સમાવર્તન સંસ્કાર

પારસ્કર-ગૃહ્યસૂત્ર કે અનુસાર સમાવર્તન-સંસ્કાર મેં ભી વેદારમ્ભ એવં ઉપનયન-સંસ્કાર મેં વિહિત અધિકાંશ વિધિયોં કો પુનરાવર્તિત કિયા જાતા હૈ. વેદાધ્યયન પૂર્ણ કર બ્રહ્મચારી અપને બ્રહ્મચર્ય વ્રત કી સમ્પૂર્તિ કરતા હૈ તથા દ્વિતીય આશ્રમ મેં જાને કે લિયે ગુરુ સે અનુમતિ ચાહતા હૈ. ગૃહ્યસૂત્રોં મેં બ્રહ્મચર્ય વ્રતનિવર્તક કર્મ કો હી સમાવર્તન શબ્દ સે કહા ગયા હૈ. ઇસમેં બ્રહ્મચારી સ્નાન કરને કી પ્રાર્થના અપને આચાર્ય સે કરતા હૈ તથા ઉનકી આજ્ઞા પ્રાપ્ત હોને પર વૈશ્વાનર નામક અગ્નિ કી સ્થાપના 'પઞ્ચભૂ' સંસ્કાર કે દ્વારા કરકે કુશકણ્ડિકા કે દ્વારા હોમ-વિધિ સમ્પન્ન કરતા હૈ. તદનન્તર અગ્નિ-પરિસમૂહન એવં સમિદાધાન કરકે અઙ્ગ- પ્રોક્ષણ, ભસ્મ-ધારણ તથા દેવતા, ગુરુ કા અભિવાદન કરતા હૈ, તદનન્તર આઠ પ્રતિષ્ઠિત કુમ્ભોં કે જલ સે અપને શિર પર અભિષેક કરતા હૈ, ઇસકે બાદ મેખલા, દણ્ડ, મૃગચર્મ કા મન્ત્રપૂર્વક પરિત્યાગ કર સૂર્યોપસ્થાન કરતા હૈ તથા અપને શરીર કો વિવિધ વસ્ત્રાલંકારોં સે વિભૂષિત કર ગૃહસ્થ ધર્મ કે અનુસાર શાસ્ત્રોક્ત વિધિયોં કા પરિપાલન કરતા હૈ. આચાર્ય ઉસે ગૃહસ્થ ધર્મ કા ઉપદેશ કરતે હૈં. ઇન સારી વિધિયોં કા પ્રયોગ નિમ્નલિખિત રૂપ મેં કિયા જાતા હૈ.

સમાવર્તન સંસ્કારવિધિઃ
બ્રહ્મચારી- 'અમુકગોત્રઃ અમુકશર્મા સ્નાનાધિકારસિદ્ધયે ગોનિષ્ક્રયભૂતં સુવર્ણં રજતં વા આચાર્યાય તુભ્યમહં સમ્પ્રદદે'
ઇતિ ગુરવે પ્રદાય 'ભો ગુરો સ્નાસ્યામિ' ઇતિ સમ્પ્રાર્થ્ય 'સ્નાહિ' ઇત્યનુજ્ઞાતઃ સમાવર્તનં કુર્યાત્.
નિર્દેશ- આચાર્ય સમાવર્તન સંસ્કાર કે નિમિત્ત અલગ વેદી કા નિર્માણ કરાકર, પૂર્વાભિમુખ બૈઠકર અપને દક્ષિણ કી ઓર ઉત્તરાભિમુખ બ્રહ્મચારી કો બૈઠાકર ગણેશાદિ સમસ્ત આવાહિત દેવતાઓં કા પૂજન કર પઞ્ચભૂસંસ્કારપૂર્વક વૈશ્વાનર નામક અગ્નિ કી સ્થાપના કરતા હૈ.
(પઞ્ચભૂસંસ્કાર એવં કુશકણ્ડિકા કી વિધિ ઉપનયન સંસ્કાર મેં પૂર્ણરૂપ સે દી ગયી હૈ, તદનુસાર યહાઁ ભી સમ્પન્ન કર લેના ચાહિએ).

તતો બ્રહ્મવરણસ્ય સઙ્કલ્પઃ
'અસ્ય વટોઃ સમાવર્તનાઙ્ગહોમકર્મણિ એભિર્વરણદ્રવ્યૈગૌત્રમમુક- શર્માણં બ્રહ્માણં ત્વામહં વૃણે' ઇતિ વૃત્વા-
યથા ચતુર્મુખો બ્રહ્મા સર્વવેદધરઃ પ્રભુઃ.
તથા ત્વં મમ યજ્ઞેઽસ્મિન્ બ્રહ્મા ભવ દ્વિજોત્તમ ..

ઇતિ પ્રાર્થયેત્ .
ઉપનયનવત્ કુશકણ્ડિકાં કૃત્વા "વૈશ્વાનરનામાગ્ને સુપ્રતિષ્ઠિતે વરદો ભવ" ઇતિ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ધ્યાયેત્ પૂજયેચ્ચ્ચ.
તદ્યથા- 'ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ વૈશ્વાનરનામ્ને અગ્નયે નમઃ'.
અગ્નિ પ્રજ્વલિતં વન્દે જાતવેદં હુતાશનમ્.
સુવર્ણવર્ણમમલમનન્તં વિશ્વતોમુખમ્ ..

સર્વતઃ પાણિપાદશ્ચ સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખઃ .
વિશ્વરૂપો મહાનગ્નિઃ પ્રણીતઃ સર્વકર્મસુ .
ૐ ચત્વારિ શૃઙ્ગા ત્રયો અસ્ય પાદા દ્વે શીર્ષે સપ્ત હસ્તાસો અસ્ય.
ત્રિધા બદ્ધો વૃષભો રોરવીતિ મહો દેવો મર્ત્યા આવિવેશ ..

ઇતિ મન્ત્રૈરગ્નિં સમ્પૂજ્ય દક્ષિણં જાન્વાચ્ય કુશેન દક્ષિણબાહૌ બ્રહ્મણાઽન્વારબ્ધ આચાન્તો મૌની મૂલમધ્યભાગયોર્મધ્યેન સ્રુવં ગૃહીત્વા જુહુયાત્.
હોમ-વિધિઃ
ૐ પ્રજાપતયે સ્વાહા, ઇદં પ્રજાપતયે ન મમ.
 (ઇતિ મનસો ચ્ચારયેત્)
ૐ ઇન્દ્રાય સ્વાહા, ઇદમિન્દ્રાય ન મમ.
ૐ અગ્નયે સ્વાહા, ઇદમગ્નયે ન મમ.
ૐ સોમાય સ્વાહા, ઇદં સોમાય ન મમ.

(અન્વારમ્ભં ત્યક્ત્વા યથાપૂર્વ યજુર્વેદાદ્યાહુતયઃ હોતવ્યાઃ)

યજુર્વેદાહુતયઃ -
ૐ અન્તરિક્ષાય સ્વાહા, ઇદમન્તરિક્ષાય ન મમ.
ૐ વાયવે સ્વાહા, ઇદં વાયવે ન મમ.
ૐ બ્રહ્મણે સ્વાહા, ઇદં બ્રહ્મણે ન મમ.
ૐ છન્દોભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં છન્દોભ્યો ન મમ.

ઋગ્વેદાહુતયઃ -
ૐ પૃથિવ્યૈ સ્વાહા, ઇદં પૃથિવ્યૈ ન મમ.
ૐ અગ્નયે સ્વાહા, ઇદમગ્નયે ન મમ.
ૐ બ્રહ્મણે સ્વાહા, ઇદં બ્રહ્મણે ન મમ.
ૐ છન્દોભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં છન્દોભ્યો ન મમ.

સામવેદાહુતયઃ -
ૐ દિવે સ્વાહા, ઇદં દિવે ન મમ.
ૐ સૂર્યાય સ્વાહા, ઇદં સૂર્યાય ન મમ.
ૐ બ્રહ્મણે સ્વાહા, ઇદં બ્રહ્મણે ન મમ.

અથર્વવેદાહુતયઃ-
ૐ દિગ્ભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં દિગ્ભ્યો ન મમ.
ૐ ચન્દ્રમસે સ્વાહા, ઇદં ચન્દ્રમસે ન મમ.
ૐ બ્રહ્મણે સ્વાહા, ઇદં બ્રહ્મણે ન મમ.
ૐ છન્દોભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં છન્દોભ્યો ન મમ.

સામાન્યાહુતયઃ
ૐ પ્રજાપતયે સ્વાહા, ઇદં પ્રજાપતયે ન મમ.
ૐ દેવેભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં દેવેભ્યો ન મમ.
ૐ ઋષિભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં ઋષિભ્યો ન મમ.
ૐ શ્રદ્ધાયૈ સ્વાહા, ઇદં શ્રદ્ધાયૈ ન મમ.
ૐ મેધાયૈ સ્વાહા, ઇદં મેધાયૈ ન મમ.
ૐ સદસસ્પતયે સ્વાહા, ઇદં સદસસ્પતયે ન મમ.
ૐ અનુમતયે સ્વાહા, ઇદમનુમતયે ન મમ.

પુન બ્રહ્મણાઽન્વારબ્ધઃ -
ૐ ભૂઃ સ્વાહા, ઇદમગ્નયે ન મમ.
ૐ ભુવઃ સ્વાહા, ઇદં વાયવે ન મમ.
ૐ સ્વઃ સ્વાહા, ઇદં સૂર્યાય ન મમ.
ૐ ત્વન્નો અગ્ને વરુણસ્ય વિદ્વાન્ દેવસ્ય હેડો અવ યાસિસીષ્ઠાઃ.
યજિષ્ઠો વહ્નિતમઃ શોશુચાનો વિશ્વા પ્રમુમુગ્ધ્યસ્મત્સ્વાહા..
ઇદમગ્નિવરુણાભ્યાં ન મમ.

દ્વેષાસિ
ૐ સ ત્વન્નો અગ્નેઽવમો ભવોતી નેદિષ્ઠોઽઅસ્યા ઉષસો વ્યુષ્ટૌ.
અવ યક્ષ્વ નો વરુણ રરાણો વ્બ્રીહિ મૃડીક સુહવો ન એધિ સ્વાહા..

ઇદમગ્નિવરુણાભ્યાં ન મમ.
ૐ અયાશ્ચાગ્નેઽસ્યનભિશસ્તિપાશ્ચ સત્યમિત્વમયા અસિ.
અયા નો યજ્ઞં વહાસ્યયા નો ધેહિ ભેષજઃ સ્વાહા..

ઇદમગ્નયે અયસે ન મમ.
ૐ યે તે શતં વરુણ યે સહસ્રં યજ્ઞિયાઃ પાશા વિતતા મહાન્તઃ.
તેભિર્નો અદ્ય સવિતોત વિષ્ણુર્વિશ્વે મુઞ્ચન્તુ મરુતઃ સ્વર્કાઃ સ્વાહા..

ઇદં વરુણાય સવિત્રે વિષ્ણવે વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો મરુદ્ભયઃ સ્વર્કેભ્યશ્ચ ન મમ.
ૐ ઉદુત્તમં વરુણ પાશમસ્મદવાધમં વિમધ્યમઃ શ્રથાય.
અથા વયમાદિત્યવ્રતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ સ્વાહા..

ઇદં વરુણાયાદિત્યાયાદિતયે ન મમ.
ૐ પ્રજાપતયે સ્વાહા, ઇદં પ્રજાપતયે ન મમ.
ૐ અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહા, ઇદમગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે ન મમ.
સંસ્રવપ્રાશનમ્. માર્જનમ્. અગ્નૌ પવિત્રપ્રતિપત્તિઃ. પ્રણીતાવિમોકઃ.

બ્રહ્મણે પૂર્ણપાત્રદાનમ્.
તત્ર સઙ્કલ્પઃ
વટુઃ - 'અમુકગોત્રઃ અમુકશર્મા કૃતસ્ય સમાવર્તનાઙ્ગહોમકર્મણઃ સાદ્ગુણ્યપ્રાપ્તયે અપૂર્ણપૂરણાર્થમિદં પૂર્ણપાત્રં પ્રજાપતિદૈવતં યથાનામગોત્રાય બ્રાહ્મણાય તુભ્યમહં સમ્પ્રદદે' .
અગ્નિ-પરિચર્યા
તતઃ અગ્નૌ પઞ્ચશુષ્કગોમયખણ્ડાનિ મન્ત્રપૂર્વકં ક્ષિપેત્.
તદ્યથા મન્ત્રઃ-
ૐ અગ્ને સુશ્રવઃ સુશ્રવસં મા કુરુ .. ૧ ..
ૐ યથા ત્વમગ્ને સુશ્રવઃ સુશ્રવા અસિ .. ૨..
ૐ એવં મા સુશ્રવઃ સૌશ્રવસં કુરુ .. ૩..
ૐ યથા ત્વમગ્ને દેવાનાં યજ્ઞસ્ય નિધિપઃ અસિ .. ૪..
ૐ એવમહં મનુષ્યાણાં વેદસ્ય નિધિપો ભૂયાસમ્ .. ૫..

નિર્દેશ- ઇસકે બાદ જલ સે પ્રાદક્ષિણ્યવૃત્તિ સે અગ્નિ કા પર્યુક્ષણ કર નિમ્નલિખિત 'અગ્નયે સમિધ.' મન્ત્ર સે એક-એક કરકે ઘૃતાક્ત તીન સમિધાઓં કી અગ્નિ મેં આહુતિ કે અનન્તર પુનઃ ઉપરિલિખિત 'અગ્ને સુશ્રવઃ' ઇત્યાદિ પાઁચ મન્ત્રોં સે અગ્નિ કા પરિસમૂહન એવં પર્યુક્ષણ કરકે મૌન રહતે હુએ દોનોં હાથોં કો અગ્નિ મેં તપાકર મુખ પોંછે.

તદ્યથા-
સમિદાધાનમન્ત્રઃ
સમાવર્તન-સંસ્કાર-પ્રયોગ
અગ્નયે સમિધમાહાર્યં બૃહતે જાતવેદસે યથા ત્વમગ્ને સમિધા સમિધ્યસ એવમહમાયુષા મેધયા વર્ચસા પ્રજયા પશુભિર્બ્રહ્મવર્ચસેન સમિન્ધે જીવપુત્રો મમાચાર્યો મેધાવ્યહમસાન્યનિરાકરિષ્ણુર્યશસ્વી તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસ્યન્નાદો ભૂયાસઃ સ્વાહા..

અગ્નિપરિસમૂહન-મન્ત્રાઃ
ૐ 'અગ્ને સુશ્રવઃ સુશ્રવસં મા કુરુ'.
ૐ યથા ત્વમગ્ને સુશ્રવઃ સુશ્રવા અસિ.
ૐ એવં મા સુશ્રવઃ સૌશ્રવર્સ કુરુ.
ૐ યથા ત્વમગ્ને દેવાનાં યજ્ઞસ્ય નિધિપઃ અસિ .
ૐ એવમહં મનુષ્યાણાં વેદસ્ય નિધિપો ભૂયાસમ્.
મુખપ્રોક્ષણમન્ત્રાઃ
ૐ તનૂપા અગ્નેઽસિ તન્વં મે પાહિ..૧..

ૐૐ આયુર્દા અગ્નેઽસ્યાયુર્મે દેહિ..૨..

ૐ વર્યોદા અગ્નેઽસિ વર્ચી મે દેહિ ..૩..

ૐ અગ્ને યન્મે તન્વા ઊનં તન્મ આપૃણ ..૪..

ૐ મેધામ્મે દેવ સવિતા આદધાતુ ..૫..

ૐ મેધામ્મે દેવી સરસ્વતી આદધાતુ ..૬..

ૐ મેધામશ્વિની દેવાવાધત્તાં પુષ્કરસ્ત્રજૌ ..૭..

અઙ્ગસ્પર્શનમન્ત્રાઃ
'ૐ અઙ્ગાનિ ચ મ આપ્યાયન્તામ્' (ઇતિ શિરસઃ આપાદમઙ્ગાનિ સ્પૃશતિ).
'ૐ વાક્ ચ મ આપ્યાયતામ્' (ઇતિ મુખમ્).
'ૐ પ્રાણશ્ચ મ આપ્યાયતામ્' (ઇતિ નાસારન્ધ્ર).
સમિદાધાનમન્ત્રઃ
'ૐ ચક્ષુશ્ચ મ આપ્યાયતામ્' (ઇતિ ચક્ષુષી યુગપત્).
'ૐ શ્રોત્રં ચ મ આપ્યાયતામ્' (ઇતિ દક્ષવામશ્રોત્રે).
'ૐ યશોબલં ચ મ આપ્યાયતામ્' (ઇતિ પરસ્પરવ્યત્યાસેન બાહ યુગપત્ સ્પૃશેત્).
ભસ્મધારણમન્ત્રા:
'ૐ ત્ર્યાયુષં જમદગ્નેઃ' ઇતિ લલાટે.
'ૐ કશ્યપસ્ય ત્ર્યાયુષમ્' ઇતિ ગ્રીવાયામ્.
'ૐ યદ્દેવેષુ ત્ર્યાયુષમ્' ઇતિ દક્ષિણબાહુમૂલે.
'ૐ તન્નો અસ્તુ ત્ર્યાયુષમ્' ઇતિ હૃદિ'.
નિર્દેશ- ઇસકે અનન્તર બ્રહ્મચારી અગ્નિ એવં ગુરુ કો વ્યત્યસ્ત પાણિ સે અભિવાદન કરતા હૈ.
અમુકગોત્રોઽ મુકપ્રવરોઽ મુકશાખાધ્યાયી અમુકશર્માઽહં ભો અગ્ને! ત્વામભિવાદયે.
પુનઃ અમુકગોત્રોઽ મુકપ્રવરોઽમુકશાખાધ્યાયી અમુકશર્માઽહં ભો ગુરો ! ત્વામભિવાદયે.
આચાર્યઃ 'આયુષ્માન્ ભવ સૌમ્ય અમુકશર્મન્'.
અભિષેક-વિધિઃ
નિર્દેશ- પૂર્વ સે દક્ષિણોત્તર ક્રમ સે સ્થાપિત આઠ કલશોં સે જલ લેકર બ્રહ્મચારી મન્ત્રપૂર્વક અપને શિર પર અભિષેચન કરતા હૈ.
ઉદઙ્મુખ બૈઠકર દક્ષિણ સે એક-એક કલશ કા જલ નિકાલ કર અભિસિઞ્ચન કરતા હૈ.
પ્રથમકુમ્ભાદ્ જલગ્રહણમન્ત્રઃ
ૐ યેઽપ્સ્વન્તરગ્નયઃ પ્રવિષ્ઠ ગોહ્ય ઉપગોહ્યો મયૂખો.
મનોહાઽસ્ખલો વિરુજસ્તનૂદુષિરિન્દ્રિયહા તાન્ વિજહામિ યો રોચનસ્તમિહ ગૃહ્ણામિ..

૧. ઊપર લિખે સમસ્ત મન્ત્રોં કા અર્થ ઉપનયન પ્રકરણ મેં દિયા ગયા હૈ.
સમાવર્તન-સંસ્કારપ્રયોગ
મનોહાઽસ્ખલો વિરુજસ્તનૂદપુરિન્દ્રિય હા તાન્બિજહામિ યો રોચનસ્તમિહ ગૃહ્મણેમિ ..

મન્ત્રાર્થ જલ મેં દસ પ્રકાર કી અગ્નિયાઁ નિવાસ કરતી હૈ, જિનમે ગોહ્ય, ઉપગોહ્ય, મયૂખ, મનોહર, ખલ, વિરુજ, તનુ, દૂષુ ઇન આઠ પ્રકાર કી અગ્નિયોં કા પરિત્યાગ કર મૈં રોચન એવં કલ્યાણ નામક દોનોં અગ્નિયોં સહિત જલ કો સ્નાન કરને કે લિએ ગ્રહણ કરતા હૂઁ.
સિઞ્ચન-મન્ત્રઃ
ૐ તેન મામભિષિઞ્ચામિ શ્રિયૈ યશસે બ્રહ્મણે બ્રહ્મવર્ચસાય .. (ઇતિ સ્વશિરસિ અભિષિઞ્ચેત્)
મન્ત્રાર્થ-ઇસ જલ સે લક્ષ્મી-લાભ, યશોલાભ, બ્રહ્મતેજ-લાભ તથા બ્રહ્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત હો, ઇસલિએ મૈં આત્મસિઞ્ચન કરતા હૂઁ.
દ્વિતીયકુમ્ભાત્-
'ૐ યેઽપ્સ્વન્તરગ્નયઃ.' ઇસ પૂર્વોક્ત મન્ત્ર સે જલ ગ્રહણ કરે.
સિઞ્ચન-મન્ત્રઃ
ૐ યેન શ્રિયમકૃણુતાં યેનાવમૃશતાઃ સુરામ્.
યેનાક્ષ્યાવભ્યષિઞ્ચતો યદ્વાં તદશ્વિના યશઃ ..

મન્ત્રાર્થ-જિસ જલ સે અશ્વિનીકુમાર લક્ષ્મીવાન્ હુએ, જિસ જલ સે મદિરોત્પન્ન દોષ દૂર કિયે ગયે ઔર જિસ જલ સે નેત્રોં કા સિઞ્ચન કિયા ગયા, ઉસી જલ સે મૈં અપની આત્મા કા સિઞ્ચન કરતા હૂઁ.
તૃતીયકુમ્ભાદ્ જલગ્રહણમન્ત્રઃ
'ૐ યેઽપ્સ્વન્તરગ્નયઃ પ્રવિષ્ઠ ગોહ્ય ઉપગોહ્યો મયૂખો.
મનોહાઽસ્ખલો વિરુજસ્તનૂદુષિરિન્દ્રિયહા તાન્ વિજહામિ યો રોચનસ્તમિહ ગૃહ્ણામિ..'
(પૂર્વોક્ત મન્ત્ર સે જલ ગ્રહણ કરેં).
અભિષેકમન્ત્રઃ- ૐ આપો હિષ્ઠા મયોભુવસ્તા ન ઊર્જે દધાતન. મહે રણાય ચક્ષસે..

(ઇતિ શિરસિ સિઞ્ચેત્)
ચતુર્થકુમ્ભાત્-
'ૐ યેઽપ્સ્વન્તરગ્નયઃ' ઇતિ મન્ત્રેણ જલમાદાય
ૐ યો વઃ શિવતમો રસસ્તસ્ય ભાજયતેહ નઃ .
ઉશતીરિવ માતરઃ ..

ઇતિ મન્ત્રેણ શિરસિ અભિષિઞ્જ્ઞેત્.
પઞ્ચમકુમ્ભાત્
' ૐ યેઽપ્સ્વન્તરગ્નયઃ પ્રવિષ્ઠ ગોહ્ય ઉપગોહ્યો મયૂખો.
મનોહાઽસ્ખલો વિરુજસ્તનૂદુષિરિન્દ્રિયહા તાન્ વિજહામિ યો રોચનસ્તમિહ ગૃહ્ણામિ.. '
ઇતિ મન્ત્રેણ જલમાદાય
ૐ તસ્મા અરઙ્ગમામવો યસ્ય ક્ષયાય જિન્વથ.
આપો જનયથા ચ નઃ ..

ઇતિ મન્ત્રેણ અભિષિજ્ઞેત્ .. તતઃ ષષ્ઠાત્, સપ્તમાત્, અષ્ટમાચ્ચ કુમ્ભાત્ ક્રમેણ મન્ત્રાવૃત્ત્યા
'ૐ યેઽપ્સ્વન્તરગ્નયઃ' ઇતિ અપો ગૃહીત્વા તૂષ્ણી સ્વશિરસિ અભિષિઞ્ચેત્.
તતો બ્રહ્મચારી 'ૐ ઉદુત્તમમ્' ઇતિ મન્ત્રં પઠન્ શિરોમાર્ગેણ મેખલાં નિસ્સારયેત્.
ૐ ઉદુત્તમં વરુણ પાશમસ્મદવાઽધર્મ મધ્યમઃ શ્રથાય.
અથા વ્વયમાદિત્યન્નતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ સ્વાહા..

નિર્દેશ- ઉક્ત મન્ત્ર સે મેખલા કો શિરોમાર્ગ સે નિકાલને કે બાદ બ્રહ્મચારી અપને પલાશ-દણ્ડ કો ઉત્તરાગ્ર ભૂમિ પર રખ દે, તથા મૃગચર્મ કો ચુપચાપ ઉત્તાર કર અન્ય કોઈ વસ્ત્ર ઉત્તરીય કે રૂપ મેં ધારણ કર દોનોં બાહુઓં કો ઊપર ઉઠાકર સૂર્ય કા ઉપસ્થાન કરે.
તદ્યથા મન્ત્રઃ-
ૐ ઉદ્યન્ ભ્રાજભૃષ્ણુરિન્દ્રો મરુદ્ભિસ્સ્થાત્પ્રાતર્યાવભિરસ્થાત્ દશસનિરસિ દશસનિં મા કુર્વા વિદન્માગમયોદ્યન્ ભ્રાજભૃષ્ણુરિન્દ્રો મરુદ્ભિરસ્થાત્ દિવા યાવભિરસ્થાચ્છત સનિરસિ શતસનિં મા કુર્વા વિદન્ મા ગમય, ઉદ્યન્ ભ્રાજભૃષ્ણુરિન્દ્રો મરુદ્ભિરસ્થાત્ સાયં યાવભિરસ્થાત્ સહસ્ત્રસનિરસિ સહસ્ત્રસનિં મા કુર્વા વિદન્મા ગમય ..

મન્ત્રાર્થ - અપને સમસ્ત મરુત્ દેવતાઓં કે સાથ પ્રાતઃકાલ ઉદિત હોતે હુએ હે આદિત્ય ! જૈસે તુમ દસ ગુને કિરણોં કો ધારણ કરતે હો, ઉસી પ્રકાર મુઝે ભી દસ ગુને તેજ સે યુક્ત કરો તથા મુઝે બ્રહ્મચર્ય સે ઉત્તીર્ણ જાનો. ઇસી પ્રકાર હે આદિત્ય ! મધ્યાહ્ન એવં સાયંકાલ ક્રમશઃ શત એવં સહસ્ત્ર ગુને કિરણોં સે દેદીપ્યમાન હોતે હો, અતઃ મુઝે ભી શત એવં સહસ્ર ગુને તેજ સે યુક્ત કરો, તથા મુઝે બ્રહ્મચર્ય સે ઉત્તીર્ણ જાનો.
નિર્દેશ- સૂર્યોપસ્થાન કે બાદ બ્રહ્મચારી દધિ અથવા તિલ ખાકર શિખા કે અતિરિક્ત સમસ્ત કેશ કા મુણ્ડન કરાકર, નખાદિ કટાકર દ્વાદશ અંગુલ પરિમિત ઔદુમ્બર કાષ્ઠ કા દન્તધાવન કરે.
તત્ર મન્ત્રઃ-
ૐ અન્નાદ્યાય વ્યૂહધ્વઃ સોમો રાજાઽયમાગમત્.
સ મે મુખં પ્રમાર્થ્યતે યશસા ચ ભગેન ચ ..

મન્ત્રાર્થ- હે ઔદુમ્બર, તુમ્હેં ગ્રહણ કર મૈંને તુમ્હારે અધિપતિ ચન્દ્ર કો માનો ગ્રહણ કર લિયા હૈ, અબ વહ ઓષધિયોં કા સ્વામી રાજા સોમ મેરે અન્ન ખાને યોગ્ય મુખ કો યશ એવં ઐશ્વર્ય સે પ્રચ્છાલિત કર દેદીપ્યમાન કર દે.
નિર્દેશ-દન્તધાવન કર બ્રહ્મચારી બારહ બાર જલ સે કુલ્લા કર સુગન્ધિત તેલ સે યુક્ત બટન આદિ સે શરીરોદ્વર્તન કર શીતોષ્ણ જલ સે સ્નાન કરતા હૈ તથા નૂતન વસ્ત્રાદિ પહનકર ચન્દનાદિ કા અનુલેપન કર નાસિકા, નેત્ર ઔર શ્રોત્ર કા મન્ત્રપૂર્વક સ્પર્શ કરતા હૈ,
તદ્યથા-
'ૐ પ્રાણાપાની મે તર્પય' ઇતિ નાસિકે યુગપત્ .
'ૐ ચક્ષુર્મે તર્પય' ઇતિ ચક્ષુષી યુગપત્ .
'ૐ શ્રોત્રં મે તર્પય' ઇતિ શ્રોત્રે યુગપત્ સ્પૃશતિ .
તદુપરાન્ત બ્રહ્મચારી દોનોં હાથોં કો પ્રચ્છાલિત કર અપસવ્ય હોકર પ્રાઙ્મુખ રહતે હુએ દક્ષિણ દિશા મેં ભૂમિ પર પિતરોં કે નિમિત્ત અવનેજન (જલાઞ્જલિ) છોડ઼ે, નિમ્ન શ્રુતિવાક્ય સે-
'ૐ પિતરઃ શુન્ધધ્વમ્'.
મન્ત્રાર્થ- હે પિતૃગણ! મુઝે શુદ્ધ કરો. તદનન્તર સવ્ય હોકર આચમન કરે, ચન્દન સે તિલક કર સવિતા દેવતા કી નિમ્ન મન્ત્ર સે પ્રાર્થના કરે-
ૐ સુચક્ષા અહમક્ષીભ્યાં ભૂયાસં સુવર્ચા મુખેન. સુશ્રુતકર્ણાભ્યાં ભૂયાસમ્ ..

મન્ત્રાર્થ- મૈં સવિતા દેવતા કે પ્રસાદ સે આઁખોં સે સુન્દર દિખેં તથા કાન્તિમાન મુખ એવં સુનને યોગ્ય કર્ણવાલા હો જાઊઁ.
હૈ ઉસકે બાદ નયા વસ્ત્ર બ્રહ્મચારી પહનતા હૈ તથા નિમ્ન મન્ત્ર બોલતા
વસ્ત્રાલઙ્કારાદિધારણવિધિઃ
ૐ પરિધાસ્યૈ યશોધાસ્યૈ દીર્ઘાયુત્વાય જરદષ્ટિરસ્મિ. શતં ચ જીવામિ શરદઃ પુરૂચી રાયસ્પોષં સંવ્યયિષ્યે ..

મન્ત્રાર્થ- મૈં દીર્ઘાયુ કે લિએ તથા કીર્તિ પ્રાપ્ત કરને કે લિએ યહ વસ્ત્ર પહનતા હૂઁ, મૈં ઇસ વસ્ત્ર કો ધારણ કરને સે સૌ વર્ષ તક જીવિત રહકર અત્યન્ત તેજસ્વી એવં ધનવાન્ બનૂઁગા.
નિર્દેશ- તદુપરાન્ત દો બાર આચમન કર બ્રહ્મચારી 'ૐ યજ્ઞો- પવીતં પરમં પવિત્રમ્' ઇત્યાદિ મન્ત્ર સે દ્વિતીય યજ્ઞોપવીત ધારણ કર પુનઃ આચમન કર ઉત્તરીય વસ્ત્ર મન્ત્ર બોલતે હુએ ધારણ કરતા હૈ. તદ્યથા-
ૐ યશસા મા દ્યાવા પૃથિવી યશસેન્દ્રા બૃહસ્પતી.
યશો ભગશ્ચ માઽવિદદ્ યશા મા પ્રતિપદ્યતામ્ ..

મન્ત્રાર્થ-આકાશ ઔર પૃથિવી યે દોનોં મુઝે યશ સે પરિપૂર્ણ કરેં, ઇન્દ્ર ઔર બૃહસ્પતિ મુઝે યશ પ્રદાન કરેં, જિસસે મુઝે યશ ઔર સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત હો. પુનઃ આચમન કર વિદ્યાવ્રતસ્નાતક કે રૂપ મેં બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થધર્માનુકૂલ વિભિન્ન અલંકરણાદિ ધારણ કરતા હૈ.
પુષ્પમાલા કા ગ્રહણ એવં ધારણ મન્ત્ર-
ૐ યા આહરજ્જમદગ્નિઃ શ્રદ્ધાયૈ મેધાયૈ કામાયેન્દ્રિયાય.
તા અહં પ્રતિગૃહ્ણામિ યશસા ચ ભગેન ચ..

મન્ત્રાર્થ- જિસ પુષ્પમાલા કો મહર્ષિ જમદગ્નિ ને અપની અભીષ્ટ સિદ્ધિ કે લિએ ધારણ કિયા થા, ઉસી પુષ્પમાલા કો યશ ઔર સૌભાગ્ય
કી પ્રાપ્તિ કે લિએ તથા અપની ચક્ષુ આદિ ઇન્દ્રિયોં કી રક્ષા કે લિએ ગ્રહણ કરતા હૂઁ.
ૐ યદ્યશોઽપ્સરસામિન્દ્રશ્ચકાર વિપુલં પૃથુ.
તેન સઙ્ગ્રથિતાઃ સુમનસ આબધ્નામિ યશોમયિ ..

મન્ત્રાર્થ-ઉર્વશી આદિ અપ્સરાયેં જિન માલાઓં કો ધારણ કરને સે અત્યન્ત સુન્દર યશવાલી હો જાતી હૈ. ઉન્હીં ગુંથી હુઈ પુષ્પમાલાઓં કો મૈં યશ-પ્રાપ્તિ કે લિએ ધારણ કરતા હૂઁ.
ઇસકે બાદ પગડ઼ી ધારણ મન્ત્ર-
ૐ યુવા સુવાસાઃ પરિવીત આગાત સ ઉ શ્રેયાન્ ભવતિ જાયમાનઃ.
તં ધીરાસઃ કવય ઉન્નયન્તિ સ્વાધ્યો મનસા દેવયન્તઃ ..

મન્ત્રાર્થ-જો યુવક સુન્દર વસ્ત્ર અપને શિર પર ઉષ્ણીષ કે રૂપ મેં ધારણ કરતા હૈ, વહ સભી પુરુષોં મેં શ્રેષ્ઠ કહા જાતા હૈ ઔર શ્રેષ્ઠ વસ્ત્ર કો ધારણ કરને વાલા સુન્દર પુરુષ વિદ્વાનોં કે દ્વારા પ્રશંસનીય હોતા હૈ તથા સભી મનુષ્ય ઉસકી પ્રશંસા હૃદય સે કરતે હૈં.
કર્ણાલઙ્કાર ધારણ મન્ત્ર-
ૐ અલઙ્કરણમસિ ભૂયોઽલઙ્કરણં ભૂયાત્.
મન્ત્રાર્થ- હે કર્ણકુણ્ડલ! શોભા કો બઢ઼ાને વાલે હો, અતઃ મેરી શોભા કો બઢ઼ાઓ. (પહલે દક્ષિણ કર્ણ મેં, ફિર વામ મેં કુણ્ડલ પહને).
અઞ્જન ધારણ મન્ત્ર-
ૐ વૃત્રસ્યાસિ કનીનકશ્ચક્ષુર્દા અસિ ચક્ષુર્મે દેહિ ..

મન્ત્રાર્થ- હે અઞ્જન ! તુમ વૃત્રાસુર કે નેત્ર કે તારા હો, તુમ નેત્ર કી જ્યોતિ કો બઢ઼ાને વાલે હો, અતઃ મેરે ભી નેત્ર કી જ્યોતિ કો બઢ઼ાઓ. (દક્ષિણ-વામ ક્રમ સે લગાયે).
મન્ત્ર સે દર્પણ મેં અપને મુખ કો દેખે-
'ૐ રોચિષ્ણુરસિ'.
મન્ત્રાર્થ- હે દર્પણ! તુમ પ્રકાશ સ્વભાવ વાલે હો, અતઃ મુઝે ભી પ્રકાશ દો.
નિમ્ન મન્ત્ર સે છત્ર (છાતા) ગ્રહણ કરે-
ૐ બૃહસ્પતેશ્છદિરસિ પાપ્મનોમામન્તર્ધેહિ તેજસો યશસો માઽન્તર્ધેહિ ..

મન્ત્રાર્થ- હે છત્ર ! તુમ બૃહસ્પતિ કે આચ્છાદક હો, ઉન્હેં સમસ્ત પાપોં સે બચાતે હો, અતઃ તુમ મુઝે ભી પાપરૂપી આતપ સે બચાઓ.
તતઃ મન્ત્ર સે નવીન જૂતા પહને -
ૐ પ્રતિષ્ઠે સ્થો વિશ્વતો મા પાતમ્ .
મન્ત્રાર્થ- હે ઉપાનહ! તુમ ચલને મેં કભી થકતે નહીં હો, નિરન્તર ગતિમાન્ હોને કે કારણ હી તુમ્હારી પ્રતિષ્ઠા હૈ, અતઃ તુમ હમારે સમસ્ત ગતિરોધોં સે અર્થાત્ માર્ગ કે કણ્ટક આદિ સે મેરી રક્ષા કરો.
તતઃ નવીન બાઁસ કે દણ્ડે કો ગ્રહણ કરે-
ૐ વિશ્વાભ્યો મા નાષ્ટ્રાભ્યસ્પરિ પાહિ સર્વતઃ .
મન્ત્રાર્થ- હે વેણુ-દણ્ડ! જો જીવ કાટને તથા ડૅસને વાલે હૈં તથા જો પશુ ખુર, સીંગ આદિ સે મારને વાલે હૈં, ઉન સભી સે સભી જગહ મેરી રક્ષા કરના.
નિર્દેશ- સમાવર્તન-સંસ્કાર મેં સ્વસ્તિ-પુણ્યાહવાચનાદિ સે બ્રાહ્મણ
કો પૂર્ણપાત્ર દાન પર્યન્ત કર્મ, પિતા અથવા આચાર્ય કરતા હૈ તથા આઠોં કુમ્ભોં કે અભિષેક સે લેકર વેણુ-દણ્ડ ધારણ પર્યન્ત કર્મ બ્રહ્મચારી સ્વયં મન્ત્રપૂર્વક કરતા હૈ. ઇસકે ઉપરાન્ત બ્રહ્મચારી અપને આચાર્ય કી વિધિવત્ પૂજા કર ઉન્હેં દક્ષિણા કે રૂપ મેં દ્રવ્યાદિ કે અતિરિક્ત ગો અથવા તન્નિષ્ક્રય દ્રવ્ય પ્રદાન કરે, તદુપરાન્ત આચાર્ય કે મુખ સે સ્નાતક, ગૃહસ્થ જીવન કે લિએ પાલનીય નિયમોં કો શ્રદ્ધાપૂર્વક સુને તથા આચાર્ય કો એતદર્થ ગોદાન કા સંકલ્પ કરે.
તદ્યથા-
'અમુકગોત્રઃ અમુકશર્મા મમ સ્નાતકત્વસિદ્ધયે ઇદં ગોનિષ્ક્રયદ્રવ્યમાચાર્યાય દાતુમહમુત્સૃજે' ઇતિ દદ્યાત્.
સ્નાતક કે નિયમ
સ્નાતકસ્ય યમાન્ વક્ષ્યામઃ (પા.ગૃ.સૂ. ૨.૭)
૧. કામાત્ ઇતરોઽપ્યધિક્રિયતે .
(દ્વિજાતિ કે અતિરિક્ત ભી અપની ઇચ્છા સે અપને કલ્યાણાર્થ ઇન નિયમોં કા પાલન કર સકતે હૈં).
૨. નૃત્યગીતવાદિત્રાણિ ન કુર્યાત્, ન ચ ગચ્છેત્.
(નાચને, ગાને તથા બજાને કા કામ ન સ્વયં કરે ઔર ન હી દૂસરોં દ્વારા અનુષ્ઠિત ઐસે કાર્યોં મેં સમ્મિલિત હો).
૩. ક્ષેમે રાત્રૌ ગ્રામાન્તરં ન ગચ્છેત્, ન ચ ધાવેત્.
(યદિ સબ કુછ ઠીક હો, તો રાત્રિ મેં દૂસરે ગાઁવ મેં ન જાય ઔર ન અનાવશ્યક દૌડ઼ે).
૪. ઉદપાનાઽવેક્ષણ-વૃક્ષારોહણ-ફલપ્રપતન- સન્ધિસર્પણ-વિવૃત-સ્નાન-વિષમલઙ્ઘન-શુષ્કવદન-સન્ધ્યાઽઽદિત્યપ્રેક્ષણ-ભૈક્ષણાનિ ન કુર્યાત્.
(કુએઁ મેં ન ઝાઁકે, પેડ઼ પર ન ચઢ઼ે, કચ્ચે ફલ તોડ઼કર ન ગિરાયે, સન્ધિ વેલા મેં યાત્રા ન કરે, નગ્ન વદન સ્નાન ન કરે, ઊબડ઼-ખાબડ઼ ભૂમિ કો ન લાઁઘે, ગન્દી બાતેં ન બોલે, સન્ધ્યા વેલા મેં સૂર્યદર્શન ન કરે, સમાવર્તન-સંસ્કાર કે બાદ ભિક્ષાટન ન કરે).
૫. વર્ષત્યપ્રાવૃતો વ્રજેત્ 'ૐ અયં મે વજ્રઃ પાપ્માનમપહનત્' ઇતિ મન્ત્રં પઠન્ ગચ્છેત્.
(યદિ વર્ષા હો રહી હો, તો 'અયં મે વજ્રઃ' મન્ત્ર પઢ઼તા હુઆ વિના છાતા લગાયે હી ચલે).
મન્ત્રાર્થ - યહ રવિરશ્મિસંસ્કૃત જલકણરૂપી વજ્ર મેરે પાપોં કો નષ્ટ કર દે.
૬. અપ્સ્વાત્માનં નાવેક્ષેત.
(જલ મેં અપની પરછાઈ ન દેખે).
૭. અજાતલોમ્નીં વિપુસીં ષણ્ઢં ચ નોપહસેત્.
(જિસ સ્ત્રી કી દેહ મેં રોમ ન હો તથા મુઁહ મેં મૂઁછ દાઢ઼ી હો ઔર જો પુરુષ નપુંસક હો, ઉસકા ઉપહાસ ન કરે).
૮. ગર્ભિણીં વિજન્યેતિ બ્રૂયાત્.
(ગર્ભિણી સ્ત્રી કો ગર્ભિણી ન કહ- કર વિજન્યા-કલ્યાણપ્રસવા કહે).
૯. સકુલમિતિ નકુલમ્.
(નિર્વશ પુરુષ કો ન કુલ અથવા નિર્વશ ન કહકર સકુલ-સવંશ કહે).
૧૦. ભગાલમિતિ કપાલમ્.
(કપાલ કો ભગાલ શબ્દ સે કહે).
૧૧. મણિધનુરિતીન્દ્રધનુઃ .
(ઇન્દ્રધનુષ કો મણિધનુષ શબ્દ સે કહે).
૧૨. ગાં ધયન્તીં પરસ્મૈ નાચક્ષીત.
(અપને વત્સ કો દૂધ પિલાતી હુઈ ગાય કે બારે મેં દૂસરે સે ન કહે).
૧૩. ઉર્વરાયામનન્તર્હિતાયાં ભૂમાવુત્સર્પસ્તિષ્ઠન્ન મૂત્રપુરીષે કુર્યાત્ .
(ઉર્વર ભૂમિ યા વંજર ભૂમિ પર ખડ઼ે હોકર યા કૂદ-કૂદ કર મલ- મૂત્ર કા ત્યાગ ન કરે).
૧૪. સ્વયં પ્રશીર્ણેન કાષ્ઠેન ગુદં પ્રમૃજીત.
(અપનેઆપ પેડ઼ કી ડાલ સે ટૂટ કર ગિરી હુઈ લકડ઼ી કે ટુકડ઼ે સે ગુપ્તાઙ્ગ કા પરિમાર્જન કરે).
૧૫. વિકૃતં વાસો નાચ્છાદયીત.
(ગન્દે, ફટે ઔર અનુપયુક્ત વસ્ત્ર ન પહને).
૧૬. દૃઢવ્રતો વધત્રઃ સ્યાત્ .
(નિષ્ઠાપૂર્વક અપને વ્રત-નિયમ કા પાલન કરે તથા હિંસા સે અપની તથા દૂસરોં કી ભી રક્ષા કરે).
૧૭. સર્વતઃ આત્માનં ગોપાયેત્.
(સર્વતોભાવેન અપની રક્ષા કરે).
૧૮. સર્વેષાં મિત્રમિવ સ્યાત્.
(સભી કે સાથ મિત્રવત્ વ્યવહાર કરે).
૧૯. તિસ્રો રાત્રીવ્રતં ચરેત્.
(સ્નાતક કો સમાવર્તન-સંસ્કાર સે તીન દિન તક વ્રત રખના ચાહિએ).
૨૦. અમાંસાશી, અમૃન્મયપાયી સ્યાત્.
(માંસ ન ખાયે તથા મિટ્ટી કે બર્તન મેં પાની ન પીયે).
૨૧. સ્ત્રીશૂદ્રશવકૃષ્ણશકુનિશુનાં ચાદર્શનમસમ્ભાષા ચ તૈઃ .
(સ્ત્રી, શૂદ્ર, મુર્દા, કૌવા ઔર કુત્તે કો ન દેખે, ન ઇનકે સાથ બાત કરે).
૨૨. શવશૂદ્રસૂતકાન્નાનિ ચ નાદ્યાત્.
(મરણોપરાન્ત ઉનકે ગૃહ- સમ્બન્ધિયોં કા, શૂદ્ર કા તથા જનનાશૌચ વાલે લોગોં કા અન્ન નહીં ખાના ચાહિએ).
૨૩. મૂત્રપુરીષે ષ્ઠીવનં ચાતપે ન કુર્યાત્.
(ધૂપ મેં મલ-મૂત્ર કા ત્યાગ ન કરે ઔર ન થૂકે).
૨૪. સૂર્યાચ્ચાત્માનં નાન્તર્દધીત.
(સૂર્ય કે પ્રકાશ સે અપને કો અલગ ન કરે).
૨૫. તપ્તેનોદકાર્થાન્ કુર્વીત.
(યથાસમ્ભવ ગર્મ જલ સે ઉદકસાધ્ય શૌચ, આચમનાદિ ક્રિયાયેં કરે).
૨૬. અવજ્યોત્ય રાત્રૌ ભોજનમ્.
(રાત્રિ મેં દીપક જલાકર હી ભોજન કરે).
૨૭. સત્યવદનમેવ વા.
(અથવા કેવલ સદા સત્ય બોલે).
નિર્દેશ- આચારાત્ કતિપય આચાર્ય પૂર્ણાહુતિ કરતે હૈં; પરન્તુ વહ ઠીક નહીં હૈ; ક્યોંકિ -
વિવાહે વ્રતબન્ધે ચ શાલાયાં વાસ્તુકર્મણિ.
ગર્ભાધાનાદિસંસ્કારે પૂર્ણાહુતિં ન કારયેત્..

ઇસ વચન સે યજ્ઞોપવીતાદિ સંસ્કારોં મેં પૂર્ણાહુતિ કા નિષેધ કિયા ગયા હૈ. સ્નાતક નિયમોં કે ઉપદેશ કે ઉપરાન્ત સંસ્કાર કરાને વાલે આચાર્ય કો દક્ષિણા તથા બ્રાહ્મણ ભોજન સંકલ્પ એવં ભૂયસી દક્ષિણા કા સંકલ્પ કર અગ્ન્યાદિ દેવતાઓં કા વિસર્જન કરે.
તદ્યથા-
અમુકગોત્રઃ અમુકશર્મા કૃતસ્ય સમાવર્તનકર્મણઃ સાઙ્ગતાસિદ્ધ્યર્થં કર્મકારયિત્રે મનસોદ્દિષ્ટાં દક્ષિણાં તુભ્યમહં સમ્પ્રદદે' ઇતિ દક્ષિણાં દદ્યાત્.
પુનઃ અમુકગોત્રઃ અમુકશર્મા કૃતસ્ય સમાવર્તનકર્મણઃ સાદ્ગુણ્યાર્થં યથોપપન્નેન સિદ્ધાન્નેન દશસંખ્યાકાન્ બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિષ્યે.
તતઃ ઉપનયન-વેદારમ્ભ-સમાવર્તનકર્મસુ ન્યૂનાતિરિક્તદોષપરિહારાર્થમ્ ઇમાં ભૂયસીં દક્ષિણાં નાનાનામગોત્રેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યો દીનાનાથેભ્યો વિભજ્ય દાતુમહમુત્સૃજે . તતોઽગ્નેર્નવગ્રહાદીનાઞ્ચ વિસર્જનં કુર્યાત્.
તદ્યથા-
યાન્તુ દેવગણાઃ સર્વે પૂજામાદાય મામકીમ્.
ઇષ્ટકામસમૃદ્ધયર્થં પુનરાગમનાય ચ ..

ગચ્છ ગચ્છ સુરશ્રેષ્ઠ સ્વસ્થાને પરમેશ્વર.
યત્ર બ્રહ્માદયો દેવાસ્તત્ર ગચ્છ હુતાશન .
પ્રમાદાત્ કુર્વતાં કર્મ પ્રચ્યવેતાઽધ્વરેષુ યત્.
સ્મરણાદેવ તદ્વિષ્ણોઃ સમ્પૂર્ણ સ્યાદિતિ શ્રુતિઃ ..

યસ્ય સ્મૃત્યા ચ નામોક્ત્યા તપોયજ્ઞક્રિયાદિષુ.
ન્યૂનં સમ્પૂર્ણતાં યાતિ સદ્યો વન્દે તમચ્યુતમ્..