અથ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

ૐ શ્રી પરમાત્મને નમઃ

સઞ્જય ઉવાચ
તં તથા કૃપયાવિષ્ટમશ્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્.
વિષીદન્તમિદં વાક્યમુવાચ મધુસૂદનઃ..૧..

શ્રીભગવાનુવાચ
કુતસ્ત્વા કશ્મલમિદં વિષમે સમુપસ્થિતમ્.
અનાર્યજુષ્ટમસ્વર્ગ્યમકીર્તિકરમર્જુન..૨..

ક્લૈબ્યં મા સ્મ ગમઃ પાર્થ નૈતત્ત્વય્યુપપદ્યતે.
ક્ષુદ્રં હૃદયદૌર્બલ્યં ત્યક્ત્વોત્તિષ્ઠ પરન્તપ..૩..

અર્જુન ઉવાચ
કથં ભીષ્મમહં સઙ્ખ્યે દ્રોણં ચ મધુસૂદન.
ઇષુભિઃ પ્રતિયોત્સ્યામિ પૂજાર્હાવરિસૂદન..૪..

ગુરૂનહત્વા હિ મહાનુભાવાન્
શ્રેયો ભોક્તું ભૈક્ષ્યમપીહ લોકે.
હત્વાઽર્થકામાંસ્તુ ગુરૂનિહૈવ
ભુઞ્જીય ભોગાન્ રુધિરપ્રદિગ્ધાન્..૫..

ન ચૈતદ્વિદ્મઃ કતરન્નો ગરીયો
યદ્વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ.
યાનેવ હત્વા ન જિજીવિષામઃ
તેઽવસ્થિતાઃ પ્રમુખે ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ..૬..

કાર્પણ્યદોષોપહતસ્વભાવઃ
પૃચ્છામિ ત્વાં ધર્મસમ્મૂઢચેતાઃ.
યચ્છ્રેયઃ સ્યાન્નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્મે
શિષ્યસ્તેઽહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્..૭..

ન હિ પ્રપશ્યામિ મમાપનુદ્યાદ્-
યચ્છોકમુચ્છોષણમિન્દ્રિયાણામ્.
અવાપ્ય ભૂમાવસપત્નમૃદ્ધમ્
રાજ્યં સુરાણામપિ ચાધિપત્યમ્..૮ ..

સઞ્જય ઉવાચ
એવમુક્ત્વા હૃષીકેશં ગુડાકેશઃ પરન્તપ.
ન યોત્સ્ય ઇતિ ગોવિન્દમુક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ..૯..

તમુવાચ હૃષીકેશઃ પ્રહસન્નિવ ભારત.
સેનયોરુભયોર્મધ્યે વિષીદન્તમિદં વચઃ..૧૦..

શ્રીભગવાનુવાચ
અશોચ્યાનન્વશોચસ્ત્વં પ્રજ્ઞાવાદાંશ્ચ ભાષસે.
ગતાસૂનગતાસૂંશ્ચ નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ..૧૧..

ન ત્વેવાહં જાતુ નાસં ન ત્વં નેમે જનાધિપાઃ.
ન ચૈવ ન ભવિષ્યામઃ સર્વે વયમતઃ પરમ્..૧૨..

દેહિનોઽસ્મિન્ યથા દેહે કૌમારં યૌવનં જરા.
તથા દેહાન્તરપ્રાપ્તિર્ધીરસ્તત્ર ન મુહ્યતિ..૧૩..

માત્રાસ્પર્શાસ્તુ કૌન્તેય શીતોષ્ણસુખદુઃખદાઃ.
આગમાપાયિનોઽનિત્યાસ્તાંસ્તિતિક્ષસ્વ ભારત..૧૪..

યં હિ ન વ્યથયન્ત્યેતે પુરુષં પુરુષર્ષભ.
સમદુઃખસુખં ધીરં સોઽમૃતત્વાય કલ્પતે..૧૫..

નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ.
ઉભયોરપિ દૃષ્ટોઽન્તસ્ત્વનયોસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ..૧૬..

અવિનાશિ તુ તદ્વિદ્ધિ યેન સર્વમિદં તતમ્.
વિનાશમવ્યયસ્યાસ્ય ન કશ્ચિત્ કર્તુમર્હતિ..૧૭..

અન્તવન્ત ઇમે દેહા નિત્યસ્યોક્તાઃ શરીરિણઃ.
અનાશિનોઽપ્રમેયસ્ય તસ્માદ્યુધ્યસ્વ ભારત..૧૮..

ય એનં વેત્તિ હન્તારં યશ્ચૈનં મન્યતે હતમ્.
ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે..૧૯..

ન જાયતે મ્રિયતે વા કદાચિત્
નાયં ભૂત્વા ભવિતા વા ન ભૂયઃ.
અજો નિત્યઃ શાશ્વતોઽયં પુરાણો
ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે..૨૦..

વેદાવિનાશિનં નિત્યં ય એનમજમવ્યયમ્.
કથં સ પુરુષઃ પાર્થ કં ઘાતયતિ હન્તિ કમ્..૨૧..

વાસાંસિ જીર્ણાનિ યથા વિહાય
નવાનિ ગૃહ્ણાતિ નરોઽપરાણિ.
તથા શરીરાણિ વિહાય જીર્ણાનિ
અન્યાનિ સંયાતિ નવાનિ દેહી..૨૨..

નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ.
ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્યાપો ન શોષયતિ મારુતઃ..૨૩..

અચ્છેદ્યોઽયમદાહ્યોઽયમક્લેદ્યોઽશોષ્ય એવ ચ.
નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુરચલોઽયં સનાતનઃ..૨૪..

અવ્યક્તોઽયમચિન્ત્યોઽયમવિકાર્યોઽયમુચ્યતે.
તસ્માદેવં વિદિત્વૈનં નાનુશોચિતુમર્હસિ..૨૫..

અથ ચૈનં નિત્યજાતં નિત્યં વા મન્યસે મૃતમ્.
તથાઽપિ ત્વં મહાબાહો નૈવં શોચિતુમર્હસિ..૨૬..

જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ.
તસ્માદપરિહાર્યેઽર્થે ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ..૨૭..

અવ્યક્તાદીનિ ભૂતાનિ વ્યક્તમધ્યાનિ ભારત.
અવ્યક્તનિધનાન્યેવ તત્ર કા પરિદેવના..૨૮..

આશ્ચર્યવત્પશ્યતિ કશ્ચિદેનમ્
આશ્ચર્યવદ્વદતિ તથૈવ ચાન્યઃ.
આશ્ચર્યવચ્ચૈનમન્યઃ શૃણોતિ
શ્રુત્વાઽપ્યેનં વેદ ન ચૈવ કશ્ચિત્..૨૯..

દેહી નિત્યમવધ્યોઽયં દેહે સર્વસ્ય ભારત.
તસ્માત્ સર્વાણિ ભૂતાનિ ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ..૩૦..

સ્વધર્મમપિ ચાવેક્ષ્ય ન વિકમ્પિતુમર્હસિ.
ધર્મ્યાદ્ધિ યુદ્ધાચ્છ્રેયોઽન્યત્ ક્ષત્રિયસ્ય ન વિદ્યતે..૩૧..

યદૃચ્છયા ચોપપન્નં સ્વર્ગદ્વારમપાવૃતમ્.
સુખિનઃ ક્ષત્રિયાઃ પાર્થ લભન્તે યુદ્ધમીદૃશમ્..૩૨..

થ ચેત્ત્વમિમં ધર્મ્યં સઙ્ગ્રામં ન કરિષ્યસિ.
તતઃ સ્વધર્મં કીર્તિં ચ હિત્વા પાપમવાપ્સ્યસિ..૩૩..

અકીર્તિં ચાપિ ભૂતાનિ કથયિષ્યન્તિ તેઽવ્યયામ્.
સમ્ભાવિતસ્ય ચાકીર્તિર્મરણાદતિરિચ્યતે..૩૪..

ભયાદ્રણાદુપરતં મંસ્યન્તે ત્વાં મહારથાઃ.
યેષાં ચ ત્વં બહુમતો ભૂત્વા યાસ્યસિ લાઘવમ્..૩૫..

અવાચ્યવાદાંશ્ચ બહૂન્ વદિષ્યન્તિ તવાહિતાઃ.
નિન્દન્તસ્તવ સામર્થ્યં તતો દુઃખતરં નુ કિમ્..૩૬..

હતો વા પ્રાપ્સ્યસિ સ્વર્ગં જિત્વા વા ભોક્ષ્યસે મહીમ્.
તસ્માદુત્તિષ્ઠ કૌન્તેય યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ..૩૭..

સુખદુઃખે સમે કૃત્વા લાભાલાભૌ જયાજયૌ.
તતો યુદ્ધાય યુજ્યસ્વ નૈવં પાપમવાપ્સ્યસિ..૩૮..

એષા તેઽભિહિતા સાઙ્ખ્યે બુદ્ધિર્યોગે ત્વિમાં શૃણુ.
બુદ્ધ્યા યુક્તો યયા પાર્થ કર્મબન્ધં પ્રહાસ્યસિ..૩૯..

નેહાભિક્રમનાશોઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે.
સ્વલ્પમપ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્..૪૦..

વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિરેકેહ કુરુનન્દન.
બહુશાખા હ્યનન્તાશ્ચ બુદ્ધયોઽવ્યવસાયિનામ્..૪૧..

યામિમાં પુષ્પિતાં વાચં પ્રવદન્ત્યવિપશ્ચિતઃ.
વેદવાદરતાઃ પાર્થ નાન્યદસ્તીતિ વાદિનઃ..૪૨..

કામાત્માનઃ સ્વર્ગપરા જન્મકર્મફલપ્રદામ્.
ક્રિયાવિશેષબહુલાં ભોગૈશ્વર્યગતિં પ્રતિ..૪૩..

ભોગૈશ્વર્યપ્રસક્તાનાં તયાઽપહૃતચેતસામ્.
વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ સમાધૌ ન વિધીયતે..૪૪..

ત્રૈગુણ્યવિષયા વેદા નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવાર્જુન.
નિર્દ્વન્દ્વો નિત્યસત્ત્વસ્થો નિર્યોગક્ષેમ આત્મવાન્..૪૫..

યાવાનર્થ ઉદપાને સર્વતઃ સમ્પ્લુતોદકે.
તાવાન્ સર્વેષુ વેદેષુ બ્રાહ્મણસ્ય વિજાનતઃ..૪૬..

કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન.
મા કર્મફલહેતુર્ભૂર્મા તે સઙ્ગોઽસ્ત્વકર્મણિ..૪૭..

યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનઞ્જય.
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમો ભૂત્વા સમત્વં યોગ ઉચ્યતે..૪૮..

દૂરેણ હ્યવરં કર્મ બુદ્ધિયોગાદ્ધનઞ્જય.
બુદ્ધૌ શરણમન્વિચ્છ કૃપણાઃ ફલહેતવઃ..૪૯..

બુદ્ધિયુક્તો જહાતીહ ઉભે સુકૃતદુષ્કૃતે.
તસ્માદ્યોગાય યુજ્યસ્વ યોગઃ કર્મસુ કૌશલમ્..૫૦..

કર્મજં બુદ્ધિયુક્તા હિ ફલં ત્યક્ત્વા મનીષિણઃ.
જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તાઃ પદં ગચ્છન્ત્યનામયમ્..૫૧..

યદા તે મોહકલિલં બુદ્ધિર્વ્યતિતરિષ્યતિ.
તદા ગન્તાસિ નિર્વેદં શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ..૫૨..

શ્રુતિવિપ્રતિપન્ના તે યદા સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલા.
સમાધાવચલા બુદ્ધિસ્તદા યોગમવાપ્સ્યસિ..૫૩..

અર્જુન ઉવાચ
સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા સમાધિસ્થસ્ય કેશવ.
સ્થિતધીઃ કિં પ્રભાષેત કિમાસીત વ્રજેત કિમ્..૫૪..

શ્રીભગવાનુવાચ
પ્રજહાતિ યદા કામાન્ સર્વાન્ પાર્થ મનોગતાન્.
આત્મન્યેવઽઽત્મના તુષ્ટઃ સ્થિતપ્રજ્ઞસ્તદોચ્યતે..૫૫..

દુઃખેષ્વનુદ્વિગ્નમનાઃ સુખેષુ વિગતસ્પૃહઃ.
વીતરાગભયક્રોધઃ સ્થિતધીર્મુનિરુચ્યતે..૫૬..

યઃ સર્વત્રાનભિસ્નેહસ્તત્ તત્ પ્રાપ્ય શુભાશુભમ્.
નાભિનન્દતિ ન દ્વેષ્ટિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા..૫૭..

યદા સંહરતે ચાયં કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ સર્વશઃ.
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેઽભ્યસ્તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા..૫૮..

વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ.
રસવર્જં રસોઽપ્યસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે..૫૯..

યતતો હ્યપિ કૌન્તેય પુરુષસ્ય વિપશ્ચિતઃ.
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ હરન્તિ પ્રસભં મનઃ..૬૦..

તાનિ સર્વાણિ સંયમ્ય યુક્ત આસીત મત્પરઃ.
વશે હિ યસ્યેન્દ્રિયાણિ તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા..૬૧..

ધ્યાયતો વિષયાન્ પુંસઃ સઙ્ગસ્તેષૂપજાયતે.
સઙ્ગાત્ સઞ્જાયતે કામઃ કામાત્ ક્રોધોઽભિજાયતે..૬૨..

ક્રોધાદ્ભવતિ સમ્મોહઃ સમ્મોહાત્ સ્મૃતિવિભ્રમઃ.
સ્મૃતિભ્રંશાદ્-બુદ્ધિનાશો બુદ્ધિનાશાત્ પ્રણશ્યતિ..૬૩..

રાગદ્વેષવિયુક્તૈસ્તુ વિષયાનિન્દ્રિયૈશ્ચરન્.
આત્મવશ્યૈર્વિધેયાત્મા પ્રસાદમધિગચ્છતિ..૬૪..

પ્રસાદે સર્વદુઃખાનાં હાનિરસ્યોપજાયતે.
પ્રસન્નચેતસો હ્યાશુ બુદ્ધિઃ પર્યવતિષ્ઠતે..૬૫..

નાસ્તિ બુદ્ધિરયુક્તસ્ય ન ચાયુક્તસ્ય ભાવના.
ન ચાભાવયતઃ શાન્તિરશાન્તસ્ય કુતઃ સુખમ્..૬૬..

ઇન્દ્રિયાણાં હિ ચરતાં યન્મનોઽનુવિધીયતે.
તદસ્ય હરતિ પ્રજ્ઞાં વાયુર્નાવમિવામ્ભસિ..૬૭..

તસ્માદ્યસ્ય મહાબાહો નિગૃહીતાનિ સર્વશઃ.
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યસ્તસ્ય પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા..૬૮

યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી.
યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ..૬૯..

આપૂર્યમાણમચલપ્રતિષ્ઠમ્
સમુદ્રમાપઃ પ્રવિશન્તિ યદ્વત્.
તદ્વત્કામા યં પ્રવિશન્તિ સર્વે
સ શાન્તિમાપ્નોતિ ન કામકામી..૭૦..

વિહાય કામાન્ યઃ સર્વાન્ પુમાંશ્ચરતિ નિઃસ્પૃહઃ.
નિર્મમો નિરહઙ્કારઃ સ શાન્તિમધિગચ્છતિ..૭૧..

એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ પાર્થ નૈનાં પ્રાપ્ય વિમુહ્યતિ.
સ્થિત્વાઽસ્યામન્તકાલેઽપિ બ્રહ્મનિર્વાણમૃચ્છતિ..૭૨..

.. ઓં તત્સદિતિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસૂપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયાં યોગશાસ્ત્રે શ્રીકૃષ્ણાર્જુનસંવાદે સાઙ્ખ્યયોગો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ..