సమావర్తన సంస్కార

పారస్కర-గృహ్యసూత్ర కే అనుసార సమావర్తన-సంస్కార మేం భీ వేదారమ్భ ఏవం ఉపనయన-సంస్కార మేం విహిత అధికాంశ విధియోం కో పునరావర్తిత కియా జాతా హై. వేదాధ్యయన పూర్ణ కర బ్రహ్మచారీ అపనే బ్రహ్మచర్య వ్రత కీ సమ్పూర్తి కరతా హై తథా ద్వితీయ ఆశ్రమ మేం జానే కే లియే గురు సే అనుమతి చాహతా హై. గృహ్యసూత్రోం మేం బ్రహ్మచర్య వ్రతనివర్తక కర్మ కో హీ సమావర్తన శబ్ద సే కహా గయా హై. ఇసమేం బ్రహ్మచారీ స్నాన కరనే కీ ప్రార్థనా అపనే ఆచార్య సే కరతా హై తథా ఉనకీ ఆజ్ఞా ప్రాప్త హోనే పర వైశ్వానర నామక అగ్ని కీ స్థాపనా 'పఞ్చభూ' సంస్కార కే ద్వారా కరకే కుశకణ్డికా కే ద్వారా హోమ-విధి సమ్పన్న కరతా హై. తదనన్తర అగ్ని-పరిసమూహన ఏవం సమిదాధాన కరకే అఙ్గ- ప్రోక్షణ, భస్మ-ధారణ తథా దేవతా, గురు కా అభివాదన కరతా హై, తదనన్తర ఆఠ ప్రతిష్ఠిత కుమ్భోం కే జల సే అపనే శిర పర అభిషేక కరతా హై, ఇసకే బాద మేఖలా, దణ్డ, మృగచర్మ కా మన్త్రపూర్వక పరిత్యాగ కర సూర్యోపస్థాన కరతా హై తథా అపనే శరీర కో వివిధ వస్త్రాలంకారోం సే విభూషిత కర గృహస్థ ధర్మ కే అనుసార శాస్త్రోక్త విధియోం కా పరిపాలన కరతా హై. ఆచార్య ఉసే గృహస్థ ధర్మ కా ఉపదేశ కరతే హైం. ఇన సారీ విధియోం కా ప్రయోగ నిమ్నలిఖిత రూప మేం కియా జాతా హై.

సమావర్తన సంస్కారవిధిః
బ్రహ్మచారీ- 'అముకగోత్రః అముకశర్మా స్నానాధికారసిద్ధయే గోనిష్క్రయభూతం సువర్ణం రజతం వా ఆచార్యాయ తుభ్యమహం సమ్ప్రదదే'
ఇతి గురవే ప్రదాయ 'భో గురో స్నాస్యామి' ఇతి సమ్ప్రార్థ్య 'స్నాహి' ఇత్యనుజ్ఞాతః సమావర్తనం కుర్యాత్.
నిర్దేశ- ఆచార్య సమావర్తన సంస్కార కే నిమిత్త అలగ వేదీ కా నిర్మాణ కరాకర, పూర్వాభిముఖ బైఠకర అపనే దక్షిణ కీ ఓర ఉత్తరాభిముఖ బ్రహ్మచారీ కో బైఠాకర గణేశాది సమస్త ఆవాహిత దేవతాఓం కా పూజన కర పఞ్చభూసంస్కారపూర్వక వైశ్వానర నామక అగ్ని కీ స్థాపనా కరతా హై.
(పఞ్చభూసంస్కార ఏవం కుశకణ్డికా కీ విధి ఉపనయన సంస్కార మేం పూర్ణరూప సే దీ గయీ హై, తదనుసార యహాఀ భీ సమ్పన్న కర లేనా చాహిఏ).

తతో బ్రహ్మవరణస్య సఙ్కల్పః
'అస్య వటోః సమావర్తనాఙ్గహోమకర్మణి ఏభిర్వరణద్రవ్యైగౌత్రమముక- శర్మాణం బ్రహ్మాణం త్వామహం వృణే' ఇతి వృత్వా-
యథా చతుర్ముఖో బ్రహ్మా సర్వవేదధరః ప్రభుః.
తథా త్వం మమ యజ్ఞేఽస్మిన్ బ్రహ్మా భవ ద్విజోత్తమ ..

ఇతి ప్రార్థయేత్ .
ఉపనయనవత్ కుశకణ్డికాం కృత్వా "వైశ్వానరనామాగ్నే సుప్రతిష్ఠితే వరదో భవ" ఇతి ప్రతిష్ఠాప్య ధ్యాయేత్ పూజయేచ్చ్చ.
తద్యథా- 'ఓం భూర్భువః స్వః వైశ్వానరనామ్నే అగ్నయే నమః'.
అగ్ని ప్రజ్వలితం వన్దే జాతవేదం హుతాశనమ్.
సువర్ణవర్ణమమలమనన్తం విశ్వతోముఖమ్ ..

సర్వతః పాణిపాదశ్చ సర్వతోఽక్షిశిరోముఖః .
విశ్వరూపో మహానగ్నిః ప్రణీతః సర్వకర్మసు .
ఓం చత్వారి శృఙ్గా త్రయో అస్య పాదా ద్వే శీర్షే సప్త హస్తాసో అస్య.
త్రిధా బద్ధో వృషభో రోరవీతి మహో దేవో మర్త్యా ఆవివేశ ..

ఇతి మన్త్రైరగ్నిం సమ్పూజ్య దక్షిణం జాన్వాచ్య కుశేన దక్షిణబాహౌ బ్రహ్మణాఽన్వారబ్ధ ఆచాన్తో మౌనీ మూలమధ్యభాగయోర్మధ్యేన స్రువం గృహీత్వా జుహుయాత్.
హోమ-విధిః
ఓం ప్రజాపతయే స్వాహా, ఇదం ప్రజాపతయే న మమ.
 (ఇతి మనసో చ్చారయేత్)
ఓం ఇన్ద్రాయ స్వాహా, ఇదమిన్ద్రాయ న మమ.
ఓం అగ్నయే స్వాహా, ఇదమగ్నయే న మమ.
ఓం సోమాయ స్వాహా, ఇదం సోమాయ న మమ.

(అన్వారమ్భం త్యక్త్వా యథాపూర్వ యజుర్వేదాద్యాహుతయః హోతవ్యాః)

యజుర్వేదాహుతయః -
ఓం అన్తరిక్షాయ స్వాహా, ఇదమన్తరిక్షాయ న మమ.
ఓం వాయవే స్వాహా, ఇదం వాయవే న మమ.
ఓం బ్రహ్మణే స్వాహా, ఇదం బ్రహ్మణే న మమ.
ఓం ఛన్దోభ్యః స్వాహా, ఇదం ఛన్దోభ్యో న మమ.

ఋగ్వేదాహుతయః -
ఓం పృథివ్యై స్వాహా, ఇదం పృథివ్యై న మమ.
ఓం అగ్నయే స్వాహా, ఇదమగ్నయే న మమ.
ఓం బ్రహ్మణే స్వాహా, ఇదం బ్రహ్మణే న మమ.
ఓం ఛన్దోభ్యః స్వాహా, ఇదం ఛన్దోభ్యో న మమ.

సామవేదాహుతయః -
ఓం దివే స్వాహా, ఇదం దివే న మమ.
ఓం సూర్యాయ స్వాహా, ఇదం సూర్యాయ న మమ.
ఓం బ్రహ్మణే స్వాహా, ఇదం బ్రహ్మణే న మమ.

అథర్వవేదాహుతయః-
ఓం దిగ్భ్యః స్వాహా, ఇదం దిగ్భ్యో న మమ.
ఓం చన్ద్రమసే స్వాహా, ఇదం చన్ద్రమసే న మమ.
ఓం బ్రహ్మణే స్వాహా, ఇదం బ్రహ్మణే న మమ.
ఓం ఛన్దోభ్యః స్వాహా, ఇదం ఛన్దోభ్యో న మమ.

సామాన్యాహుతయః
ఓం ప్రజాపతయే స్వాహా, ఇదం ప్రజాపతయే న మమ.
ఓం దేవేభ్యః స్వాహా, ఇదం దేవేభ్యో న మమ.
ఓం ఋషిభ్యః స్వాహా, ఇదం ఋషిభ్యో న మమ.
ఓం శ్రద్ధాయై స్వాహా, ఇదం శ్రద్ధాయై న మమ.
ఓం మేధాయై స్వాహా, ఇదం మేధాయై న మమ.
ఓం సదసస్పతయే స్వాహా, ఇదం సదసస్పతయే న మమ.
ఓం అనుమతయే స్వాహా, ఇదమనుమతయే న మమ.

పున బ్రహ్మణాఽన్వారబ్ధః -
ఓం భూః స్వాహా, ఇదమగ్నయే న మమ.
ఓం భువః స్వాహా, ఇదం వాయవే న మమ.
ఓం స్వః స్వాహా, ఇదం సూర్యాయ న మమ.
ఓం త్వన్నో అగ్నే వరుణస్య విద్వాన్ దేవస్య హేడో అవ యాసిసీష్ఠాః.
యజిష్ఠో వహ్నితమః శోశుచానో విశ్వా ప్రముముగ్ధ్యస్మత్స్వాహా..
ఇదమగ్నివరుణాభ్యాం న మమ.

ద్వేషాసి
ఓం స త్వన్నో అగ్నేఽవమో భవోతీ నేదిష్ఠోఽఅస్యా ఉషసో వ్యుష్టౌ.
అవ యక్ష్వ నో వరుణ రరాణో వ్బ్రీహి మృడీక సుహవో న ఏధి స్వాహా..

ఇదమగ్నివరుణాభ్యాం న మమ.
ఓం అయాశ్చాగ్నేఽస్యనభిశస్తిపాశ్చ సత్యమిత్వమయా అసి.
అయా నో యజ్ఞం వహాస్యయా నో ధేహి భేషజః స్వాహా..

ఇదమగ్నయే అయసే న మమ.
ఓం యే తే శతం వరుణ యే సహస్రం యజ్ఞియాః పాశా వితతా మహాన్తః.
తేభిర్నో అద్య సవితోత విష్ణుర్విశ్వే ముఞ్చన్తు మరుతః స్వర్కాః స్వాహా..

ఇదం వరుణాయ సవిత్రే విష్ణవే విశ్వేభ్యో దేవేభ్యో మరుద్భయః స్వర్కేభ్యశ్చ న మమ.
ఓం ఉదుత్తమం వరుణ పాశమస్మదవాధమం విమధ్యమః శ్రథాయ.
అథా వయమాదిత్యవ్రతే తవానాగసో అదితయే స్యామ స్వాహా..

ఇదం వరుణాయాదిత్యాయాదితయే న మమ.
ఓం ప్రజాపతయే స్వాహా, ఇదం ప్రజాపతయే న మమ.
ఓం అగ్నయే స్విష్టకృతే స్వాహా, ఇదమగ్నయే స్విష్టకృతే న మమ.
సంస్రవప్రాశనమ్. మార్జనమ్. అగ్నౌ పవిత్రప్రతిపత్తిః. ప్రణీతావిమోకః.

బ్రహ్మణే పూర్ణపాత్రదానమ్.
తత్ర సఙ్కల్పః
వటుః - 'అముకగోత్రః అముకశర్మా కృతస్య సమావర్తనాఙ్గహోమకర్మణః సాద్గుణ్యప్రాప్తయే అపూర్ణపూరణార్థమిదం పూర్ణపాత్రం ప్రజాపతిదైవతం యథానామగోత్రాయ బ్రాహ్మణాయ తుభ్యమహం సమ్ప్రదదే' .
అగ్ని-పరిచర్యా
తతః అగ్నౌ పఞ్చశుష్కగోమయఖణ్డాని మన్త్రపూర్వకం క్షిపేత్.
తద్యథా మన్త్రః-
ఓం అగ్నే సుశ్రవః సుశ్రవసం మా కురు .. 1 ..
ఓం యథా త్వమగ్నే సుశ్రవః సుశ్రవా అసి .. 2..
ఓం ఏవం మా సుశ్రవః సౌశ్రవసం కురు .. 3..
ఓం యథా త్వమగ్నే దేవానాం యజ్ఞస్య నిధిపః అసి .. 4..
ఓం ఏవమహం మనుష్యాణాం వేదస్య నిధిపో భూయాసమ్ .. 5..

నిర్దేశ- ఇసకే బాద జల సే ప్రాదక్షిణ్యవృత్తి సే అగ్ని కా పర్యుక్షణ కర నిమ్నలిఖిత 'అగ్నయే సమిధ.' మన్త్ర సే ఏక-ఏక కరకే ఘృతాక్త తీన సమిధాఓం కీ అగ్ని మేం ఆహుతి కే అనన్తర పునః ఉపరిలిఖిత 'అగ్నే సుశ్రవః' ఇత్యాది పాఀచ మన్త్రోం సే అగ్ని కా పరిసమూహన ఏవం పర్యుక్షణ కరకే మౌన రహతే హుఏ దోనోం హాథోం కో అగ్ని మేం తపాకర ముఖ పోంఛే.

తద్యథా-
సమిదాధానమన్త్రః
సమావర్తన-సంస్కార-ప్రయోగ
అగ్నయే సమిధమాహార్యం బృహతే జాతవేదసే యథా త్వమగ్నే సమిధా సమిధ్యస ఏవమహమాయుషా మేధయా వర్చసా ప్రజయా పశుభిర్బ్రహ్మవర్చసేన సమిన్ధే జీవపుత్రో మమాచార్యో మేధావ్యహమసాన్యనిరాకరిష్ణుర్యశస్వీ తేజస్వీ బ్రహ్మవర్చస్యన్నాదో భూయాసః స్వాహా..

అగ్నిపరిసమూహన-మన్త్రాః
ఓం 'అగ్నే సుశ్రవః సుశ్రవసం మా కురు'.
ఓం యథా త్వమగ్నే సుశ్రవః సుశ్రవా అసి.
ఓం ఏవం మా సుశ్రవః సౌశ్రవర్స కురు.
ఓం యథా త్వమగ్నే దేవానాం యజ్ఞస్య నిధిపః అసి .
ఓం ఏవమహం మనుష్యాణాం వేదస్య నిధిపో భూయాసమ్.
ముఖప్రోక్షణమన్త్రాః
ఓం తనూపా అగ్నేఽసి తన్వం మే పాహి..1..

ఓంఓం ఆయుర్దా అగ్నేఽస్యాయుర్మే దేహి..2..

ఓం వర్యోదా అగ్నేఽసి వర్చీ మే దేహి ..3..

ఓం అగ్నే యన్మే తన్వా ఊనం తన్మ ఆపృణ ..4..

ఓం మేధామ్మే దేవ సవితా ఆదధాతు ..5..

ఓం మేధామ్మే దేవీ సరస్వతీ ఆదధాతు ..6..

ఓం మేధామశ్వినీ దేవావాధత్తాం పుష్కరస్త్రజౌ ..7..

అఙ్గస్పర్శనమన్త్రాః
'ఓం అఙ్గాని చ మ ఆప్యాయన్తామ్' (ఇతి శిరసః ఆపాదమఙ్గాని స్పృశతి).
'ఓం వాక్ చ మ ఆప్యాయతామ్' (ఇతి ముఖమ్).
'ఓం ప్రాణశ్చ మ ఆప్యాయతామ్' (ఇతి నాసారన్ధ్ర).
సమిదాధానమన్త్రః
'ఓం చక్షుశ్చ మ ఆప్యాయతామ్' (ఇతి చక్షుషీ యుగపత్).
'ఓం శ్రోత్రం చ మ ఆప్యాయతామ్' (ఇతి దక్షవామశ్రోత్రే).
'ఓం యశోబలం చ మ ఆప్యాయతామ్' (ఇతి పరస్పరవ్యత్యాసేన బాహ యుగపత్ స్పృశేత్).
భస్మధారణమన్త్రా:
'ఓం త్ర్యాయుషం జమదగ్నేః' ఇతి లలాటే.
'ఓం కశ్యపస్య త్ర్యాయుషమ్' ఇతి గ్రీవాయామ్.
'ఓం యద్దేవేషు త్ర్యాయుషమ్' ఇతి దక్షిణబాహుమూలే.
'ఓం తన్నో అస్తు త్ర్యాయుషమ్' ఇతి హృది'.
నిర్దేశ- ఇసకే అనన్తర బ్రహ్మచారీ అగ్ని ఏవం గురు కో వ్యత్యస్త పాణి సే అభివాదన కరతా హై.
అముకగోత్రోఽ ముకప్రవరోఽ ముకశాఖాధ్యాయీ అముకశర్మాఽహం భో అగ్నే! త్వామభివాదయే.
పునః అముకగోత్రోఽ ముకప్రవరోఽముకశాఖాధ్యాయీ అముకశర్మాఽహం భో గురో ! త్వామభివాదయే.
ఆచార్యః 'ఆయుష్మాన్ భవ సౌమ్య అముకశర్మన్'.
అభిషేక-విధిః
నిర్దేశ- పూర్వ సే దక్షిణోత్తర క్రమ సే స్థాపిత ఆఠ కలశోం సే జల లేకర బ్రహ్మచారీ మన్త్రపూర్వక అపనే శిర పర అభిషేచన కరతా హై.
ఉదఙ్ముఖ బైఠకర దక్షిణ సే ఏక-ఏక కలశ కా జల నికాల కర అభిసిఞ్చన కరతా హై.
ప్రథమకుమ్భాద్ జలగ్రహణమన్త్రః
ఓం యేఽప్స్వన్తరగ్నయః ప్రవిష్ఠ గోహ్య ఉపగోహ్యో మయూఖో.
మనోహాఽస్ఖలో విరుజస్తనూదుషిరిన్ద్రియహా తాన్ విజహామి యో రోచనస్తమిహ గృహ్ణామి..

1. ఊపర లిఖే సమస్త మన్త్రోం కా అర్థ ఉపనయన ప్రకరణ మేం దియా గయా హై.
సమావర్తన-సంస్కారప్రయోగ
మనోహాఽస్ఖలో విరుజస్తనూదపురిన్ద్రియ హా తాన్బిజహామి యో రోచనస్తమిహ గృహ్మణేమి ..

మన్త్రార్థ జల మేం దస ప్రకార కీ అగ్నియాఀ నివాస కరతీ హై, జినమే గోహ్య, ఉపగోహ్య, మయూఖ, మనోహర, ఖల, విరుజ, తను, దూషు ఇన ఆఠ ప్రకార కీ అగ్నియోం కా పరిత్యాగ కర మైం రోచన ఏవం కల్యాణ నామక దోనోం అగ్నియోం సహిత జల కో స్నాన కరనే కే లిఏ గ్రహణ కరతా హూఀ.
సిఞ్చన-మన్త్రః
ఓం తేన మామభిషిఞ్చామి శ్రియై యశసే బ్రహ్మణే బ్రహ్మవర్చసాయ .. (ఇతి స్వశిరసి అభిషిఞ్చేత్)
మన్త్రార్థ-ఇస జల సే లక్ష్మీ-లాభ, యశోలాభ, బ్రహ్మతేజ-లాభ తథా బ్రహ్మజ్ఞాన ప్రాప్త హో, ఇసలిఏ మైం ఆత్మసిఞ్చన కరతా హూఀ.
ద్వితీయకుమ్భాత్-
'ఓం యేఽప్స్వన్తరగ్నయః.' ఇస పూర్వోక్త మన్త్ర సే జల గ్రహణ కరే.
సిఞ్చన-మన్త్రః
ఓం యేన శ్రియమకృణుతాం యేనావమృశతాః సురామ్.
యేనాక్ష్యావభ్యషిఞ్చతో యద్వాం తదశ్వినా యశః ..

మన్త్రార్థ-జిస జల సే అశ్వినీకుమార లక్ష్మీవాన్ హుఏ, జిస జల సే మదిరోత్పన్న దోష దూర కియే గయే ఔర జిస జల సే నేత్రోం కా సిఞ్చన కియా గయా, ఉసీ జల సే మైం అపనీ ఆత్మా కా సిఞ్చన కరతా హూఀ.
తృతీయకుమ్భాద్ జలగ్రహణమన్త్రః
'ఓం యేఽప్స్వన్తరగ్నయః ప్రవిష్ఠ గోహ్య ఉపగోహ్యో మయూఖో.
మనోహాఽస్ఖలో విరుజస్తనూదుషిరిన్ద్రియహా తాన్ విజహామి యో రోచనస్తమిహ గృహ్ణామి..'
(పూర్వోక్త మన్త్ర సే జల గ్రహణ కరేం).
అభిషేకమన్త్రః- ఓం ఆపో హిష్ఠా మయోభువస్తా న ఊర్జే దధాతన. మహే రణాయ చక్షసే..

(ఇతి శిరసి సిఞ్చేత్)
చతుర్థకుమ్భాత్-
'ఓం యేఽప్స్వన్తరగ్నయః' ఇతి మన్త్రేణ జలమాదాయ
ఓం యో వః శివతమో రసస్తస్య భాజయతేహ నః .
ఉశతీరివ మాతరః ..

ఇతి మన్త్రేణ శిరసి అభిషిఞ్జ్ఞేత్.
పఞ్చమకుమ్భాత్
' ఓం యేఽప్స్వన్తరగ్నయః ప్రవిష్ఠ గోహ్య ఉపగోహ్యో మయూఖో.
మనోహాఽస్ఖలో విరుజస్తనూదుషిరిన్ద్రియహా తాన్ విజహామి యో రోచనస్తమిహ గృహ్ణామి.. '
ఇతి మన్త్రేణ జలమాదాయ
ఓం తస్మా అరఙ్గమామవో యస్య క్షయాయ జిన్వథ.
ఆపో జనయథా చ నః ..

ఇతి మన్త్రేణ అభిషిజ్ఞేత్ .. తతః షష్ఠాత్, సప్తమాత్, అష్టమాచ్చ కుమ్భాత్ క్రమేణ మన్త్రావృత్త్యా
'ఓం యేఽప్స్వన్తరగ్నయః' ఇతి అపో గృహీత్వా తూష్ణీ స్వశిరసి అభిషిఞ్చేత్.
తతో బ్రహ్మచారీ 'ఓం ఉదుత్తమమ్' ఇతి మన్త్రం పఠన్ శిరోమార్గేణ మేఖలాం నిస్సారయేత్.
ఓం ఉదుత్తమం వరుణ పాశమస్మదవాఽధర్మ మధ్యమః శ్రథాయ.
అథా వ్వయమాదిత్యన్నతే తవానాగసో అదితయే స్యామ స్వాహా..

నిర్దేశ- ఉక్త మన్త్ర సే మేఖలా కో శిరోమార్గ సే నికాలనే కే బాద బ్రహ్మచారీ అపనే పలాశ-దణ్డ కో ఉత్తరాగ్ర భూమి పర రఖ దే, తథా మృగచర్మ కో చుపచాప ఉత్తార కర అన్య కోఈ వస్త్ర ఉత్తరీయ కే రూప మేం ధారణ కర దోనోం బాహుఓం కో ఊపర ఉఠాకర సూర్య కా ఉపస్థాన కరే.
తద్యథా మన్త్రః-
ఓం ఉద్యన్ భ్రాజభృష్ణురిన్ద్రో మరుద్భిస్స్థాత్ప్రాతర్యావభిరస్థాత్ దశసనిరసి దశసనిం మా కుర్వా విదన్మాగమయోద్యన్ భ్రాజభృష్ణురిన్ద్రో మరుద్భిరస్థాత్ దివా యావభిరస్థాచ్ఛత సనిరసి శతసనిం మా కుర్వా విదన్ మా గమయ, ఉద్యన్ భ్రాజభృష్ణురిన్ద్రో మరుద్భిరస్థాత్ సాయం యావభిరస్థాత్ సహస్త్రసనిరసి సహస్త్రసనిం మా కుర్వా విదన్మా గమయ ..

మన్త్రార్థ - అపనే సమస్త మరుత్ దేవతాఓం కే సాథ ప్రాతఃకాల ఉదిత హోతే హుఏ హే ఆదిత్య ! జైసే తుమ దస గునే కిరణోం కో ధారణ కరతే హో, ఉసీ ప్రకార ముఝే భీ దస గునే తేజ సే యుక్త కరో తథా ముఝే బ్రహ్మచర్య సే ఉత్తీర్ణ జానో. ఇసీ ప్రకార హే ఆదిత్య ! మధ్యాహ్న ఏవం సాయంకాల క్రమశః శత ఏవం సహస్త్ర గునే కిరణోం సే దేదీప్యమాన హోతే హో, అతః ముఝే భీ శత ఏవం సహస్ర గునే తేజ సే యుక్త కరో, తథా ముఝే బ్రహ్మచర్య సే ఉత్తీర్ణ జానో.
నిర్దేశ- సూర్యోపస్థాన కే బాద బ్రహ్మచారీ దధి అథవా తిల ఖాకర శిఖా కే అతిరిక్త సమస్త కేశ కా ముణ్డన కరాకర, నఖాది కటాకర ద్వాదశ అంగుల పరిమిత ఔదుమ్బర కాష్ఠ కా దన్తధావన కరే.
తత్ర మన్త్రః-
ఓం అన్నాద్యాయ వ్యూహధ్వః సోమో రాజాఽయమాగమత్.
స మే ముఖం ప్రమార్థ్యతే యశసా చ భగేన చ ..

మన్త్రార్థ- హే ఔదుమ్బర, తుమ్హేం గ్రహణ కర మైంనే తుమ్హారే అధిపతి చన్ద్ర కో మానో గ్రహణ కర లియా హై, అబ వహ ఓషధియోం కా స్వామీ రాజా సోమ మేరే అన్న ఖానే యోగ్య ముఖ కో యశ ఏవం ఐశ్వర్య సే ప్రచ్ఛాలిత కర దేదీప్యమాన కర దే.
నిర్దేశ-దన్తధావన కర బ్రహ్మచారీ బారహ బార జల సే కుల్లా కర సుగన్ధిత తేల సే యుక్త బటన ఆది సే శరీరోద్వర్తన కర శీతోష్ణ జల సే స్నాన కరతా హై తథా నూతన వస్త్రాది పహనకర చన్దనాది కా అనులేపన కర నాసికా, నేత్ర ఔర శ్రోత్ర కా మన్త్రపూర్వక స్పర్శ కరతా హై,
తద్యథా-
'ఓం ప్రాణాపానీ మే తర్పయ' ఇతి నాసికే యుగపత్ .
'ఓం చక్షుర్మే తర్పయ' ఇతి చక్షుషీ యుగపత్ .
'ఓం శ్రోత్రం మే తర్పయ' ఇతి శ్రోత్రే యుగపత్ స్పృశతి .
తదుపరాన్త బ్రహ్మచారీ దోనోం హాథోం కో ప్రచ్ఛాలిత కర అపసవ్య హోకర ప్రాఙ్ముఖ రహతే హుఏ దక్షిణ దిశా మేం భూమి పర పితరోం కే నిమిత్త అవనేజన (జలాఞ్జలి) ఛోడ఼ే, నిమ్న శ్రుతివాక్య సే-
'ఓం పితరః శున్ధధ్వమ్'.
మన్త్రార్థ- హే పితృగణ! ముఝే శుద్ధ కరో. తదనన్తర సవ్య హోకర ఆచమన కరే, చన్దన సే తిలక కర సవితా దేవతా కీ నిమ్న మన్త్ర సే ప్రార్థనా కరే-
ఓం సుచక్షా అహమక్షీభ్యాం భూయాసం సువర్చా ముఖేన. సుశ్రుతకర్ణాభ్యాం భూయాసమ్ ..

మన్త్రార్థ- మైం సవితా దేవతా కే ప్రసాద సే ఆఀఖోం సే సున్దర దిఖేం తథా కాన్తిమాన ముఖ ఏవం సుననే యోగ్య కర్ణవాలా హో జాఊఀ.
హై ఉసకే బాద నయా వస్త్ర బ్రహ్మచారీ పహనతా హై తథా నిమ్న మన్త్ర బోలతా
వస్త్రాలఙ్కారాదిధారణవిధిః
ఓం పరిధాస్యై యశోధాస్యై దీర్ఘాయుత్వాయ జరదష్టిరస్మి. శతం చ జీవామి శరదః పురూచీ రాయస్పోషం సంవ్యయిష్యే ..

మన్త్రార్థ- మైం దీర్ఘాయు కే లిఏ తథా కీర్తి ప్రాప్త కరనే కే లిఏ యహ వస్త్ర పహనతా హూఀ, మైం ఇస వస్త్ర కో ధారణ కరనే సే సౌ వర్ష తక జీవిత రహకర అత్యన్త తేజస్వీ ఏవం ధనవాన్ బనూఀగా.
నిర్దేశ- తదుపరాన్త దో బార ఆచమన కర బ్రహ్మచారీ 'ఓం యజ్ఞో- పవీతం పరమం పవిత్రమ్' ఇత్యాది మన్త్ర సే ద్వితీయ యజ్ఞోపవీత ధారణ కర పునః ఆచమన కర ఉత్తరీయ వస్త్ర మన్త్ర బోలతే హుఏ ధారణ కరతా హై. తద్యథా-
ఓం యశసా మా ద్యావా పృథివీ యశసేన్ద్రా బృహస్పతీ.
యశో భగశ్చ మాఽవిదద్ యశా మా ప్రతిపద్యతామ్ ..

మన్త్రార్థ-ఆకాశ ఔర పృథివీ యే దోనోం ముఝే యశ సే పరిపూర్ణ కరేం, ఇన్ద్ర ఔర బృహస్పతి ముఝే యశ ప్రదాన కరేం, జిససే ముఝే యశ ఔర సౌభాగ్య ప్రాప్త హో. పునః ఆచమన కర విద్యావ్రతస్నాతక కే రూప మేం బ్రహ్మచారీ గృహస్థధర్మానుకూల విభిన్న అలంకరణాది ధారణ కరతా హై.
పుష్పమాలా కా గ్రహణ ఏవం ధారణ మన్త్ర-
ఓం యా ఆహరజ్జమదగ్నిః శ్రద్ధాయై మేధాయై కామాయేన్ద్రియాయ.
తా అహం ప్రతిగృహ్ణామి యశసా చ భగేన చ..

మన్త్రార్థ- జిస పుష్పమాలా కో మహర్షి జమదగ్ని నే అపనీ అభీష్ట సిద్ధి కే లిఏ ధారణ కియా థా, ఉసీ పుష్పమాలా కో యశ ఔర సౌభాగ్య
కీ ప్రాప్తి కే లిఏ తథా అపనీ చక్షు ఆది ఇన్ద్రియోం కీ రక్షా కే లిఏ గ్రహణ కరతా హూఀ.
ఓం యద్యశోఽప్సరసామిన్ద్రశ్చకార విపులం పృథు.
తేన సఙ్గ్రథితాః సుమనస ఆబధ్నామి యశోమయి ..

మన్త్రార్థ-ఉర్వశీ ఆది అప్సరాయేం జిన మాలాఓం కో ధారణ కరనే సే అత్యన్త సున్దర యశవాలీ హో జాతీ హై. ఉన్హీం గుంథీ హుఈ పుష్పమాలాఓం కో మైం యశ-ప్రాప్తి కే లిఏ ధారణ కరతా హూఀ.
ఇసకే బాద పగడ఼ీ ధారణ మన్త్ర-
ఓం యువా సువాసాః పరివీత ఆగాత స ఉ శ్రేయాన్ భవతి జాయమానః.
తం ధీరాసః కవయ ఉన్నయన్తి స్వాధ్యో మనసా దేవయన్తః ..

మన్త్రార్థ-జో యువక సున్దర వస్త్ర అపనే శిర పర ఉష్ణీష కే రూప మేం ధారణ కరతా హై, వహ సభీ పురుషోం మేం శ్రేష్ఠ కహా జాతా హై ఔర శ్రేష్ఠ వస్త్ర కో ధారణ కరనే వాలా సున్దర పురుష విద్వానోం కే ద్వారా ప్రశంసనీయ హోతా హై తథా సభీ మనుష్య ఉసకీ ప్రశంసా హృదయ సే కరతే హైం.
కర్ణాలఙ్కార ధారణ మన్త్ర-
ఓం అలఙ్కరణమసి భూయోఽలఙ్కరణం భూయాత్.
మన్త్రార్థ- హే కర్ణకుణ్డల! శోభా కో బఢ఼ానే వాలే హో, అతః మేరీ శోభా కో బఢ఼ాఓ. (పహలే దక్షిణ కర్ణ మేం, ఫిర వామ మేం కుణ్డల పహనే).
అఞ్జన ధారణ మన్త్ర-
ఓం వృత్రస్యాసి కనీనకశ్చక్షుర్దా అసి చక్షుర్మే దేహి ..

మన్త్రార్థ- హే అఞ్జన ! తుమ వృత్రాసుర కే నేత్ర కే తారా హో, తుమ నేత్ర కీ జ్యోతి కో బఢ఼ానే వాలే హో, అతః మేరే భీ నేత్ర కీ జ్యోతి కో బఢ఼ాఓ. (దక్షిణ-వామ క్రమ సే లగాయే).
మన్త్ర సే దర్పణ మేం అపనే ముఖ కో దేఖే-
'ఓం రోచిష్ణురసి'.
మన్త్రార్థ- హే దర్పణ! తుమ ప్రకాశ స్వభావ వాలే హో, అతః ముఝే భీ ప్రకాశ దో.
నిమ్న మన్త్ర సే ఛత్ర (ఛాతా) గ్రహణ కరే-
ఓం బృహస్పతేశ్ఛదిరసి పాప్మనోమామన్తర్ధేహి తేజసో యశసో మాఽన్తర్ధేహి ..

మన్త్రార్థ- హే ఛత్ర ! తుమ బృహస్పతి కే ఆచ్ఛాదక హో, ఉన్హేం సమస్త పాపోం సే బచాతే హో, అతః తుమ ముఝే భీ పాపరూపీ ఆతప సే బచాఓ.
తతః మన్త్ర సే నవీన జూతా పహనే -
ఓం ప్రతిష్ఠే స్థో విశ్వతో మా పాతమ్ .
మన్త్రార్థ- హే ఉపానహ! తుమ చలనే మేం కభీ థకతే నహీం హో, నిరన్తర గతిమాన్ హోనే కే కారణ హీ తుమ్హారీ ప్రతిష్ఠా హై, అతః తుమ హమారే సమస్త గతిరోధోం సే అర్థాత్ మార్గ కే కణ్టక ఆది సే మేరీ రక్షా కరో.
తతః నవీన బాఀస కే దణ్డే కో గ్రహణ కరే-
ఓం విశ్వాభ్యో మా నాష్ట్రాభ్యస్పరి పాహి సర్వతః .
మన్త్రార్థ- హే వేణు-దణ్డ! జో జీవ కాటనే తథా డె॒​సనే వాలే హైం తథా జో పశు ఖుర, సీంగ ఆది సే మారనే వాలే హైం, ఉన సభీ సే సభీ జగహ మేరీ రక్షా కరనా.
నిర్దేశ- సమావర్తన-సంస్కార మేం స్వస్తి-పుణ్యాహవాచనాది సే బ్రాహ్మణ
కో పూర్ణపాత్ర దాన పర్యన్త కర్మ, పితా అథవా ఆచార్య కరతా హై తథా ఆఠోం కుమ్భోం కే అభిషేక సే లేకర వేణు-దణ్డ ధారణ పర్యన్త కర్మ బ్రహ్మచారీ స్వయం మన్త్రపూర్వక కరతా హై. ఇసకే ఉపరాన్త బ్రహ్మచారీ అపనే ఆచార్య కీ విధివత్ పూజా కర ఉన్హేం దక్షిణా కే రూప మేం ద్రవ్యాది కే అతిరిక్త గో అథవా తన్నిష్క్రయ ద్రవ్య ప్రదాన కరే, తదుపరాన్త ఆచార్య కే ముఖ సే స్నాతక, గృహస్థ జీవన కే లిఏ పాలనీయ నియమోం కో శ్రద్ధాపూర్వక సునే తథా ఆచార్య కో ఏతదర్థ గోదాన కా సంకల్ప కరే.
తద్యథా-
'అముకగోత్రః అముకశర్మా మమ స్నాతకత్వసిద్ధయే ఇదం గోనిష్క్రయద్రవ్యమాచార్యాయ దాతుమహముత్సృజే' ఇతి దద్యాత్.
స్నాతక కే నియమ
స్నాతకస్య యమాన్ వక్ష్యామః (పా.గృ.సూ. 2.7)
1. కామాత్ ఇతరోఽప్యధిక్రియతే .
(ద్విజాతి కే అతిరిక్త భీ అపనీ ఇచ్ఛా సే అపనే కల్యాణార్థ ఇన నియమోం కా పాలన కర సకతే హైం).
2. నృత్యగీతవాదిత్రాణి న కుర్యాత్, న చ గచ్ఛేత్.
(నాచనే, గానే తథా బజానే కా కామ న స్వయం కరే ఔర న హీ దూసరోం ద్వారా అనుష్ఠిత ఐసే కార్యోం మేం సమ్మిలిత హో).
3. క్షేమే రాత్రౌ గ్రామాన్తరం న గచ్ఛేత్, న చ ధావేత్.
(యది సబ కుఛ ఠీక హో, తో రాత్రి మేం దూసరే గాఀవ మేం న జాయ ఔర న అనావశ్యక దౌడ఼ే).
4. ఉదపానాఽవేక్షణ-వృక్షారోహణ-ఫలప్రపతన- సన్ధిసర్పణ-వివృత-స్నాన-విషమలఙ్ఘన-శుష్కవదన-సన్ధ్యాఽఽదిత్యప్రేక్షణ-భైక్షణాని న కుర్యాత్.
(కుఏఀ మేం న ఝాఀకే, పేడ఼ పర న చఢ఼ే, కచ్చే ఫల తోడ఼కర న గిరాయే, సన్ధి వేలా మేం యాత్రా న కరే, నగ్న వదన స్నాన న కరే, ఊబడ఼-ఖాబడ఼ భూమి కో న లాఀఘే, గన్దీ బాతేం న బోలే, సన్ధ్యా వేలా మేం సూర్యదర్శన న కరే, సమావర్తన-సంస్కార కే బాద భిక్షాటన న కరే).
5. వర్షత్యప్రావృతో వ్రజేత్ 'ఓం అయం మే వజ్రః పాప్మానమపహనత్' ఇతి మన్త్రం పఠన్ గచ్ఛేత్.
(యది వర్షా హో రహీ హో, తో 'అయం మే వజ్రః' మన్త్ర పఢ఼తా హుఆ వినా ఛాతా లగాయే హీ చలే).
మన్త్రార్థ - యహ రవిరశ్మిసంస్కృత జలకణరూపీ వజ్ర మేరే పాపోం కో నష్ట కర దే.
6. అప్స్వాత్మానం నావేక్షేత.
(జల మేం అపనీ పరఛాఈ న దేఖే).
7. అజాతలోమ్నీం విపుసీం షణ్ఢం చ నోపహసేత్.
(జిస స్త్రీ కీ దేహ మేం రోమ న హో తథా ముఀహ మేం మూఀఛ దాఢ఼ీ హో ఔర జో పురుష నపుంసక హో, ఉసకా ఉపహాస న కరే).
8. గర్భిణీం విజన్యేతి బ్రూయాత్.
(గర్భిణీ స్త్రీ కో గర్భిణీ న కహ- కర విజన్యా-కల్యాణప్రసవా కహే).
9. సకులమితి నకులమ్.
(నిర్వశ పురుష కో న కుల అథవా నిర్వశ న కహకర సకుల-సవంశ కహే).
10. భగాలమితి కపాలమ్.
(కపాల కో భగాల శబ్ద సే కహే).
11. మణిధనురితీన్ద్రధనుః .
(ఇన్ద్రధనుష కో మణిధనుష శబ్ద సే కహే).
12. గాం ధయన్తీం పరస్మై నాచక్షీత.
(అపనే వత్స కో దూధ పిలాతీ హుఈ గాయ కే బారే మేం దూసరే సే న కహే).
13. ఉర్వరాయామనన్తర్హితాయాం భూమావుత్సర్పస్తిష్ఠన్న మూత్రపురీషే కుర్యాత్ .
(ఉర్వర భూమి యా వంజర భూమి పర ఖడ఼ే హోకర యా కూద-కూద కర మల- మూత్ర కా త్యాగ న కరే).
14. స్వయం ప్రశీర్ణేన కాష్ఠేన గుదం ప్రమృజీత.
(అపనేఆప పేడ఼ కీ డాల సే టూట కర గిరీ హుఈ లకడ఼ీ కే టుకడ఼ే సే గుప్తాఙ్గ కా పరిమార్జన కరే).
15. వికృతం వాసో నాచ్ఛాదయీత.
(గన్దే, ఫటే ఔర అనుపయుక్త వస్త్ర న పహనే).
16. దృఢవ్రతో వధత్రః స్యాత్ .
(నిష్ఠాపూర్వక అపనే వ్రత-నియమ కా పాలన కరే తథా హింసా సే అపనీ తథా దూసరోం కీ భీ రక్షా కరే).
17. సర్వతః ఆత్మానం గోపాయేత్.
(సర్వతోభావేన అపనీ రక్షా కరే).
18. సర్వేషాం మిత్రమివ స్యాత్.
(సభీ కే సాథ మిత్రవత్ వ్యవహార కరే).
19. తిస్రో రాత్రీవ్రతం చరేత్.
(స్నాతక కో సమావర్తన-సంస్కార సే తీన దిన తక వ్రత రఖనా చాహిఏ).
20. అమాంసాశీ, అమృన్మయపాయీ స్యాత్.
(మాంస న ఖాయే తథా మిట్టీ కే బర్తన మేం పానీ న పీయే).
21. స్త్రీశూద్రశవకృష్ణశకునిశునాం చాదర్శనమసమ్భాషా చ తైః .
(స్త్రీ, శూద్ర, ముర్దా, కౌవా ఔర కుత్తే కో న దేఖే, న ఇనకే సాథ బాత కరే).
22. శవశూద్రసూతకాన్నాని చ నాద్యాత్.
(మరణోపరాన్త ఉనకే గృహ- సమ్బన్ధియోం కా, శూద్ర కా తథా జననాశౌచ వాలే లోగోం కా అన్న నహీం ఖానా చాహిఏ).
23. మూత్రపురీషే ష్ఠీవనం చాతపే న కుర్యాత్.
(ధూప మేం మల-మూత్ర కా త్యాగ న కరే ఔర న థూకే).
24. సూర్యాచ్చాత్మానం నాన్తర్దధీత.
(సూర్య కే ప్రకాశ సే అపనే కో అలగ న కరే).
25. తప్తేనోదకార్థాన్ కుర్వీత.
(యథాసమ్భవ గర్మ జల సే ఉదకసాధ్య శౌచ, ఆచమనాది క్రియాయేం కరే).
26. అవజ్యోత్య రాత్రౌ భోజనమ్.
(రాత్రి మేం దీపక జలాకర హీ భోజన కరే).
27. సత్యవదనమేవ వా.
(అథవా కేవల సదా సత్య బోలే).
నిర్దేశ- ఆచారాత్ కతిపయ ఆచార్య పూర్ణాహుతి కరతే హైం; పరన్తు వహ ఠీక నహీం హై; క్యోంకి -
వివాహే వ్రతబన్ధే చ శాలాయాం వాస్తుకర్మణి.
గర్భాధానాదిసంస్కారే పూర్ణాహుతిం న కారయేత్..

ఇస వచన సే యజ్ఞోపవీతాది సంస్కారోం మేం పూర్ణాహుతి కా నిషేధ కియా గయా హై. స్నాతక నియమోం కే ఉపదేశ కే ఉపరాన్త సంస్కార కరానే వాలే ఆచార్య కో దక్షిణా తథా బ్రాహ్మణ భోజన సంకల్ప ఏవం భూయసీ దక్షిణా కా సంకల్ప కర అగ్న్యాది దేవతాఓం కా విసర్జన కరే.
తద్యథా-
అముకగోత్రః అముకశర్మా కృతస్య సమావర్తనకర్మణః సాఙ్గతాసిద్ధ్యర్థం కర్మకారయిత్రే మనసోద్దిష్టాం దక్షిణాం తుభ్యమహం సమ్ప్రదదే' ఇతి దక్షిణాం దద్యాత్.
పునః అముకగోత్రః అముకశర్మా కృతస్య సమావర్తనకర్మణః సాద్గుణ్యార్థం యథోపపన్నేన సిద్ధాన్నేన దశసంఖ్యాకాన్ బ్రాహ్మణాన్ భోజయిష్యే.
తతః ఉపనయన-వేదారమ్భ-సమావర్తనకర్మసు న్యూనాతిరిక్తదోషపరిహారార్థమ్ ఇమాం భూయసీం దక్షిణాం నానానామగోత్రేభ్యో బ్రాహ్మణేభ్యో దీనానాథేభ్యో విభజ్య దాతుమహముత్సృజే . తతోఽగ్నేర్నవగ్రహాదీనాఞ్చ విసర్జనం కుర్యాత్.
తద్యథా-
యాన్తు దేవగణాః సర్వే పూజామాదాయ మామకీమ్.
ఇష్టకామసమృద్ధయర్థం పునరాగమనాయ చ ..

గచ్ఛ గచ్ఛ సురశ్రేష్ఠ స్వస్థానే పరమేశ్వర.
యత్ర బ్రహ్మాదయో దేవాస్తత్ర గచ్ఛ హుతాశన .
ప్రమాదాత్ కుర్వతాం కర్మ ప్రచ్యవేతాఽధ్వరేషు యత్.
స్మరణాదేవ తద్విష్ణోః సమ్పూర్ణ స్యాదితి శ్రుతిః ..

యస్య స్మృత్యా చ నామోక్త్యా తపోయజ్ఞక్రియాదిషు.
న్యూనం సమ్పూర్ణతాం యాతి సద్యో వన్దే తమచ్యుతమ్..