Sanatana Stotra Collection
Hindu sam'skaara
Sanaatana deva

Samaavartana sam'skaara

Samaavartana sam'skaara
Composer: Paaramparika Reads: 1
14px

Paaraskara-gri'hyasootra ke anusaara samaavartana-sam'skaara mem' bhee vedaarambha evam' upanayana-sam'skaara mem' vihita adhikaam'sha vidhiyom' ko punaraavartita kiyaa jaataa hai. Vedaadhyayana poorna kara brahmachaaree apane brahmacharya vrata kee sampoorti karataa hai tathaa dviteeya aashrama mem' jaane ke liye guru se anumati chaahataa hai. Gri'hyasootrom' mem' brahmacharya vratanivartaka karma ko hee samaavartana shabda se kahaa gayaa hai. Isamem' brahmachaaree snaana karane kee praarthanaa apane aachaarya se karataa hai tathaa unakee aajnyaa praapta hone para vaishvaanara naamaka agni kee sthaapanaa 'panchabhoo' sam'skaara ke dvaaraa karake kushakand'ikaa ke dvaaraa homa-vidhi sampanna karataa hai. Tadanantara agni-parisamoohana evam' samidaadhaana karake anga- prokshana, bhasma-dhaarana tathaa devataa, guru kaa abhivaadana karataa hai, tadanantara aat'ha pratisht'hita kumbhom' ke jala se apane shira para abhisheka karataa hai, isake baada mekhalaa, dand'a, mri'gacharma kaa mantrapoorvaka parityaaga kara sooryopasthaana karataa hai tathaa apane shareera ko vividha vastraalankaarom' se vibhooshita kara gri'hastha dharma ke anusaara shaastrokta vidhiyom' kaa paripaalana karataa hai. Aachaarya use gri'hastha dharma kaa upadesha karate haim'. Ina saaree vidhiyom' kaa prayoga nimnalikhita roopa mem' kiyaa jaataa hai.

Samaavartana sam'skaaravidhih'
Brahmachaaree- 'amukagotrah' amukasharmaa snaanaadhikaarasiddhaye gonishkrayabhootam' suvarnam' rajatam' vaa aachaaryaaya tubhyamaham' sampradade'
Iti gurave pradaaya 'bho guro snaasyaami' iti sampraarthya 'snaahi' ityanujnyaatah' samaavartanam' kuryaat.
Nirdesha- aachaarya samaavartana sam'skaara ke nimitta alaga vedee kaa nirmaana karaakara, poorvaabhimukha bait'hakara apane dakshina kee ora uttaraabhimukha brahmachaaree ko bait'haakara ganeshaadi samasta aavaahita devataaom' kaa poojana kara panchabhoosam'skaarapoorvaka vaishvaanara naamaka agni kee sthaapanaa karataa hai.
(panchabhoosam'skaara evam' kushakand'ikaa kee vidhi upanayana sam'skaara mem' poornaroopa se dee gayee hai, tadanusaara yahaam' bhee sampanna kara lenaa chaahie).

Tato brahmavaranasya sankalpah'
'Asya vat'oh' samaavartanaangahomakarmani ebhirvaranadravyaigautramamuka- sharmaanam' brahmaanam' tvaamaham' vri'ne' iti vri'tvaa-
Yathaa chaturmukho brahmaa sarvavedadharah' prabhuh'.
Tathaa tvam' mama yajnye'smin brahmaa bhava dvijottama ..

Iti praarthayet .
Upanayanavat kushakand'ikaam' kri'tvaa "vaishvaanaranaamaagne supratisht'hite varado bhava" iti pratisht'haapya dhyaayet poojayechchcha.
Tadyathaa- 'om bhoorbhuvah' svah' vaishvaanaranaamne agnaye namah''.
Agni prajvalitam' vande jaatavedam' hutaashanam.
Suvarnavarnamamalamanantam' vishvatomukham ..

Sarvatah' paanipaadashcha sarvato'kshishiromukhah' .
Vishvaroopo mahaanagnih' praneetah' sarvakarmasu .
Om chatvaari shri'ngaa trayo asya paadaa dve sheershe sapta hastaaso asya.
Tridhaa baddho vri'shabho roraveeti maho devo martyaa aavivesha ..

Iti mantrairagnim' sampoojya dakshinam' jaanvaachya kushena dakshinabaahau brahmanaa'nvaarabdha aachaanto maunee moolamadhyabhaagayormadhyena sruvam' gri'heetvaa juhuyaat.
Homa-vidhih'
Om prajaapataye svaahaa, idam' prajaapataye na mama.
 (iti manaso chchaarayet)
Om indraaya svaahaa, idamindraaya na mama.
Om agnaye svaahaa, idamagnaye na mama.
Om somaaya svaahaa, idam' somaaya na mama.

(anvaarambham' tyaktvaa yathaapoorva yajurvedaadyaahutayah' hotavyaah')

Yajurvedaahutayah' -
Om antarikshaaya svaahaa, idamantarikshaaya na mama.
Om vaayave svaahaa, idam' vaayave na mama.
Om brahmane svaahaa, idam' brahmane na mama.
Om chhandobhyah' svaahaa, idam' chhandobhyo na mama.


Ri'gvedaahutayah' -
Om pri'thivyai svaahaa, idam' pri'thivyai na mama.
Om agnaye svaahaa, idamagnaye na mama.
Om brahmane svaahaa, idam' brahmane na mama.
Om chhandobhyah' svaahaa, idam' chhandobhyo na mama.


Saamavedaahutayah' -
Om dive svaahaa, idam' dive na mama.
Om sooryaaya svaahaa, idam' sooryaaya na mama.
Om brahmane svaahaa, idam' brahmane na mama.


Atharvavedaahutayah'-
Om digbhyah' svaahaa, idam' digbhyo na mama.
Om chandramase svaahaa, idam' chandramase na mama.
Om brahmane svaahaa, idam' brahmane na mama.
Om chhandobhyah' svaahaa, idam' chhandobhyo na mama.


Saamaanyaahutayah'
Om prajaapataye svaahaa, idam' prajaapataye na mama.
Om devebhyah' svaahaa, idam' devebhyo na mama.
Om ri'shibhyah' svaahaa, idam' ri'shibhyo na mama.
Om shraddhaayai svaahaa, idam' shraddhaayai na mama.
Om medhaayai svaahaa, idam' medhaayai na mama.
Om sadasaspataye svaahaa, idam' sadasaspataye na mama.
Om anumataye svaahaa, idamanumataye na mama.


Puna brahmanaa'nvaarabdhah' -
Om bhooh' svaahaa, idamagnaye na mama.
Om bhuvah' svaahaa, idam' vaayave na mama.
Om svah' svaahaa, idam' sooryaaya na mama.
Om tvanno agne varunasya vidvaan devasya hed'o ava yaasiseesht'haah'.
Yajisht'ho vahnitamah' shoshuchaano vishvaa pramumugdhyasmatsvaahaa..
Idamagnivarunaabhyaam' na mama.

Dveshaasi
Om sa tvanno agne'vamo bhavotee nedisht'ho'asyaa ushaso vyusht'au.
Ava yakshva no varuna raraano vbreehi mri'd'eeka suhavo na edhi svaahaa..

Idamagnivarunaabhyaam' na mama.
Om ayaashchaagne'syanabhishastipaashcha satyamitvamayaa asi.
Ayaa no yajnyam' vahaasyayaa no dhehi bheshajah' svaahaa..

Idamagnaye ayase na mama.
Om ye te shatam' varuna ye sahasram' yajnyiyaah' paashaa vitataa mahaantah'.
Tebhirno adya savitota vishnurvishve munchantu marutah' svarkaah' svaahaa..

Idam' varunaaya savitre vishnave vishvebhyo devebhyo marudbhayah' svarkebhyashcha na mama.
Om uduttamam' varuna paashamasmadavaadhamam' vimadhyamah' shrathaaya.
Athaa vayamaadityavrate tavaanaagaso aditaye syaama svaahaa..

Idam' varunaayaadityaayaaditaye na mama.
Om prajaapataye svaahaa, idam' prajaapataye na mama.
Om agnaye svisht'akri'te svaahaa, idamagnaye svisht'akri'te na mama.
Sam'sravapraashanam. Maarjanam. Agnau pavitrapratipattih'. Praneetaavimokah'.

Brahmane poornapaatradaanam.
Tatra sankalpah'
Vat'uh' - 'amukagotrah' amukasharmaa kri'tasya samaavartanaangahomakarmanah' saadgunyapraaptaye apoornapooranaarthamidam' poornapaatram' prajaapatidaivatam' yathaanaamagotraaya braahmanaaya tubhyamaham' sampradade' .
Agni-paricharyaa
Tatah' agnau panchashushkagomayakhand'aani mantrapoorvakam' kshipet.
Tadyathaa mantrah'-
Om agne sushravah' sushravasam' maa kuru .. 1 ..
Om yathaa tvamagne sushravah' sushravaa asi .. 2..
Om evam' maa sushravah' saushravasam' kuru .. 3..
Om yathaa tvamagne devaanaam' yajnyasya nidhipah' asi .. 4..
Om evamaham' manushyaanaam' vedasya nidhipo bhooyaasam .. 5..

Nirdesha- isake baada jala se praadakshinyavri'tti se agni kaa paryukshana kara nimnalikhita 'agnaye samidha.' mantra se eka-eka karake ghri'taakta teena samidhaaom' kee agni mem' aahuti ke anantara punah' uparilikhita 'agne sushravah'' ityaadi paancha mantrom' se agni kaa parisamoohana evam' paryukshana karake mauna rahate hue donom' haathom' ko agni mem' tapaakara mukha ponchhe.

Tadyathaa-
Samidaadhaanamantrah'
Samaavartana-sam'skaara-prayoga
Agnaye samidhamaahaaryam' bri'hate jaatavedase yathaa tvamagne samidhaa samidhyasa evamahamaayushaa medhayaa varchasaa prajayaa pashubhirbrahmavarchasena samindhe jeevaputro mamaachaaryo medhaavyahamasaanyaniraakarishnuryashasvee tejasvee brahmavarchasyannaado bhooyaasah' svaahaa..

Agniparisamoohana-mantraah'
Om 'agne sushravah' sushravasam' maa kuru'.
Om yathaa tvamagne sushravah' sushravaa asi.
Om evam' maa sushravah' saushravarsa kuru.
Om yathaa tvamagne devaanaam' yajnyasya nidhipah' asi .
Om evamaham' manushyaanaam' vedasya nidhipo bhooyaasam.
Mukhaprokshanamantraah'
Om tanoopaa agne'si tanvam' me paahi..1..

Omom aayurdaa agne'syaayurme dehi..2..

Om varyodaa agne'si varchee me dehi ..3..

Om agne yanme tanvaa oonam' tanma aapri'na ..4..

Om medhaamme deva savitaa aadadhaatu ..5..

Om medhaamme devee sarasvatee aadadhaatu ..6..

Om medhaamashvinee devaavaadhattaam' pushkarastrajau ..7..

Angasparshanamantraah'
'Om angaani cha ma aapyaayantaam' (iti shirasah' aapaadamangaani spri'shati).
'Om vaak cha ma aapyaayataam' (iti mukham).
'Om praanashcha ma aapyaayataam' (iti naasaarandhra).
Samidaadhaanamantrah'
'Om chakshushcha ma aapyaayataam' (iti chakshushee yugapat).
'Om shrotram' cha ma aapyaayataam' (iti dakshavaamashrotre).
'Om yashobalam' cha ma aapyaayataam' (iti parasparavyatyaasena baaha yugapat spri'shet).
Bhasmadhaaranamantraa:
'Om tryaayusham' jamadagneh'' iti lalaat'e.
'Om kashyapasya tryaayusham' iti greevaayaam.
'Om yaddeveshu tryaayusham' iti dakshinabaahumoole.
'Om tanno astu tryaayusham' iti hri'di'.
Nirdesha- isake anantara brahmachaaree agni evam' guru ko vyatyasta paani se abhivaadana karataa hai.
Amukagotro' mukapravaro' mukashaakhaadhyaayee amukasharmaa'ham' bho agne! Tvaamabhivaadaye.
Punah' amukagotro' mukapravaro'mukashaakhaadhyaayee amukasharmaa'ham' bho guro ! Tvaamabhivaadaye.
Aachaaryah' 'aayushmaan bhava saumya amukasharman'.
Abhisheka-vidhih'
Nirdesha- poorva se dakshinottara krama se sthaapita aat'ha kalashom' se jala lekara brahmachaaree mantrapoorvaka apane shira para abhishechana karataa hai.
Udangmukha bait'hakara dakshina se eka-eka kalasha kaa jala nikaala kara abhisinchana karataa hai.
Prathamakumbhaad jalagrahanamantrah'
Om ye'psvantaragnayah' pravisht'ha gohya upagohyo mayookho.
Manohaa'skhalo virujastanoodushirindriyahaa taan vijahaami yo rochanastamiha gri'hnaami..

1. Oopara likhe samasta mantrom' kaa artha upanayana prakarana mem' diyaa gayaa hai.
Samaavartana-sam'skaaraprayoga
Manohaa'skhalo virujastanoodapurindriya haa taanbijahaami yo rochanastamiha gri'hmanemi ..

Mantraartha jala mem' dasa prakaara kee agniyaam' nivaasa karatee hai, jiname gohya, upagohya, mayookha, manohara, khala, viruja, tanu, dooshu ina aat'ha prakaara kee agniyom' kaa parityaaga kara maim' rochana evam' kalyaana naamaka donom' agniyom' sahita jala ko snaana karane ke lie grahana karataa hoom'.
Sinchana-mantrah'
Om tena maamabhishinchaami shriyai yashase brahmane brahmavarchasaaya .. (iti svashirasi abhishinchet)
Mantraartha-isa jala se lakshmee-laabha, yasholaabha, brahmateja-laabha tathaa brahmajnyaana praapta ho, isalie maim' aatmasinchana karataa hoom'.
Dviteeyakumbhaat-
'Om ye'psvantaragnayah'.' isa poorvokta mantra se jala grahana kare.
Sinchana-mantrah'
Om yena shriyamakri'nutaam' yenaavamri'shataah' suraam.
Yenaakshyaavabhyashinchato yadvaam' tadashvinaa yashah' ..

Mantraartha-jisa jala se ashvineekumaara lakshmeevaan hue, jisa jala se madirotpanna dosha doora kiye gaye aura jisa jala se netrom' kaa sinchana kiyaa gayaa, usee jala se maim' apanee aatmaa kaa sinchana karataa hoom'.
Tri'teeyakumbhaad jalagrahanamantrah'
'Om ye'psvantaragnayah' pravisht'ha gohya upagohyo mayookho.
Manohaa'skhalo virujastanoodushirindriyahaa taan vijahaami yo rochanastamiha gri'hnaami..'
(poorvokta mantra se jala grahana karem').
Abhishekamantrah'- om aapo hisht'haa mayobhuvastaa na oorje dadhaatana. Mahe ranaaya chakshase..

(iti shirasi sinchet)
Chaturthakumbhaat-
'Om ye'psvantaragnayah'' iti mantrena jalamaadaaya
Om yo vah' shivatamo rasastasya bhaajayateha nah' .
Ushateeriva maatarah' ..

Iti mantrena shirasi abhishinjnyet.
Panchamakumbhaat
' om ye'psvantaragnayah' pravisht'ha gohya upagohyo mayookho.
Manohaa'skhalo virujastanoodushirindriyahaa taan vijahaami yo rochanastamiha gri'hnaami.. '
Iti mantrena jalamaadaaya
Om tasmaa arangamaamavo yasya kshayaaya jinvatha.
Aapo janayathaa cha nah' ..

Iti mantrena abhishijnyet .. Tatah' shasht'haat, saptamaat, asht'amaachcha kumbhaat kramena mantraavri'ttyaa
'Om ye'psvantaragnayah'' iti apo gri'heetvaa tooshnee svashirasi abhishinchet.
Tato brahmachaaree 'om uduttamam' iti mantram' pat'han shiromaargena mekhalaam' nissaarayet.
Om uduttamam' varuna paashamasmadavaa'dharma madhyamah' shrathaaya.
Athaa vvayamaadityannate tavaanaagaso aditaye syaama svaahaa..

Nirdesha- ukta mantra se mekhalaa ko shiromaarga se nikaalane ke baada brahmachaaree apane palaasha-dand'a ko uttaraagra bhoomi para rakha de, tathaa mri'gacharma ko chupachaapa uttaara kara anya koee vastra uttareeya ke roopa mem' dhaarana kara donom' baahuom' ko oopara ut'haakara soorya kaa upasthaana kare.
Tadyathaa mantrah'-
Om udyan bhraajabhri'shnurindro marudbhissthaatpraataryaavabhirasthaat dashasanirasi dashasanim' maa kurvaa vidanmaagamayodyan bhraajabhri'shnurindro marudbhirasthaat divaa yaavabhirasthaachchhata sanirasi shatasanim' maa kurvaa vidan maa gamaya, udyan bhraajabhri'shnurindro marudbhirasthaat saayam' yaavabhirasthaat sahastrasanirasi sahastrasanim' maa kurvaa vidanmaa gamaya ..

Mantraartha - apane samasta marut devataaom' ke saatha praatah'kaala udita hote hue he aaditya ! Jaise tuma dasa gune kiranom' ko dhaarana karate ho, usee prakaara mujhe bhee dasa gune teja se yukta karo tathaa mujhe brahmacharya se utteerna jaano. Isee prakaara he aaditya ! Madhyaahna evam' saayankaala kramashah' shata evam' sahastra gune kiranom' se dedeepyamaana hote ho, atah' mujhe bhee shata evam' sahasra gune teja se yukta karo, tathaa mujhe brahmacharya se utteerna jaano.
Nirdesha- sooryopasthaana ke baada brahmachaaree dadhi athavaa tila khaakara shikhaa ke atirikta samasta kesha kaa mund'ana karaakara, nakhaadi kat'aakara dvaadasha angula parimita audumbara kaasht'ha kaa dantadhaavana kare.
Tatra mantrah'-
Om annaadyaaya vyoohadhvah' somo raajaa'yamaagamat.
Sa me mukham' pramaarthyate yashasaa cha bhagena cha ..

Mantraartha- he audumbara, tumhem' grahana kara maim'ne tumhaare adhipati chandra ko maano grahana kara liyaa hai, aba vaha oshadhiyom' kaa svaamee raajaa soma mere anna khaane yogya mukha ko yasha evam' aishvarya se prachchhaalita kara dedeepyamaana kara de.
Nirdesha-dantadhaavana kara brahmachaaree baaraha baara jala se kullaa kara sugandhita tela se yukta bat'ana aadi se shareerodvartana kara sheetoshna jala se snaana karataa hai tathaa nootana vastraadi pahanakara chandanaadi kaa anulepana kara naasikaa, netra aura shrotra kaa mantrapoorvaka sparsha karataa hai,
Tadyathaa-
'Om praanaapaanee me tarpaya' iti naasike yugapat .
'Om chakshurme tarpaya' iti chakshushee yugapat .
'Om shrotram' me tarpaya' iti shrotre yugapat spri'shati .
Taduparaanta brahmachaaree donom' haathom' ko prachchhaalita kara apasavya hokara praangmukha rahate hue dakshina dishaa mem' bhoomi para pitarom' ke nimitta avanejana (jalaanjali) chhore, nimna shrutivaakya se-
'Om pitarah' shundhadhvam'.
Mantraartha- he pitri'gana! Mujhe shuddha karo. Tadanantara savya hokara aachamana kare, chandana se tilaka kara savitaa devataa kee nimna mantra se praarthanaa kare-
Om suchakshaa ahamaksheebhyaam' bhooyaasam' suvarchaa mukhena. Sushrutakarnaabhyaam' bhooyaasam ..

Mantraartha- maim' savitaa devataa ke prasaada se aankhom' se sundara dikhem' tathaa kaantimaana mukha evam' sunane yogya karnavaalaa ho jaaoom'.
Hai usake baada nayaa vastra brahmachaaree pahanataa hai tathaa nimna mantra bolataa
Vastraalankaaraadidhaaranavidhih'
Om paridhaasyai yashodhaasyai deerghaayutvaaya jaradasht'irasmi. Shatam' cha jeevaami sharadah' puroochee raayasposham' sam'vyayishye ..

Mantraartha- maim' deerghaayu ke lie tathaa keerti praapta karane ke lie yaha vastra pahanataa hoom', maim' isa vastra ko dhaarana karane se sau varsha taka jeevita rahakara atyanta tejasvee evam' dhanavaan banoongaa.
Nirdesha- taduparaanta do baara aachamana kara brahmachaaree 'om yajnyo- paveetam' paramam' pavitram' ityaadi mantra se dviteeya yajnyopaveeta dhaarana kara punah' aachamana kara uttareeya vastra mantra bolate hue dhaarana karataa hai. Tadyathaa-
Om yashasaa maa dyaavaa pri'thivee yashasendraa bri'haspatee.
Yasho bhagashcha maa'vidad yashaa maa pratipadyataam ..

Mantraartha-aakaasha aura pri'thivee ye donom' mujhe yasha se paripoorna karem', indra aura bri'haspati mujhe yasha pradaana karem', jisase mujhe yasha aura saubhaagya praapta ho. Punah' aachamana kara vidyaavratasnaataka ke roopa mem' brahmachaaree gri'hasthadharmaanukoola vibhinna alankaranaadi dhaarana karataa hai.
Pushpamaalaa kaa grahana evam' dhaarana mantra-
Om yaa aaharajjamadagnih' shraddhaayai medhaayai kaamaayendriyaaya.
Taa aham' pratigri'hnaami yashasaa cha bhagena cha..

Mantraartha- jisa pushpamaalaa ko maharshi jamadagni ne apanee abheesht'a siddhi ke lie dhaarana kiyaa thaa, usee pushpamaalaa ko yasha aura saubhaagya
Kee praapti ke lie tathaa apanee chakshu aadi indriyom' kee rakshaa ke lie grahana karataa hoom'.
Om yadyasho'psarasaamindrashchakaara vipulam' pri'thu.
Tena sangrathitaah' sumanasa aabadhnaami yashomayi ..

Mantraartha-urvashee aadi apsaraayem' jina maalaaom' ko dhaarana karane se atyanta sundara yashavaalee ho jaatee hai. Unheem' gunthee huee pushpamaalaaom' ko maim' yasha-praapti ke lie dhaarana karataa hoom'.
Isake baada pagaree dhaarana mantra-
Om yuvaa suvaasaah' pariveeta aagaata sa u shreyaan bhavati jaayamaanah'.
Tam' dheeraasah' kavaya unnayanti svaadhyo manasaa devayantah' ..

Mantraartha-jo yuvaka sundara vastra apane shira para ushneesha ke roopa mem' dhaarana karataa hai, vaha sabhee purushom' mem' shresht'ha kahaa jaataa hai aura shresht'ha vastra ko dhaarana karane vaalaa sundara purusha vidvaanom' ke dvaaraa prasham'saneeya hotaa hai tathaa sabhee manushya usakee prasham'saa hri'daya se karate haim'.
Karnaalankaara dhaarana mantra-
Om alankaranamasi bhooyo'lankaranam' bhooyaat.
Mantraartha- he karnakund'ala! Shobhaa ko barhaane vaale ho, atah' meree shobhaa ko barhaao. (pahale dakshina karna mem', phira vaama mem' kund'ala pahane).
Anjana dhaarana mantra-
Om vri'trasyaasi kaneenakashchakshurdaa asi chakshurme dehi ..

Mantraartha- he anjana ! Tuma vri'traasura ke netra ke taaraa ho, tuma netra kee jyoti ko barhaane vaale ho, atah' mere bhee netra kee jyoti ko barhaao. (dakshina-vaama krama se lagaaye).
Mantra se darpana mem' apane mukha ko dekhe-
'Om rochishnurasi'.
Mantraartha- he darpana! Tuma prakaasha svabhaava vaale ho, atah' mujhe bhee prakaasha do.
Nimna mantra se chhatra (chhaataa) grahana kare-
Om bri'haspateshchhadirasi paapmanomaamantardhehi tejaso yashaso maa'ntardhehi ..

Mantraartha- he chhatra ! Tuma bri'haspati ke aachchhaadaka ho, unhem' samasta paapom' se bachaate ho, atah' tuma mujhe bhee paaparoopee aatapa se bachaao.
Tatah' mantra se naveena jootaa pahane -
Om pratisht'he stho vishvato maa paatam .
Mantraartha- he upaanaha! Tuma chalane mem' kabhee thakate naheem' ho, nirantara gatimaan hone ke kaarana hee tumhaaree pratisht'haa hai, atah' tuma hamaare samasta gatirodhom' se arthaat maarga ke kant'aka aadi se meree rakshaa karo.
Tatah' naveena baam'sa ke dand'e ko grahana kare-
Om vishvaabhyo maa naasht'raabhyaspari paahi sarvatah' .
Mantraartha- he venu-dand'a! Jo jeeva kaat'ane tathaa d'asane vaale haim' tathaa jo pashu khura, seenga aadi se maarane vaale haim', una sabhee se sabhee jagaha meree rakshaa karanaa.
Nirdesha- samaavartana-sam'skaara mem' svasti-punyaahavaachanaadi se braahmana
Ko poornapaatra daana paryanta karma, pitaa athavaa aachaarya karataa hai tathaa aat'hom' kumbhom' ke abhisheka se lekara venu-dand'a dhaarana paryanta karma brahmachaaree svayam' mantrapoorvaka karataa hai. Isake uparaanta brahmachaaree apane aachaarya kee vidhivat poojaa kara unhem' dakshinaa ke roopa mem' dravyaadi ke atirikta go athavaa tannishkraya dravya pradaana kare, taduparaanta aachaarya ke mukha se snaataka, gri'hastha jeevana ke lie paalaneeya niyamom' ko shraddhaapoorvaka sune tathaa aachaarya ko etadartha godaana kaa sankalpa kare.
Tadyathaa-
'Amukagotrah' amukasharmaa mama snaatakatvasiddhaye idam' gonishkrayadravyamaachaaryaaya daatumahamutsri'je' iti dadyaat.
Snaataka ke niyama
Snaatakasya yamaan vakshyaamah' (paA.Gri'.Soo. 2.7)
1. Kaamaat itaro'pyadhikriyate .
(dvijaati ke atirikta bhee apanee ichchhaa se apane kalyaanaartha ina niyamom' kaa paalana kara sakate haim').
2. Nri'tyageetavaaditraani na kuryaat, na cha gachchhet.
(naachane, gaane tathaa bajaane kaa kaama na svayam' kare aura na hee doosarom' dvaaraa anusht'hita aise kaaryom' mem' sammilita ho).
3. Ksheme raatrau graamaantaram' na gachchhet, na cha dhaavet.
(yadi saba kuchha t'heeka ho, to raatri mem' doosare gaam'va mem' na jaaya aura na anaavashyaka daure).
4. Udapaanaa'vekshana-vri'kshaarohana-phalaprapatana- sandhisarpana-vivri'ta-snaana-vishamalanghana-shushkavadana-sandhyaa''dityaprekshana-bhaikshanaani na kuryaat.
(kuem' mem' na jhaanke, pera para na charhe, kachche phala torakara na giraaye, sandhi velaa mem' yaatraa na kare, nagna vadana snaana na kare, oobara-khaabara bhoomi ko na laanghe, gandee baatem' na bole, sandhyaa velaa mem' sooryadarshana na kare, samaavartana-sam'skaara ke baada bhikshaat'ana na kare).
5. Varshatyapraavri'to vrajet 'om ayam' me vajrah' paapmaanamapahanat' iti mantram' pat'han gachchhet.
(yadi varshaa ho rahee ho, to 'ayam' me vajrah'' mantra parhataa huaa vinaa chhaataa lagaaye hee chale).
Mantraartha - yaha ravirashmisam'skri'ta jalakanaroopee vajra mere paapom' ko nasht'a kara de.
6. Apsvaatmaanam' naaveksheta.
(jala mem' apanee parachhaaee na dekhe).
7. Ajaatalomneem' vipuseem' shand'ham' cha nopahaset.
(jisa stree kee deha mem' roma na ho tathaa mum'ha mem' moonchha daarhee ho aura jo purusha napum'saka ho, usakaa upahaasa na kare).
8. Garbhineem' vijanyeti brooyaat.
(garbhinee stree ko garbhinee na kaha- kara vijanyaa-kalyaanaprasavaa kahe).
9. Sakulamiti nakulam.
(nirvasha purusha ko na kula athavaa nirvasha na kahakara sakula-savam'sha kahe).
10. Bhagaalamiti kapaalam.
(kapaala ko bhagaala shabda se kahe).
11. Manidhanuriteendradhanuh' .
(indradhanusha ko manidhanusha shabda se kahe).
12. Gaam' dhayanteem' parasmai naachaksheeta.
(apane vatsa ko doodha pilaatee huee gaaya ke baare mem' doosare se na kahe).
13. Urvaraayaamanantarhitaayaam' bhoomaavutsarpastisht'hanna mootrapureeshe kuryaat .
(urvara bhoomi yaa vanjara bhoomi para khare hokara yaa kooda-kooda kara mala- mootra kaa tyaaga na kare).
14. Svayam' prasheernena kaasht'hena gudam' pramri'jeeta.
(apaneaapa pera kee d'aala se t'oot'a kara giree huee lakaree ke t'ukare se guptaanga kaa parimaarjana kare).
15. Vikri'tam' vaaso naachchhaadayeeta.
(gande, phat'e aura anupayukta vastra na pahane).
16. Dri'd'havrato vadhatrah' syaat .
(nisht'haapoorvaka apane vrata-niyama kaa paalana kare tathaa him'saa se apanee tathaa doosarom' kee bhee rakshaa kare).
17. Sarvatah' aatmaanam' gopaayet.
(sarvatobhaavena apanee rakshaa kare).
18. Sarveshaam' mitramiva syaat.
(sabhee ke saatha mitravat vyavahaara kare).
19. Tisro raatreevratam' charet.
(snaataka ko samaavartana-sam'skaara se teena dina taka vrata rakhanaa chaahie).
20. Amaam'saashee, amri'nmayapaayee syaat.
(maam'sa na khaaye tathaa mit't'ee ke bartana mem' paanee na peeye).
21. Streeshoodrashavakri'shnashakunishunaam' chaadarshanamasambhaashaa cha taih' .
(stree, shoodra, murdaa, kauvaa aura kutte ko na dekhe, na inake saatha baata kare).
22. Shavashoodrasootakaannaani cha naadyaat.
(maranoparaanta unake gri'ha- sambandhiyom' kaa, shoodra kaa tathaa jananaashaucha vaale logom' kaa anna naheem' khaanaa chaahie).
23. Mootrapureeshe sht'heevanam' chaatape na kuryaat.
(dhoopa mem' mala-mootra kaa tyaaga na kare aura na thooke).
24. Sooryaachchaatmaanam' naantardadheeta.
(soorya ke prakaasha se apane ko alaga na kare).
25. Taptenodakaarthaan kurveeta.
(yathaasambhava garma jala se udakasaadhya shaucha, aachamanaadi kriyaayem' kare).
26. Avajyotya raatrau bhojanam.
(raatri mem' deepaka jalaakara hee bhojana kare).
27. Satyavadanameva vaa.
(athavaa kevala sadaa satya bole).
Nirdesha- aachaaraat katipaya aachaarya poornaahuti karate haim'; parantu vaha t'heeka naheem' hai; kyonki -
Vivaahe vratabandhe cha shaalaayaam' vaastukarmani.
Garbhaadhaanaadisam'skaare poornaahutim' na kaarayet..

Isa vachana se yajnyopaveetaadi sam'skaarom' mem' poornaahuti kaa nishedha kiyaa gayaa hai. Snaataka niyamom' ke upadesha ke uparaanta sam'skaara karaane vaale aachaarya ko dakshinaa tathaa braahmana bhojana sankalpa evam' bhooyasee dakshinaa kaa sankalpa kara agnyaadi devataaom' kaa visarjana kare.
Tadyathaa-
Amukagotrah' amukasharmaa kri'tasya samaavartanakarmanah' saangataasiddhyartham' karmakaarayitre manasoddisht'aam' dakshinaam' tubhyamaham' sampradade' iti dakshinaam' dadyaat.
Punah' amukagotrah' amukasharmaa kri'tasya samaavartanakarmanah' saadgunyaartham' yathopapannena siddhaannena dashasankhyaakaan braahmanaan bhojayishye.
Tatah' upanayana-vedaarambha-samaavartanakarmasu nyoonaatiriktadoshaparihaaraartham imaam' bhooyaseem' dakshinaam' naanaanaamagotrebhyo braahmanebhyo deenaanaathebhyo vibhajya daatumahamutsri'je . Tato'gnernavagrahaadeenaancha visarjanam' kuryaat.
Tadyathaa-
Yaantu devaganaah' sarve poojaamaadaaya maamakeem.
Isht'akaamasamri'ddhayartham' punaraagamanaaya cha ..

Gachchha gachchha surashresht'ha svasthaane parameshvara.
Yatra brahmaadayo devaastatra gachchha hutaashana .
Pramaadaat kurvataam' karma prachyavetaa'dhvareshu yat.
Smaranaadeva tadvishnoh' sampoorna syaaditi shrutih' ..

Yasya smri'tyaa cha naamoktyaa tapoyajnyakriyaadishu.
Nyoonam' sampoornataam' yaati sadyo vande tamachyutam..

om vishnave namah', om vishnave namah', om vishnave namah'.
.. Iti samaavartanasam'skaaraprayogah' ..

Meaning & Translation


Phala Shruti & Divine Merits


Chant Count: 0/108