં ચ પક્વં સદ્રાત્ર્યન્તરિતં ચ યત્, ઉચ્છિષ્ટમપિ ભુક્તશિષ્ટમુચ્છિષ્ટમ્, અમેધ્યમયજ્ઞાર્હં ભોજનમીદૃશં તામસપ્રિયમ્ ..૧૭.૧૦..

==============================
અથેદાનીં યજ્ઞસ્ત્રિવિધ ઉચ્યતે
અફલાકાઙ્ક્ષિભિર્યજ્ઞો વિધિદૃષ્ટો ય ઇજ્યતે .
યષ્ટવ્યમેવેતિ મનઃ સમાધાય સ સાત્ત્વિકઃ ..૧૭.૧૧..

અફલાકાઙ્ક્ષિભિરફલાર્થિભિર્યજ્ઞો વિધિદૃષ્ટઃ શાસ્ત્રચોદનાદૃષ્ટૌ યો યજ્ઞ ઇજ્યતે નિર્વર્ત્યતે, યષ્ટવ્યમેવેતિ યજ્ઞસ્વરૂપનિર્વર્તનમેવ કાર્યમિતિ મનઃ સમાધાય, નાનેન પુરુષાર્થો મમ કર્તવ્ય ઇત્યેવં નિશ્ચિત્ય, સ સાત્ત્વિકો યજ્ઞ ઉચ્યતે ..૧૭.૧૧..

==============================
અભિસંધાય તુ ફલં દમ્ભાર્થમપિ ચૈવ યત્ .
ઇજ્યતે ભરતશ્રેષ્ઠ તં યજ્ઞં વિદ્ધિ રાજસમ્ ..૧૭.૧૨..

અભિસન્ધાય તુ ઉદ્દિશ્ય ફલં દમ્ભાર્થમપિ ચૈવ યદિજ્યતે ભરતશ્રેષ્ઠ તં યજ્ઞં વિદ્ધિ રાજસમ્ ..૧૭.૧૨..

==============================
વિધિહીનમસૃષ્ટાન્નં મન્ત્રહીનમદક્ષિણમ્ .
શ્રદ્ધાવિરહિતં યજ્ઞં તામસં પરિચક્ષતે ..૧૭.૧૩..

વિધિહીનં યથાચોદિતવિપરીતમ્, અસૃષ્ટાન્નં બ્રાહ્મણેભ્યો ન સૃષ્ટં ન દત્તમ્, અન્નં યસ્મિન્ યજ્ઞે સોઽસૃષ્ટાન્નસ્તમસૃષ્ટાન્નમ્ . મન્ત્રહીનં મન્ત્રતઃ સ્વરતો વર્ણતો વા વિયુક્તં મન્ત્રહીનમ્, અદક્ષિણમુક્તદક્ષિણારહિતમ્, શ્રદ્ધાવિરહિતં યજ્ઞં તામસં પરિચક્ષતે તમોનિર્વૃત્તં કથયન્તિ ..૧૭.૧૩..

==============================
અથ ઇદાનીં તપસ્ત્રિવિધમુચ્યતે
દેવદ્વિજગુરુપ્રાજ્ઞપૂજનં શૌચમાર્જવમ્ .
બ્રહ્મચર્યમહિંસા ચ શારીરં તપ ઉચ્યતે ..૧૭.૧૪..

દેવા ચ દ્વિજા ચ ગુરવશ્ચ પ્રાજ્ઞાશ્ચ દેવદ્વિજગુરુપ્રાજ્ઞાસ્તેષાં પૂજનં દેવદ્વિજગુરુપ્રાજ્ઞપૂજનમ્ . શૌચમ્ . આર્જવમૃજુત્વમ્ . બ્રહ્મચર્યમહિંસા ચ શરીરનિર્વર્ત્યં શારીરં શરીરપ્રધાનૈઃ સર્વૈરેવ કાર્યકરણૈઃ કર્ત્રાદિભિઃ સાધ્યં શારીરં તપ ઉચ્યતે . પઞ્ચૈતે તસ્ય હેતવઃ [ગીતા ૧૮.૧૫] ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ ..૧૭.૧૪..

==============================
અનુદ્વેગકરં વાક્યં સત્યં પ્રિયહિતં ચ યત્ .
સ્વાધ્યાયાભ્યસનં ચૈવ વાઙ્મયં તપ ઉચ્યતે ..૧૭.૧૫..

અનુદ્વેગકરં પ્રાણિનામદુઃખકરં વાક્યં સત્યં પ્રિયહિતં ચ યત્પ્રિયહિતે દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થે . અનુદ્વેગકરત્વાદિભિર્ધર્મૈર્વાક્યં વિશેષ્યતે . વિશેષણધર્મસમુચયાર્થશ્ચશબ્દઃ . પરપ્રત્યયાર્થં પ્રયુક્તસ્ય વાક્યસ્ય સત્યપ્રિયહિતાનુદ્વેગકરત્વાનામન્યતમેન દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્વા હીનતા સ્યાદ્યદિ, ન તદ્વાઙ્મયં તપઃ . તથા સત્યવાક્યસ્ય ઇતરેષામન્યતમેન દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્વા વિહીનતાયાં ન વાઙ્મયતપસ્ત્વમ્ . તથા પ્રિયવાક્યસ્યાપીતરેષામન્યતમેન દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્વા વિહીનસ્ય ન વાઙ્મયતપસ્ત્વમ્ . તથા હિતવાક્યસ્યાપીતરેષામન્યતમેન દ્વાભ્યાં
ત્રિભિર્વા વિહીનસ્ય ન વાઙ્મયતપસ્ત્વમ્ . કિં પુનસ્તત્તપઃ ? યત્સત્યં વાક્યમનુદ્વેગકરં પ્રિયં હિતં ચ, તત્તપો વાઙ્મયમ્ . યથા શાન્તો ભવ વત્સ, સ્વાધ્યાયં યોગં ચાનુતિષ્ઠ, તથા તે શ્રેયો ભવિષ્યતીતિ . સ્વાધ્યાયાભ્યસનં ચૈવ યથાવિધિ વાઙ્મયં તપ ઉચ્યતે ..૧૭.૧૫..

==============================
મનઃપ્રસાદઃ સૌમ્યત્વં મૌનમાત્મવિનિગ્રહઃ .
ભાવસંશુદ્ધિરિત્યેતત્તપો માનસમુચ્યતે ..૧૭.૧૬..

મનઃપ્રસાદઃ મનસઃ પ્રશાન્તિઃ સ્વચ્છતાપાદનં પ્રસાદઃ . સૌમ્યત્વં યત્સૌમનસ્યમાહુઃ . મુખાદિપ્રસાદાદિકાર્યોન્નેયાન્તઃકરણસ્ય વૃત્તિઃ . મૌનં વાઙ્નિયમોઽપિ મનઃસંયમપૂર્વકો ભવતીતિ કાર્યેણ કારણમુચ્યતે મનઃસંયમો મૌનમિતિ . આત્મવિનિગ્રહો મનોનિરોધઃ સર્વતઃ સામાન્યરૂપ આત્મવિનિગ્રહઃ . વાગ્વિષયસ્યૈવ મનસઃ સંયમઃ મૌનમિતિ વિશેષઃ . ભાવસંશુદ્ધિઃ પરૈઃ વ્યવહારકાલેઽમાયાવિત્વં ભાવસંશુદ્ધિઃ . ઇત્યેતત્તપો
માનસમુચ્યતે ..૧૭.૧૬..

==============================
યથોક્તં કાયિકં વાચિકં માનસં ચ તપસ્તપ્તં નરૈઃ સત્ત્વાદિગુણભેદેન કથં ત્રિવિધં ભવતીતિ, ઉચ્યતે
શ્રદ્ધયા પરયા તપ્તં તપસ્તત્ત્રિવિધં નરૈઃ .
અફલાકાઙ્ક્ષિભિર્યુક્તૈઃ સાત્ત્વિકં પરિચક્ષતે ..૧૭.૧૭..

શ્રદ્ધયા આસ્તિક્યબુદ્ધ્યા પરયા પ્રકૃષ્ટયા તપ્તમનુષ્ઠિતં તપસ્તત્પ્રકૃતં ત્રિવિધં ત્રિપ્રકારં ત્ર્યધિષ્ઠાનં નરૈરનુષ્ઠાતૃભિરફલાકાઙ્ક્ષિભિઃ ફલાકાઙ્ક્ષારહિતૈર્યુક્તૈઃ સમાહિતૈર્યદીદૃશં તપઃ, તત્સાત્ત્વિકં સત્ત્વનિર્વૃત્તં પરિચક્ષતે કથયન્તિ શિષ્ટાઃ ..૧૭.૧૭..

==============================
સત્કારમાનપૂજાર્થં તપો દમ્ભેન ચૈવ યત્ .
ક્રિયતે તદિહ પ્રોક્તં રાજસં ચલમધ્રુવમ્ ..૧૭.૧૮..

સત્કારઃ સાધુકારઃ સાધુ અયં તપસ્વી બ્રાહ્મણ ઇત્યેવમર્થમ્ . માનો માનનં પ્રત્યુત્થાનાભિવાદનાદિસ્તદર્થમ્ . પૂજા પાદપ્રક્ષાલનાર્ચનાશયિતૃત્વાદિસ્તદર્થં ચ તપઃ સત્કારમાનપૂજાર્થમ્ . દમ્ભેન ચૈવ યત્ક્રિયતે તપસ્તદિહ પ્રોક્તં કથિતં રાજસં ચલં કાદાચિત્કફલત્વેન અધ્રુવમ્ ..૧૭.૧૮..

==============================
મૂઢગ્રાહેણાત્મનો યત્પીડયા ક્રિયતે તપઃ .
પરસ્યોત્સાદનાર્થં વા તત્તામસમુદાહૃતમ્ ..૧૭.૧૯..

મૂઢગ્રાહેણ અવિવેકનિશ્ચયેન આત્મનઃ પીડયા યત્ક્રિયતે તપઃ પરસ્ય ઉત્સાદનાર્થં વિનાશાર્થં વા, તત્તામસં તપ ઉદાહૃતમ્ ..૧૭.૧૯..

==============================
ઇદાનીં દાનત્રૈવિધ્યમુચ્યતે
દાતવ્યમિતિ યદ્દાનં દીયતેઽનુપકારિણે .
દેશે કાલે ચ પાત્રે ચ તદ્દાનં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્ ..૧૭.૨૦..

દાતવ્યમિતિ એવં મનઃ કૃત્વા યદ્દાનં દીયતેઽનુપકારિણે પ્રત્યુપકારાસમર્થાય, સમર્થાયાપિ નિરપેક્ષં દીયતે . દેશે પુણ્યે કુરુક્ષેત્રાદૌ . કાલે સંક્રાન્ત્યાદૌ . પાત્રે ચ ષડઙ્ગવિદ્વેદપારગ ઇત્યાદૌ . તદ્દાનં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્ ..૧૭.૨૦..

==============================
યત્તુ પ્રત્યુપકારાર્થં ફલમુદ્દિશ્ય વા પુનઃ .
દીયતે ચ પરિક્લિષ્ટં તદ્દાનં રાજસં સ્મૃતમ્ ..૧૭.૨૧..

યત્તુ દાનં પ્રત્યુપકારાર્થં કાલે ત્વયં માં પ્રત્યુપકરિષ્યતીત્યેવમર્થમ્, ફલં વાસ્ય દાનસ્ય મે ભવિષ્યત્યદૃષ્ટમિતિ . તદુદ્દિશ્ય પુનર્દીયતે ચ પરિક્લિષ્ટં ખેદસંયુક્તમ્, તદ્દાનં રાજસં સ્મૃતમ્ ..૧૭.૨૧..

==============================
અદેશકાલે યદ્દાનમપાત્રેભ્યશ્ચ દીયતે .
અસત્કૃતમવજ્ઞાતં તત્તામસમુદાહૃતમ્ ..૧૭.૨૨..

અદેશકાલેઽદેશેઽપુણ્યે દેશે મ્લેચ્છાશુચ્યાદિસંકીર્ણે . અકાલે પુણ્યહેતુત્વેનાપ્રખ્યાતે સંક્રાન્ત્યાદિવિશેષરહિતેઽપાત્રેભ્યશ્ચ મૂર્ખતસ્કરાદિભ્યઃ . દેશાદિસંપત્તૌ વા અસત્કૃતં પ્રિયવચનપાદપ્રક્ષાલનપૂજાદિરહિતમવજ્ઞાતં પાત્રપરિભવયુક્તં ચ યદ્દાનમ્, તત્તામસમુદાહૃતમ્ ..૧૭.૨૨..

==============================
યજ્ઞદાનતપઃપ્રભૃતીનાં સાદ્ગુણ્યકરણાયાયમુપદેશ ઉચ્યતે
ઓં તત્સદિતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ .
બ્રાહ્મણાસ્તેન વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ વિહિતાઃ પુરા ..૧૭.૨૩..

ઓં તત્સદિતિ એવં નિર્દેશઃ, નિર્દિશ્યતેઽનેનેતિ નિર્દેશઃ . ત્રિવિધો નામ નિર્દેશો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતશ્ચિન્તિતો વેદાન્તેષુ બ્રહ્મવિદ્ભિઃ . બ્રાહ્મણાસ્તેન નિર્દેશેન ત્રિવિધેન વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ વિહિતાઃ નિર્મિતાઃ પુરા પૂર્વમિતિ નિર્દેશસ્તુત્યર્થમુચ્યતે ..૧૭.૨૩..

==============================
તસ્માદોમિત્યુદાહૃત્ય યજ્ઞદાનતપઃક્રિયાઃ .
પ્રવર્તન્તે વિધાનોક્તાઃ સતતં બ્રહ્મવાદિનામ્ ..૧૭.૨૪..

તસ્માતોમિત્યુદાહૃત્ય ઉચ્ચાર્ય યજ્ઞદાનતપઃક્રિયા યજ્ઞાદિસ્વરૂપાઃ ક્રિયાઃ પ્રવર્તન્તે વિધાનોક્તાઃ શાસ્ત્રચોદિતાઃ સતતં સર્વદા બ્રહ્મવાદિનાં બ્રહ્મવદનશીલાનામ્ ..૧૭.૨૪..

==============================
તદિત્યનભિસંધાય ફલં યજ્ઞતપઃક્રિયાઃ .
દાનક્રિયાશ્ચ વિવિધાઃ ક્રિયન્તે મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિઃ ..૧૭.૨૫..

તદિત્યનભિસંધાય . તદિતિ બ્રહ્માભિધાનમુચ્ચાર્યાનભિસંધાયશ્ચ યજ્ઞાદિકર્મણઃ ફલં યજ્ઞતપઃક્રિયા યજ્ઞક્રિયાશ્ચ તપઃક્રિયાશ્ચ યજ્ઞતપઃક્રિયા દાનક્રિયાશ્ચ વિવિધાઃ ક્ષેત્રહિરણ્યપ્રદાનાદિલક્ષણાઃ ક્રિયન્તે નિર્વર્ત્યન્તે મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિર્મોક્ષાર્થિભિર્મુમુક્ષુભિઃ ..૧૭.૨૫..

==============================

સદ્ભાવે સાધુભાવે ચ સદિત્યેતત્પ્રયુજ્યતે .
પ્રશસ્તે કર્મણિ તથા સચ્છબ્દઃ પાર્થ યુજ્યતે ..૧૭.૨૬..

સદ્ભાવે . અસતઃ સદ્ભાવે યથાવિદ્યમાનસ્ય પુત્રસ્ય જન્મનિ . તથા સાધુભાવે ચાસદ્વૃત્તસ્યાસાધોઃ સદ્વૃત્તતા સાધુભાવસ્તસ્મિન્ સાધુભાવે ચ . સદિત્યેતદભિધાનં બ્રહ્મણઃ પ્રયુજ્યતેઽભિધીયતે . પ્રશસ્તે કર્મણિ વિવાહાદૌ ચ તથા સચ્છબ્દઃ પાર્થ યુજ્યતે પ્રયુજ્યત ઇત્યેતત્ ..૧૭.૨૬..

==============================
યજ્ઞે તપસિ દાને ચ સ્થિતિઃ સદિતિ ચોચ્યતે .
કર્મ ચૈવ તદર્થીયં સદિત્યેવાભિધીયતે ..૧૭.૨૭..

યજ્ઞે યજ્ઞકર્મણિ યા સ્થિતિઃ, તપસિ ચ યા સ્થિતિઃ, દાને ચ યા સ્થિતિઃ, સા સદિતિ ચોચ્યતે વિદ્વદ્ભિઃ . કર્મ ચૈવ તદર્થીયં યજ્ઞદાનતપોઽર્થીયમ્ . અથવા, યસ્યાભિધાનત્રયં પ્રકૃતં તદર્થીયં યજ્ઞદાનતપોઽર્થીયમીશ્વરાર્થીયમિત્યેતત્ . સદિત્યેવાભિધીયતે . તદેતદ્યજ્ઞદાનતપઆદિકર્માસાત્ત્વિકં વિગુણમપિ શ્રદ્ધાપૂર્વકં બ્રહ્મણોઽભિધાનત્રયપ્રયોગેણ સગુણં સાત્ત્વિકં સંપાદિતં ભવતિ ..૧૭.૨૭..

==============================
તત્ર ચ સર્વત્ર શ્રદ્ધાપ્રધાનતયા સર્વં સંપાદ્યતે યસ્માત્, તસ્માત્
અશ્રદ્ધયા હુતં દત્તં તપસ્તપ્તં કૃતં ચ યત્ .
અસદિત્યુચ્યતે પાર્થ ન ચ તત્પ્રેત્ય નો ઇહ ..૧૭.૨૮..

અશ્રદ્ધયા હુતં હવનં કૃતમ્ . અશ્રદ્ધયા દત્તં બ્રાહ્મણેભ્યઃ . અશ્રદ્ધયા તપસ્તપ્તમનુષ્ઠિતમ્ . તથાશ્રદ્ધયૈવ કૃતં યત્સ્તુતિનમસ્કારાદિ, તત્સર્વમસદિત્યુચ્યતે મત્પ્રાપ્તિસાધનમાર્ગબાહ્યત્વાત્પાર્થ . ન ચ તદ્બહુલાયાસમપિ પ્રેત્ય ફલાય નો અપીહાર્થમ્, સાધુભિર્નિન્દિતત્વાદિતિ ..૧૭.૨૮..

શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છંકરભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાભાષ્યે
સપ્તદશોઽધ્યાયઃ .
_________________________________________________________