વેદારમ્ભસંસ્કારવિધિઃ

વેદારમ્ભસંસ્કારવિધિઃ
 ગાયત્રીદીક્ષોપરાન્તમ્ આચાર્યઃ બ્રહ્મચારિણં બ્રહ્મચર્યનિયમાન્ ઉપદિશતિ, કતિપયદિનપર્યન્તં ચ તસ્ય દિનચર્યાં યથોપદિષ્ટવિધિના અનુષ્ઠાપયતિ. તસ્ય વ્રતાનુષ્ઠાનેન પરિતુષ્ટઃ આચાર્યઃ શુભે મુહૂર્તે વેદારમ્ભસંસ્કારં સમ્પાદયતિ. તન્નિમિત્તમ્ ઉપનયનવદેવ બ્રહ્મચારિણા ગણેશાદિસર્વદેવાન્ સમ્પૂજ્ય, પૃથગ્વેદ્યાં સઙ્કલ્પપૂર્વકં 'સમુદ્ભવ'નામકસ્યાગ્નેઃ સ્થાપનં કરોતિ.,
તદ્યથા-
ગોત્રવર્ણી સઙ્કીર્ત્ય
'અસ્ય માણવકસ્ય વેદારમ્ભસંસ્કારકર્મણિ પઞ્ચભૂસંસ્કારપૂર્વકં સમુદ્ભવનામકમગ્નિં સ્થાપયિષ્યે'.
આચાર્ય સંકલ્પ કરને કે ઉપરાન્ત પઞ્ચભૂ-સંસ્કારપૂર્વક અગ્નિ કી સ્થાપના કરે તથા બ્રહ્મવરણ એવં પૂર્વોક્ત પ્રકાર સે કુશકણ્ડિકા કરકે અગ્નિ કી પૂજા બ્રહ્મચારી સે કરવાયે
અગ્નિસ્થાપનમ્
ૐ અગ્નિ દૂતં પુરોદધે હવ્યવાહમુપનુવે. દેવાઁ આસાદયાદિહ..

ઇતિ મન્ત્રેણાગ્નિ સ્થાપયેત્.
તદ્રક્ષાર્થં તદુપરિ કિઞ્ચિત્ કાષ્ઠાદિકં નિદધ્યાદ્ ઉપધમેચ્ચ.
તતઃ અગ્ન્યાયતનાદીશાન્યાં બ્રહ્મવરણં કુર્યાત્,
તદ્યથા-
'દેશકાલૌ સઙ્કીર્ત્ય
અમુકગોત્રઃ અમુકશર્મા અસ્મિન્ વેદારમ્ભસંસ્કારહવનકર્મણિ કૃતાકૃતાવેક્ષણાદિબ્રહ્મકર્મ કર્તુમ્
અમુકગોત્રમમુકશર્માણં બ્રાહ્મણમેભિર્વરણદ્રવ્યૈર્બ્રહ્મત્વેન ત્વામહં વૃણે.
ૐ 'વૃતોઽસ્મિ' ઇતિ બ્રહ્મા વદેત્.
તતઃ આચાર્યઃ કૃતાઞ્જલિઃ બ્રહ્માણં પ્રાર્થયેત્, તદ્યથા-
યથા ચતુર્મુખો બ્રહ્મા સર્વવેદધરઃ પ્રભુઃ . તથા ત્વં મમ યજ્ઞેઽસ્મિન્ બ્રહ્મા ભવ દ્વિજોત્તમ ..

તતઃ ઉપનયનવત્ કુશકણ્ડિકાં કૃત્વા અગ્નિપૂજનં કુર્યાત્.
તદ્યથા-
તતઃ 'સમુદ્ભવનામાગ્ને સુપ્રતિષ્ઠિતો વરદો ભવ' ઇતિ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ધ્યાયેત્-
'ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ સમુદ્ભવનામ્ને અગ્નયે નમઃ'.
અગ્નિ પ્રજ્વલિતં વન્દે જાતવેદં હુતાશનમ્ .
સુવર્ણવર્ણમમલમનન્તં વિશ્વતોમુખમ્ ..

સર્વતઃ પાણિપાદશ્ચ સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખઃ .
વિશ્વરૂપો મહાનગ્નિઃ પ્રણીતઃ સર્વકર્મસુ ..

ૐ ચત્વારિ શૃઙ્ગા ત્રયો અસ્ય પાદાઃ દ્વે શીર્ષે સપ્ત હસ્તાસો અસ્ય.
ત્રિધા બદ્ધો વૃષભો રોરવીતિ મહો દેવો મર્ત્યા આવિવેશ ..

ઇતિ મન્ત્રૈરગ્નિ સમ્પૂજ્ય દક્ષિણં જાન્વાચ્ય કુશેન દક્ષિણબાહૌ બ્રહ્મણા અન્વારબ્ધઃ આચાન્તો મૌની મૂલમધ્યભાગયોર્મધ્યેન સ્રુવં ગૃહીત્વા જુહુયાત્.
તત્રાદૌ-
'ઇદમાજ્યં તત્તદ્દેવતાયૈ મયા પરિત્યક્તં યથાદૈવતમસ્તુ ન મમ'
ઇતિ ત્યાગં પૂર્વમેવ કુર્યાત્.
તતઃ 'વેદારમ્ભકર્મણિ સમુદ્ભવનામાગ્નેઃ પૂજનં કરિષ્યે'
ઇતિ સઙ્કલ્પ્ય સમ્પૂજ્ય સ્વસ્યોત્તરતો બ્રહ્મચારિણમુપવેશ્ય દક્ષિણજાન્વાચ્ય બ્રહ્મણાઽન્વારબ્ધ આજ્યાહુતીર્જુહુયાત્.
હવનવિધિઃ
ૐ પ્રજાપતયે સ્વાહા, ઇદં પ્રજાપતયે ન મમ.
ૐ ઇન્દ્રાય સ્વાહા, ઇદમિન્દ્રાય ન મમ.
યજ્ઞોપવીત-વેદારમ્ભ-સમાવર્તન-સંસ્કાર
ૐ અગ્નયે સ્વાહા, ઇદમગ્નયે ન મમ.
ૐ સોમાય સ્વાહા, ઇદં સોમાય ન મમ.
તતઃ અન્વારબ્ધં ત્યક્ત્વા જુહુયાત્, આદૌ યજુર્વેદાહુતયઃ -
ૐ અન્તરિક્ષાય સ્વાહા, ઇદમન્તરિક્ષાય ન મમ.
ૐ વાયવે સ્વાહા, ઇદં વાયવે ન મમ.
ૐ બ્રહ્મણે સ્વાહા, ઇદં બ્રહ્મણે ન મમ.
ૐ છન્દોભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં છન્દોભ્યો ન મમ.

ૐ પૃથિવ્યૈ સ્વાહા, ઇદં પૃથિવ્યૈ ન મમ.
ૐ અગ્નયે સ્વાહા, ઇદમગ્નયે ન મમ.
ૐ બ્રહ્મણે સ્વાહા, ઇદં બ્રહ્મણે ન મમ.
ૐ છન્દોભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં છન્દોભ્યો ન મમ.

ૐ દિવે સ્વાહા, ઇદં દિવે ન મમ.
ૐ સૂર્યાય સ્વાહા, ઇદં સૂર્યાય ન મમ.
ૐ બ્રહ્મણે સ્વાહા, ઇદં બ્રહ્મણે ન મમ.
ૐ છન્દોભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં છન્દોભ્યો ન મમ.

ૐ દિગ્ભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં દિગ્ભ્યો ન મમ.
ૐ ચન્દ્રમસે સ્વાહા, ઇદં ચન્દ્રમસે ન મમ.
ૐ બ્રહ્મણે સ્વાહા, ઇદં બ્રહ્મણે ન મમ.
ૐ છન્દોભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં છન્દોભ્યો ન મમ.
સામાન્યાહુતયઃ -
ૐ પ્રજાપતયે સ્વાહા, ઇદં પ્રજાપતયે ન મમ.
ૐ દેવેભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં દેવેભ્યો ન મમ.
ૐ ઋષિભ્યઃ સ્વાહા, ઇદં ઋષિભ્યો ન મમ.
ૐ શ્રદ્ધાયૈ સ્વાહા, ઇદં શ્રદ્ધાયૈ ન મમ.
ૐ મેધાયૈ સ્વાહા, ઇદં મેધાયૈ ન મમ.
ૐ સદસસ્પતયે સ્વાહા, ઇદં સદસસ્પતયે ન મમ.
ૐ અનુમતયે સ્વાહા, ઇદમનુમતયે ન મમ.
પુનઃ બ્રહ્મણાઽન્વારબ્ધઃ -
ૐ ભૂઃ સ્વાહા, ઇદમગ્નયે ન મમ.
ૐ ભુવઃ સ્વાહા, ઇદં વાયવે ન મમ.
ૐ સ્વઃ સ્વાહા, ઇદં સૂર્યાય ન મમ.
ૐ ત્વન્નો અગ્ને વરુણસ્ય વિદ્વાન્ દેવસ્ય હેડો અવ યાસિસીષ્ઠાઃ.
યજિષ્ઠો વહ્નિતમઃ શોશુચાનો વિશ્વા દ્વેષાઽસિ પ્રમુગ્ધ્યસ્મત્સ્વાહા..

ૐ સ ત્વન્નો અગ્નેઽવમો ભવોતી નેદિષ્ઠો અસ્યા ઉષસો વ્યુષ્ટૌ. અવ યક્ષ્વ નો વરુણ રરાણો
ઇદમગ્નીવરુણાભ્યાં ન મમ.
વ્વ્રીહિ મૃડીક સુહવો ન એધિ સ્વાહા.. ઇદમગ્નીવરુણાભ્યાં ન મમ.
ૐ અયાશ્ચાગ્નેઽસ્યનભિશસ્તિ પાશ્ચ સત્યમિત્વમયા અસિ.
અયા નો યજ્ઞં વહાસ્યયા નો ધેહિ ભેષજઃ સ્વાહા..

ઇદમગ્નયે અયસે ન મમ.
ૐ યે તે શતં વરુણ યે સહસ્ત્રં યજ્ઞિયાઃ પાશા વિતતા મહાન્તઃ.
તેભિર્નો અદ્ય સવિતોત વિષ્ણુર્વિશ્વે મુઞ્ચન્તુ મરુતઃ સ્વર્કાઃ સ્વાહા..

ઇદં વરુણાય સવિત્રે વિષ્ણવે વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો મરુદ્ભ્યઃ સ્વર્કેભ્યશ્ચ ન મમ.
ૐ ઉદુત્તમં વરુણ પાશમસ્મદવાધમં વિમધ્યમઃ શ્રથાય.
અથા વયમાદિત્યવ્રતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ સ્વાહા..

ઇદં વરુણાયાદિત્યાયાદિતયે ન મમ.
ૐ પ્રજાપતયે સ્વાહા, ઇદં પ્રજાપતયે ન મમ.
ૐ અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહા, ઇદમગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે ન મમ.
તતઃ સંસ્રવપ્રાશનમ્. માર્જનમ્. અગ્નૌ પવિત્રપ્રતિપત્તિઃ. પ્રણીતા- વિમોકઃ.
પૂર્ણપાત્રદાનમ્.
તદ્યથા-
"અમુકગોત્રઃ અમુકશર્મા વેદારમ્ભાઙ્ગહોમકર્મણઃ સાઙ્ગફલ- સિદ્ધયે અપૂર્ણપૂરણાર્થમિદં પૂર્ણપાત્રં પ્રજાપતિદૈવતં યથાનામગોત્રાય બ્રાહ્મણાય તુભ્યમહં સમ્પ્રદદે" ઇતિ દદ્યાત્.
બ્રહ્મા ચ તં ગૃહીત્વા-
ૐ અક્રન્ કર્મ કર્મકૃતઃ સહ વાચા મયોભુવા .
દેવેભ્યઃ કર્મ કૃત્વા તં પ્રેતવાચા સ ચાભુવઃ ..

ઇતિ આશિષં દદ્યાત્.
તદનન્તરં બ્રહ્મચારી "અમુકગોત્રઃ અમુકશર્માહં વેદારમ્ભકર્મણઃ પૂર્વાઙ્ગત્વેન સરસ્વતી-વિષ્ણુ-લક્ષ્મી-યજુર્વેદ-ગુરૂણાં પૂજનં કરિષ્યે"
ઇસ પ્રકાર સંકલ્પ કર તત્તદ્દેવતાઓં એવં ગુરુ જી કી યથોપલબ્ધોપચાર સે પૂજા કર પ્રણવવ્યાહૃતિપૂર્વક ગાયત્રી મન્ત્ર પઢ઼ને કે ઉપરાન્ત અપની વેદશાખા કે મન્ત્ર કા ઉચ્ચારણ ગુરુમુખ સે સુનને કે
બાદ કરના ચાહિએ.
ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ તત્સ॑વિ॒તુર્વર॑ણ્યં ભર્ગો દે॒વસ્ય॑ ધીમહિ. થિયો યો નઃ પ્રચોદયાંત્ ..

શુક્લયજુર્વેદારમ્ભઃ
ૐ ઇષે ત્વોર્જે ત્વાં વ્વાયવ॑સ્થ દે॒વો વઃ સવિતા પ્રાાર્પયતુ શ્રેષ્ઠંતમાય્ કર્મણ આપ્યા॑યધ્વમચ્યા ઇન્દ્રાય ભાગં પ્ર॒જાવ॑તીરનમીબા અ॑ય॒ક્ષ્મા મા વ॑સ્તેન ઈશત॒માધર્શ સો ધ્રુવા અ॒સ્મિન્ ગોપ॑તૌ સ્યાત્ બુદ્ધીર્યજ॑માનસ્ય પંશૂન્ પાંહિ ..

ઋગ્વેદારમ્ભઃ
ૐ અ॒ગ્નિર્મીડે પુરોહિતં ય॒જ્ઞસ્ય॑ દે॒વમૂત્વિજ॑મ્ . હોતારં રત્ન॒ર્થાતમમ્ ....

સામવેદારમ્ભઃ
ૐ અગ્ન આ યાહિ વીતયે ગૃણાનો હવ્યદાતયે. નિહોતા સત્સિ બર્હિષિ..

અથર્વવેદારમ્ભઃ
ૐ શન્નોં દે॒વીર્ભીષ્ટંયૂ આપોં ભવન્તુ પીતયેં શંયોભિન॑વન્તુ નઃ..

આચારાદ્ અસ્મિન્નવસરે માણવકં વેદપાઠાર્થ વારાણસીં પ્રસ્થાપયન્તિ.
તતઃ 'કૃતસ્ય વેદારમ્ભકર્મણઃ સાઙ્ગતાસિદ્ધ્યર્થમાચાર્યાય દક્ષિણાં તુભ્યમહં સમ્પ્રદદે' ઇતિ દત્વા
'કૃતસ્ય વેદારમ્ભકર્મણઃ સમૃદ્ધ્યર્થં દશ યથાશક્તિ વા બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિષ્યે'. ઇતિ સઙ્કલ્પયેત્.
અધ્યેતૃ-નિયમાઃ- આચાર્યેણાહૂત ઉત્થાય પ્રતિવચનં દદ્યાત્.
શયાનં ચેદાસીનઃ, આસીનં ચેત્તિષ્ઠન્, તિષ્ઠન્તં ચેત્ ગચ્છન્,
ગચ્છન્તં ચેદભિધાવન્ પ્રતિશૃણુયાત્.
તતઃ સમુદ્ભવનામાગ્નિ સમ્પૂજ્ય વિસૃજેત્ ..