અથ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
અનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ.
સ સન્ન્યાસી ચ યોગી ચ ન નિરગ્નિર્ન ચાક્રિયઃ..૧..

યં સન્ન્યાસમિતિ પ્રાહુર્યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડવ.
ન હ્યસન્ન્યસ્તસઙ્કલ્પો યોગી ભવતિ કશ્ચન..૨..

આરુરુક્ષોર્મુનેર્યોગં કર્મ કારણમુચ્યતે.
યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમુચ્યતે..૩..

યદા હિ નેન્દ્રિયાર્થેષુ ન કર્મસ્વનુષજ્જતે.
સર્વસઙ્કલ્પસન્ન્યાસી યોગારૂઢસ્તદોચ્યતે..૪..

ઉદ્ધરેદાત્મનઽઽત્માનં નઽઽત્માનમવસાદયેત્.
આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ..૫..

બન્ધુરાત્માઽઽત્મનસ્તસ્ય યેનઽઽત્મૈવઽઽત્મના જિતઃ.
અનાત્મનસ્તુ શત્રુત્વે વર્તેતઽઽત્મૈવ શત્રુવત્..૬..

જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્ય પરમાત્મા સમાહિતઃ.
શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ તથા માનાપમાનયોઃ..૭..

જ્ઞાનવિજ્ઞાનતૃપ્તાત્મા કૂટસ્થો વિજિતેન્દ્રિયઃ.
યુક્ત ઇત્યુચ્યતે યોગી સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ..૮..

સુહૃન્મિત્રાર્યુદાસીનમધ્યસ્થદ્વેષ્યબન્ધુષુ.
સાધુષ્વપિ ચ પાપેષુ સમબુદ્ધિર્વિશિષ્યતે..૯..

યોગી યુઞ્જીત સતતમાત્માનં રહસિ સ્થિતઃ.
એકાકી યતચિત્તાત્મા નિરાશીરપરિગ્રહઃ..૧૦..

શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનમાત્મનઃ.
નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચૈલાજિનકુશોત્તરમ્..૧૧..

તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ.
ઉપવિશ્યઽઽસને યુઞ્જ્યાદ્યોગમાત્મવિશુદ્ધયે..૧૨..

સમં કાયશિરોગ્રીવં ધારયન્નચલં સ્થિરઃ.
સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્..૧૩..

પ્રશાન્તાત્મા વિગતભીર્બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ.
મનઃ સંયમ્ય મચ્ચિત્તો યુક્ત આસીત મત્પરઃ..૧૪..

યુઞ્જન્નેવં સદાઽઽત્માનં યોગી નિયતમાનસઃ.
શાન્તિં નિર્વાણપરમાં મત્સંસ્થામધિગચ્છતિ..૧૫..

નાત્યશ્નતસ્તુ યોગોઽસ્તિ ન ચૈકાન્તમનશ્નતઃ.
ન ચાતિસ્વપ્નશીલસ્ય જાગ્રતો નૈવ ચાર્જુન..૧૬..

યુક્તાહારવિહારસ્ય યુક્તચેષ્ટસ્ય કર્મસુ.
યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગો ભવતિ દુઃખહા..૧૭..

યદા વિનિયતં ચિત્તમાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે.
નિઃસ્પૃહઃ સર્વકામેભ્યો યુક્ત ઇત્યુચ્યતે તદા..૧૮..

યથા દીપો નિવાતસ્થો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા.
યોગિનો યતચિત્તસ્ય યુઞ્જતો યોગમાત્મનઃ..૧૯..

યત્રોપરમતે ચિત્તં નિરુદ્ધં યોગસેવયા.
યત્ર ચૈવઽઽત્મનાઽઽત્માનં પશ્યન્નાત્મનિ તુષ્યતિ..૨૦..

સુખમાત્યન્તિકં યત્તદ્-બુદ્ધિગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્.
વેત્તિ યત્ર ન ચૈવાયં સ્થિતશ્ચલતિ તત્ત્વતઃ..૨૧..

યં લબ્ધ્વા ચાપરં લાભં મન્યતે નાધિકં તતઃ.
યસ્મિન્ સ્થિતો ન દુઃખેન ગુરુણાઽપિ વિચાલ્યતે..૨૨..

તં વિદ્યાદ્-દુઃખસંયોગવિયોગં યોગસંજ્ઞિતમ્.
સ નિશ્ચયેન યોક્તવ્યો યોગોઽનિર્વિણ્ણચેતસા..૨૩..

સઙ્કલ્પપ્રભવાન્ કામાંસ્ત્યક્ત્વા સર્વાનશેષતઃ.
મનસૈવેન્દ્રિયગ્રામં વિનિયમ્ય સમન્તતઃ..૨૪..

શનૈઃ શનૈરુપરમેદ્-બુદ્ધ્યા ધૃતિગૃહીતયા.
આત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્..૨૫..

યતો યતો નિશ્ચરતિ મનશ્ચઞ્ચલમસ્થિરમ્.
તતસ્તતો નિયમ્યૈતદાત્મન્યેવ વશં નયેત્..૨૬..

પ્રશાન્તમનસં હ્યેનં યોગિનં સુખમુત્તમમ્.
ઉપૈતિ શાન્તરજસં બ્રહ્મભૂતમકલ્મષમ્..૨૭..

યુઞ્જન્નેવં સદાઽઽત્માનં યોગી વિગતકલ્મષઃ.
સુખેન બ્રહ્મસંસ્પર્શમત્યન્તં સુખમશ્નુતે..૨૮..

સર્વભૂતસ્થમાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચઽઽત્મનિ.
ઈક્ષતે યોગયુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદર્શનઃ..૨૯..

યો માં પશ્યતિ સર્વત્ર સર્વં ચ મયિ પશ્યતિ.
તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ..૩૦..

સર્વભૂતસ્થિતં યો માં ભજત્યેકત્વમાસ્થિતઃ.
સર્વથા વર્તમાનોઽપિ સ યોગી મયિ વર્તતે..૩૧..

આત્મૌપમ્યેન સર્વત્ર સમં પશ્યતિ યોઽર્જુન.
સુખં વા યદિ વા દુઃખં સ યોગી પરમો મતઃ..૩૨..

અર્જુન ઉવાચ
યોઽયં યોગસ્ત્વયા પ્રોક્તઃ સામ્યેન મધુસૂદન.
એતસ્યાહં ન પશ્યામિ ચઞ્ચલત્વાત્ સ્થિતિં સ્થિરામ્..૩૩..

ચઞ્ચલં હિ મનઃ કૃષ્ણ પ્રમાથિ બલવદ્દૃઢમ્.
તસ્યાહં નિગ્રહં મન્યે વાયોરિવ સુદુષ્કરમ્..૩૪..

શ્રીભગવાનુવાચ
અસંશયં મહાબાહો મનો દુર્નિગ્રહં ચલમ્.
અભ્યાસેન તુ કૌન્તેય વૈરાગ્યેણ ચ ગૃહ્યતે..૩૫..

અસંયતાત્મના યોગો દુષ્પ્રાપ ઇતિ મે મતિઃ.
વશ્યાત્મના તુ યતતા શક્યોઽવાપ્તુમુપાયતઃ..૩૬..

અર્જુન ઉવાચ
અયતિઃ શ્રદ્ધયોપેતો યોગાચ્ચલિતમાનસઃ.
અપ્રાપ્ય યોગસંસિદ્ધિં કાં ગતિં કૃષ્ણ ગચ્છતિ..૩૭..

કચ્ચિન્નોભયવિભ્રષ્ટશ્છિન્નાભ્રમિવ નશ્યતિ.
અપ્રતિષ્ઠો મહાબાહો વિમૂઢો બ્રહ્મણઃ પથિ..૩૮..

એતન્મે સંશયં કૃષ્ણ છેત્તુમર્હસ્યશેષતઃ.
ત્વદન્યઃ સંશયસ્યાસ્ય છેત્તા ન હ્યુપપદ્યતે..૩૯..

શ્રીભગવાનુવાચ
પાર્થ નૈવેહ નામુત્ર વિનાશસ્તસ્ય વિદ્યતે.
ન હિ કલ્યાણકૃત્ કશ્ચિદ્દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ..૪૦..

પ્રાપ્ય પુણ્યકૃતાં લોકાનુષિત્વા શાશ્વતીઃ સમાઃ.
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે યોગભ્રષ્ટોઽભિજાયતે..૪૧..

અથવા યોગિનામેવ કુલે ભવતિ ધીમતામ્.
એતદ્ધિ દુર્લભતરં લોકે જન્મ યદીદૃશમ્..૪૨..

તત્ર તં બુદ્ધિસંયોગં લભતે પૌર્વદેહિકમ્.
યતતે ચ તતો ભૂયઃ સંસિદ્ધૌ કુરુનન્દન..૪૩..

પૂર્વાભ્યાસેન તેનૈવ હ્રિયતે હ્યવશોઽપિ સઃ.
જિજ્ઞાસુરપિ યોગસ્ય શબ્દબ્રહ્માતિવર્તતે..૪૪..

પ્રયત્નાદ્યતમાનસ્તુ યોગી સંશુદ્ધકિલ્બિષઃ.
અનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્..૪૫..

તપસ્વિભ્યોઽધિકો યોગી જ્ઞાનિભ્યોઽપિ મતોઽધિકઃ.
કર્મિભ્યશ્ચાધિકો યોગી તસ્માદ્યોગી ભવાર્જુન..૪૬..

યોગિનામપિ સર્વેષાં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના.
શ્રદ્ધાવાન્ ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ..૪૭..

.. ઓં તત્સદિતિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસૂપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયાં યોગશાસ્ત્રે શ્રીકૃષ્ણાર્જુનસંવાદે આત્મસંયમયોગો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ..