મહાદેવ

.. શ્રીશિવતાણ્ડવસ્તોત્રમ્ ..

॥ श्रीशिवताण्डवस्तोत्रम् ॥

રચયિતા: Rawan વાચન સંખ્યા: 2

લિપિ પસંદ કરો: देवनागरी (संस्कृत) English (Roman) தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ ગુજરાતી বাংলা

અથ રાવણકૃતશિવતાણ્ડવસ્તોત્રમ્

.. શ્રીગણેશાય નમઃ ..

જટાટવીગલજ્જલપ્રવાહપાવિતસ્થલે
ગલેઽવલમ્બ્ય લમ્બિતાં ભુજઙ્ગતુઙ્ગમાલિકામ્ .
ડમડ્ડમડ્ડમડ્ડમન્નિનાદવડ્ડમર્વયં
ચકાર ચણ્ડતાણ્ડવં તનોતુ નઃ શિવઃ શિવમ્ .. ૧..

જટાકટાહસમ્ભ્રમભ્રમન્નિલિમ્પનિર્ઝરી-
વિલોલવીચિવલ્લરીવિરાજમાનમૂર્દ્ધનિ .
ધગદ્ધગદ્ધગજ્જ્વલલ્લલાટપટ્ટપાવકે
કિશોરચન્દ્રશેખરે રતિઃ પ્રતિક્ષણં મમ .. ૨..

ધરાધરેન્દ્રનન્દિનીવિલાસબન્ધુબન્ધુર-
સ્ફુરદ્દિગન્તસન્તતિપ્રમોદમાનમાનસે .
કૃપાકટાક્ષધોરણીનિરુદ્ધદુર્ધરાપદિ
ક્વચિદ્દિગમ્બરે(ક્વચિચ્ચિદમ્બરે) મનો વિનોદમેતુ વસ્તુનિ .. ૩..

જટાભુજઙ્ગપિઙ્ગલસ્ફુરત્ફણામણિપ્રભા-
કદમ્બકુઙ્કુમદ્રવપ્રલિપ્તદિગ્વધૂમુખે .
મદાન્ધસિન્ધુરસ્ફુરત્ત્વગુત્તરીયમેદુરે (સિન્ધુરાસુરત્વ)
મનો વિનોદમદ્ભુતં બિભર્તુ ભૂતભર્તરિ .. ૪..

સહસ્રલોચનપ્રભૃત્યશેષલેખશેખર-
પ્રસૂનધૂલિધોરણીવિધૂસરાઙ્ઘ્રિપીઠભૂઃ .
ભુજઙ્ગરાજમાલયા નિબદ્ધજાટજૂટકઃ
શ્રિયૈ ચિરાય જાયતાં ચકોરબન્ધુશેખરઃ .. ૫.. (શ્રિયે)
લલાટચત્વરજ્વલદ્ધનઞ્જયસ્ફુલિઙ્ગભા-
નિપીતપઞ્ચસાયકં નમન્નિલિમ્પનાયકમ્ . (સ્ફુલિઙ્ગયા નિપીત)
સુધામયૂખલેખયા વિરાજમાનશેખરં
મહાકપાલિ સમ્પદે શિરો જટાલમસ્તુ નઃ .. ૬..

(મહઃ કપાલિ સમ્પદે સરિજ્જટાલમસ્તુ નઃ ..)
કરાલભાલપટ્ટિકાધગદ્ધગદ્ધગજ્જ્વલ-
દ્ધનઞ્જયાહુતીકૃતપ્રચણ્ડપઞ્ચસાયકે .
ધરાધરેન્દ્રનન્દિનીકુચાગ્રચિત્રપત્રક-
પ્રકલ્પનૈકશિલ્પિનિ ત્રિલોચને રતિર્મમ .. ૭..

નવીનમેઘમણ્ડલીનિરુદ્ધદુર્ધરસ્ફુરત્-
કુહૂનિશીથિનીતમઃપ્રબન્ધબદ્ધકન્ધરઃ . (પ્રબદ્ધબદ્ધ)
નિલિમ્પનિર્ઝરીધરસ્તનોતુ કૃત્તિસિન્ધુરઃ
કલાનિધાનબન્ધુરઃ શ્રિયં જગદ્ધુરન્ધરઃ .. ૮..

પ્રફુલ્લનીલપઙ્કજપ્રપઞ્ચકાલિમપ્રભા-
ઽવલમ્બિકણ્ઠકન્દલીરુચિપ્રબદ્ધકન્ધરમ્ .
સ્મરચ્છિદં પુરચ્છિદં ભવચ્છિદં મખચ્છિદં
ગજચ્છિદાન્ધકચ્છિદં તમન્તકચ્છિદં ભજે .. ૯..

અખર્વ(અગર્વ)સર્વમઙ્ગલાકલાકદમ્બમઞ્જરી-
રસપ્રવાહમાધુરીવિજૃમ્ભણામધુવ્રતમ્ .
સ્મરાન્તકં પુરાન્તકં ભવાન્તકં મખાન્તકં
ગજાન્તકાન્ધકાન્તકં તમન્તકાન્તકં ભજે .. ૧૦..

જયત્વદભ્રવિભ્રમભ્રમદ્ભુજઙ્ગમશ્વસ- (જયત્યદ)
દ્વિનિર્ગમત્ક્રમસ્ફુરત્કરાલભાલહવ્યવાટ્ .
ધિમિદ્ધિમિદ્ધિમિદ્ધ્વનન્મૃદઙ્ગતુઙ્ગમઙ્ગલ- (ધિમિં ધિમિં ધિમિં ધ્વનન્)
ધ્વનિક્રમપ્રવર્તિતપ્રચણ્ડતાણ્ડવઃ શિવઃ .. ૧૧..

દૃષદ્વિચિત્રતલ્પયોર્ભુજઙ્ગમૌક્તિકસ્રજોર્-
ગરિષ્ઠરત્નલોષ્ઠયોઃ સુહૃદ્વિપક્ષપક્ષયોઃ .
તૃણારવિન્દચક્ષુષોઃ પ્રજામહીમહેન્દ્રયોઃ
સમપ્રવૃત્તિકઃ કદા સદાશિવં ભજામ્યહમ્ .. ૧૨..

(સમં પ્રવર્તયન્મનઃ કદા સદાશિવં ભજે ..)
કદા નિલિમ્પનિર્ઝરીનિકુઞ્જકોટરે વસન્
વિમુક્તદુર્મતિઃ સદા શિરઃસ્થમઞ્જલિં વહન્ .
વિલોલલોલલોચનો લલામભાલલગ્નકઃ
(વિમુક્તલોલલોચનાલલામભાલલગ્નકં)
શિવેતિ મન્ત્રમુચ્ચરન્ કદા સુખી ભવામ્યહમ્ .. ૧૩..

નિલિમ્પનાથનાગરીકદમ્બમૌલમલ્લિકા-
નિગુમ્ફનિર્ભરક્ષરન્મધૂષ્ણિકામનોહરઃ .
તનોતુ નો મનોમુદં વિનોદિનીમહર્નિશં
પરશ્રિયઃ પરં પદં તદઙ્ગજત્વિષાં ચયઃ .. ૧૪..

પ્રચણ્ડવાડવાનલપ્રભાશુભપ્રચારણી
મહાષ્ટસિદ્ધિકામિનીજનાઽવહૂતજલ્પના .
વિમુક્તવામલોચનાવિવાહકાલિકધ્વનિઃ
શિવેતિ મન્ત્રભૂષણા જગજ્જયાય જાયતામ્ .. ૧૫..

ઇમં હિ નિત્યમેવમુક્તમુત્તમોત્તમં સ્તવં
પઠન્સ્મરન્બ્રુવન્નરો વિશુદ્ધિમેતિસન્તતમ્ .
હરે ગુરૌ સુભક્તિમાશુ યાતિ નાઽન્યથા ગતિં
વિમોહનં હિ દેહિનાં સુશઙ્કરસ્ય ચિન્તનમ્ .. ૧૬..

પૂજાવસાનસમયે દશવક્ત્રગીતં
યઃ શમ્ભુપૂજનપરં પઠતિ પ્રદોષે .
તસ્ય સ્થિરાં રથગજેન્દ્રતુરઙ્ગયુક્તાં
લક્ષ્મીં સદૈવ સુમુખીં પ્રદદાતિ શમ્ભુઃ .. ૧૭..

(લક્ષ્મીં પ્રસાદસમયે પ્રદદાતિ શમ્ભુઃ)

.. ઇતિ શ્રીરાવણકૃતં શિવતાણ્ડવસ્તોત્રં સમ્પૂર્ણમ્ ..

સંપૂર્ણ ભાવાર્થ અને અર્થ

શ્લોક ૧:

ઘનઘોર વન જેવી જટામાંથી વહેતી ગંગાના પવિત્ર જળપ્રવાહથી જેમનો કંઠ પ્રક્ષાલિત અને પવિત્ર છે, જેમના ગળામાં ઊંચા અને લાંબા સર્પની માળા હારની જેમ લટકે છે, અને જેઓ ડમરુના 'ડમડ્-ડમડ્' ના ગંભીર નાદ સાથે પ્રચંડ તાંડવ નૃત્ય કરી રહ્યા છે, તે ભગવાન શિવ આપણા સૌનું કલ્યાણ કરે.

શ્લોક ૨:

જટારૂપી કડાહમાં અતિ વેગથી ઘૂમરી ખાતી દેવનદી ગંગાના ચંચળ મોજાંઓથી જેમનું મસ્તક શોભી રહ્યું છે, જેમના કપાળના ફલક પર 'ધગદ્-ધગદ્' કરતી પ્રચંડ અગ્નિ પ્રજ્વલિત છે, અને જેમના શીશ પર બાળ-ચંદ્રમા (બીજનો ચાંદ) બિરાજમાન છે, તે ભગવાન શિવમાં મારું મન પ્રતિક્ષણ લીન રહે.

શ્લોક ૩:

પર્વતરાજ હિમાલયની પુત્રી પાર્વતીજીના વિલાસપૂર્ણ કટાક્ષોથી જેઓ અત્યંત શોભાયમાન છે, જેમના હૃદયમાં સમગ્ર સૃષ્ટિના તમામ જીવો આનંદ અનુભવે છે, જેમના અવિરત કરુણાકટાક્ષથી ભક્તોની ઘોર આપત્તિઓ દૂર થાય છે, અને જેઓ દિગંબર (દિશાઓને જ વસ્ત્ર તરીકે ધારણ કરનારા) છે, તેવા પરમતત્ત્વ શિવમાં મારું મન નિરંતર આનંદ પામે.

શ્લોક ૪:

જટામાં લપેટાયેલા સર્પોના ફેણની મણિઓની લાલ-પીળી (પિંગળ) કાંતિ દિશારૂપી સુંદરીઓના મુખ પર કંકુના લેપ સમાન શોભી રહી છે, અને જેઓ મદમસ્ત હાથીના ચામડાના બનેલા ઉત્તરીય વસ્ત્રથી અત્યંત તેજસ્વી દેખાય છે, તે સમગ્ર જીવોનું ભરણ-પોષણ કરનારા ભૂતનાથ શિવમાં મારું મન અદ્ભુત આનંદ પ્રાપ્ત કરે.

શ્લોક ૫:

ઇન્દ્ર આદિ તમામ દેવતાઓ નમન કરે છે ત્યારે તેમના મુકુટના પુષ્પોના પરાગરજની ધૂળથી જેમના ચરણકમળની પાદપીઠ સદા સુશોભિત અને ધૂસરિત રહે છે, નાગરાજના હારથી જેમનો જટાજૂટ બંધાયેલો છે, અને ચકોર પક્ષીના પરમ બંધુ ચંદ્રમા જેમના મસ્તકનો મુકુટ છે, તે ભગવાન શિવ આપણને દીર્ઘકાળ સુધી અક્ષય સંપત્તિ અને ઐશ્વર્ય પ્રદાન કરે.

શ્લોક ૬:

જેમના લલાટરૂપી આંગણમાં પ્રજ્વલિત અગ્નિના તણખાઓએ કામદેવને ભસ્મ કરી દીધો હતો, સમસ્ત દેવરાજ જેમને પ્રણામ કરે છે, અમૃતકિરણો વાળા ચંદ્રથી જેમનું મસ્તક સુશોભિત છે, અને જેઓ નરકપાલની માળા ધારણ કરે છે, તે મહાકપાલી ભગવાન શિવની જટા આપણને પરમ સિદ્ધિ અને ઐશ્વર્ય પ્રદાન કરે.

શ્લોક ૭:

જેમના ભયંકર લલાટ-ફલક પર 'ધગદ્-ધગદ્' બળતી અગ્નિમાં પ્રચંડ કામદેવની આહુતિ પડી ગઈ હતી, અને જેઓ પર્વતરાજ-પુત્રી પાર્વતીના વક્ષઃસ્થળ પર શૃંગારિક પત્ર-લેખન (ચિત્રકારી) કરવામાં એકમાત્ર કુશળ શિલ્પી છે, તે ત્રિનેત્રધારી ભગવાન શિવમાં મારી અનન્ય ભક્તિ કાયમ રહે.

શ્લોક ૮:

નવીન વાદળોના સમૂહથી ઘેરાયેલી અમાસની મધ્યરાત્રિના અંધકાર સમાન શ્યામલ (નીલો) જેમનો કંઠ શોભી રહ્યો છે, જેઓ ગંગાજીને ધારણ કરનારા છે, હાથીનું ચર્મ ઓઢનારા છે, કળાઓના સ્વામી ચંદ્રમાથી અતિ સુંદર દેખાનારા છે, અને જેઓ સમગ્ર જગતનો ભાર વહન કરે છે, તે ભગવાન શિવ આપણને પરમ ઐશ્વર્ય પ્રદાન કરે.

શ્લોક ૯:

પૂર્ણ ખીલેલા નીલકમળના સમૂહ જેવી શ્યામ કાંતિથી જેમનો કંઠ શોભાયમાન છે, જેઓ કામદેવનો નાશ કરનારા, ત્રિપુરાસુરનો વધ કરનારા, સંસાર-બંધનોને કાપનારા, દક્ષયજ્ઞનો વિધ્વંસ કરનારા, ગજાસુર અને અંધકાસુરનો સંહાર કરનારા, તથા મૃત્યુના દેવ યમરાજને પણ પરાજિત કરનારા છે, તે ભગવાન શિવની હું વંદના કરું છું.

શ્લોક ૧૦:

જેઓ અહંકાર રહિત થઈને, સર્વમંગલા (પાર્વતીજી) ની સમસ્ત કળાઓરૂપી કદંબ-મંજરીઓના રસ-પ્રવાહની મધુરતાનું પાન કરનારા ભમરા સમાન છે, તથા જેઓ કામદેવ, ત્રિપુરાસુર, સંસાર-બંધન, દક્ષયજ્ઞ, ગજાસુર, અંધકાસુર અને કાળ (યમરાજ) નો સંહાર કરનારા છે, તે ભગવાન શિવનું હું ભજન કરું છું.

શ્લોક ૧૧:

આકાશમાં વેગથી ઘૂમતા સર્પોના ફૂંફાડા મારવાથી જેમના લલાટની અગ્નિ વધુ ભડકી ઊઠે છે, અને મૃદંગના માંગલિક તેમજ ગંભીર 'ધિમિદ્-ધિમિદ્' અવાજના તાલ પર જેમનું પ્રચંડ તાંડવ નૃત્ય ચાલી રહ્યું છે, તે દેવાધિદેવ ભગવાન શિવનો સદા જય થાઓ!

શ્લોક ૧૨:

કઠોર પથ્થર અને કોમળ વિચિત્ર શય્યામાં, સર્પ અને મોતીઓની માળામાં, બહુમૂલ્ય રત્ન અને માટીના ઢેફામાં, મિત્ર અને શત્રુમાં, તણખલા અને કમળનયની સુંદરીમાં, તથા સામાન્ય પ્રજા અને સમ્રાટમાં—સમદ્રષ્ટિ રાખીને હું ક્યારે તે સદાશિવની નિષ્કામ આરાધના કરી શકીશ?

શ્લોક ૧૩:

હું ક્યારે દેવનદી ગંગાના તટ પર કોઈ લતાકુંજની ગુફામાં વાસ કરીને, દુર્બુદ્ધિથી મુક્ત થઈ, મસ્તક પર હાથ જોડી, ચંચળ નેત્રોને શાંત કરી લલાટ પર ત્રિપુંડ લગાવી, 'શિવ' મંત્રનો નિરંતર જપ કરતાં કરતાં પરમાનંદને પ્રાપ્ત કરીશ?

શ્લોક ૧૪:

દેવાંગનાઓના અંબોડામાં ગૂંથેલા ચમેલીના પુષ્પોમાંથી ટપકતા સુગંધિત મકરંદથી મહેકતી ભગવાન શિવના અંગોની જે દિવ્ય અને મનોહર કાંતિ છે, તે આપણા મનને રાત-દિવસ આનંદિત કરે અને આપણને પરમ પદ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરાવે.

શ્લોક ૧૫:

પ્રચંડ વડવાનલની અગ્નિ સમાન દુષ્ટોનો નાશ કરનારી, આઠેય મહાસિદ્ધિઓ આપનારી, વિવાહ-સમયના માંગલિક ગીતો સમાન પરમ કલ્યાણકારી, અને સુંદર નેત્રોવાળાં પાર્વતીજીથી શોભિત 'શિવ' નામનો આ પવિત્ર મંત્ર સમગ્ર સંસાર પર વિજય પ્રાપ્ત કરાવનારો નીવડે.

શ્લોક ૧૬:

જે મનુષ્ય આ ઉત્તમોત્તમ શિવતાંડવ સ્તોત્રનો નિત્ય પાઠ કરે છે, સ્મરણ કરે છે અથવા શ્રવણ કરે છે, તે સદા પરમ પવિત્રતા પ્રાપ્ત કરે છે અને જગદ્ગુરુ ભગવાન શિવની સુદ્રઢ ભક્તિ પામે છે. આ ભક્તિ સિવાય અન્ય કોઈ શ્રેષ્ઠ ગતિ નથી, કારણ કે ભગવાન શંકરનું ચિંતન જ જીવોના સમસ્ત મોહ અને ભ્રમનો નાશ કરનારું છે.

શ્લોક ૧૭:

જે મનુષ્ય પ્રદોષકાળમાં અથવા શિવ-પૂજાની સમાપ્તિ પર રાવણ દ્વારા ગવાયેલા આ સ્તોત્રનો ભક્તિભાવપૂર્વક પાઠ કરે છે, ભગવાન શંકર તે ભક્તને રથ, હાથી અને ઘોડાઓથી પરિપૂર્ણ સ્થિર લક્ષ્મી તથા અખંડ ઐશ્વર્ય સદા માટે પ્રદાન કરે છે.

.. શ્રીશિવતાણ્ડવસ્તોત્રમ્ ..

સંપૂર્ણ ભાવાર્થ અને અર્થ

ફળશ્રુતિ અને નિત્ય પાઠ મહાત્મ્ય