અથાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ

અથાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ
અર્જુન ઉવાચ
સન્ન્યાસસ્ય મહાબાહો તત્ત્વમિચ્છામિ વેદિતુમ્.
ત્યાગસ્ય ચ હૃષીકેશ પૃથક્કેશિનિષૂદન..૧..

શ્રીભગવાનુવાચ
કામ્યાનાં કર્મણાં ન્યાસં સન્ન્યાસં કવયો વિદુઃ.
સર્વકર્મફલત્યાગં પ્રાહુસ્ત્યાગં વિચક્ષણાઃ..૨..

ત્યાજ્યં દોષવદિત્યેકે કર્મ પ્રાહુર્મનીષિણઃ.
યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યમિતિ ચાપરે..૩..

નિશ્ચયં શૃણુ મે તત્ર ત્યાગે ભરતસત્તમ.
ત્યાગો હિ પુરુષવ્યાઘ્ર ત્રિવિધઃ સમ્પ્રકીર્તિતઃ..૪..

યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યં કાર્યમેવ તત્.
યજ્ઞો દાનં તપશ્ચૈવ પાવનાનિ મનીષિણામ્..૫..

એતાન્યપિ તુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલાનિ ચ.
કર્તવ્યાનીતિ મે પાર્થ નિશ્ચિતં મતમુત્તમમ્..૬..

નિયતસ્ય તુ સન્ન્યાસઃ કર્મણો નોપપદ્યતે.
મોહાત્તસ્ય પરિત્યાગસ્તામસઃ પરિકીર્તિતઃ..૭..

દુઃખમિત્યેવ યત્કર્મ કાયક્લેશભયાત્ ત્યજેત્.
સ કૃત્વા રાજસં ત્યાગં નૈવ ત્યાગફલં લભેત્..૮..

કાર્યમિત્યેવ યત્કર્મ નિયતં ક્રિયતેઽર્જુન.
સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલં ચૈવ સ ત્યાગઃ સાત્ત્વિકો મતઃ..૯..

ન દ્વેષ્ટ્યકુશલં કર્મ કુશલે નાનુષજ્જતે.
ત્યાગી સત્ત્વસમાવિષ્ટો મેધાવી છિન્નસંશયઃ..૧૦..

ન હિ દેહભૃતા શક્યં ત્યક્તું કર્માણ્યશેષતઃ.
યસ્તુ કર્મફલત્યાગી સ ત્યાગીત્યભિધીયતે..૧૧..

અનિષ્ટમિષ્ટં મિશ્રં ચ ત્રિવિધં કર્મણઃ ફલમ્.
ભવત્યત્યાગિનાં પ્રેત્ય ન તુ સન્ન્યાસિનાં ક્વચિત્..૧૨..

પઞ્ચૈતાનિ મહાબાહો કારણાનિ નિબોધ મે.
સાઙ્ખ્યે કૃતાન્તે પ્રોક્તાનિ સિદ્ધયે સર્વકર્મણામ્..૧૩..

અધિષ્ઠાનં તથા કર્તા કરણં ચ પૃથગ્વિધમ્.
વિવિધાશ્ચ પૃથક્ચેષ્ટા દૈવં ચૈવાત્ર પઞ્ચમમ્..૧૪..

શરીરવાઙ્મનોભિર્યત્ કર્મ પ્રારભતે નરઃ.
ન્યાય્યં વા વિપરીતં વા પઞ્ચૈતે તસ્ય હેતવઃ..૧૫..

તત્રૈવં સતિ કર્તારમાત્માનં કેવલં તુ યઃ.
પશ્યત્યકૃતબુદ્ધિત્વાન્ન સ પશ્યતિ દુર્મતિઃ..૧૬..

યસ્ય નાહં કૃતો ભાવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે.
હત્વાઽપિ સ ઇમાઁલ્લોકાન્ન હન્તિ ન નિબધ્યતે..૧૭..

જ્ઞાનં જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતા ત્રિવિધા કર્મચોદના.
કરણં કર્મ કર્તેતિ ત્રિવિધઃ કર્મસઙ્ગ્રહઃ..૧૮..

જ્ઞાનં કર્મ ચ કર્તા ચ ત્રિધૈવ ગુણભેદતઃ.
પ્રોચ્યતે ગુણસઙ્ખ્યાને યથાવચ્છૃણુ તાન્યપિ..૧૯..

સર્વભૂતેષુ યેનૈકં ભાવમવ્યયમીક્ષતે.
અવિભક્તં વિભક્તેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ સાત્ત્વિકમ્..૨૦..

પૃથક્ત્વેન તુ યજ્જ્ઞાનં નાનાભાવાન્ પૃથગ્વિધાન્.
વેત્તિ સર્વેષુ ભૂતેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ રાજસમ્..૨૧..

યત્તુ કૃત્સ્નવદેકસ્મિન્ કાર્યે સક્તમહૈતુકમ્.
અતત્ત્વાર્થવદલ્પં ચ તત્તામસમુદાહૃતમ્..૨૨..

નિયતં સઙ્ગરહિતમરાગદ્વેષતઃ કૃતમ્.
અફલપ્રેપ્સુના કર્મ યત્તત્સાત્ત્વિકમુચ્યતે..૨૩..

યત્તુ કામેપ્સુના કર્મ સાહઙ્કારેણ વા પુનઃ.
ક્રિયતે બહુલાયાસં તદ્રાજસમુદાહૃતમ્..૨૪..

અનુબન્ધં ક્ષયં હિંસામનપેક્ષ્ય ચ પૌરુષમ્.
મોહાદારભ્યતે કર્મ યત્તત્તામસમુચ્યતે..૨૫..

મુક્તસઙ્ગોઽનહંવાદી ધૃત્યુત્સાહસમન્વિતઃ.
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્નિર્વિકારઃ કર્તા સાત્ત્વિક ઉચ્યતે..૨૬..

રાગી કર્મફલપ્રેપ્સુર્લુબ્ધો હિંસાત્મકોઽશુચિઃ.
હર્ષશોકાન્વિતઃ કર્તા રાજસઃ પરિકીર્તિતઃ..૨૭..

અયુક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્તબ્ધઃ શઠો નૈષ્કૃતિકોઽલસઃ.
વિષાદી દીર્ઘસૂત્રી ચ કર્તા તામસ ઉચ્યતે..૨૮..

બુદ્ધેર્ભેદં ધૃતેશ્ચૈવ ગુણતસ્ત્રિવિધં શૃણુ.
પ્રોચ્યમાનમશેષેણ પૃથક્ત્વેન ધનઞ્જય..૨૯..

પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ કાર્યાકાર્યે ભયાભયે.
બન્ધં મોક્ષં ચ યા વેત્તિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી..૩૦..

યયા ધર્મમધર્મં ચ કાર્યં ચાકાર્યમેવ ચ.
અયથાવત્ પ્રજાનાતિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ રાજસી..૩૧..

અધર્મં ધર્મમિતિ યા મન્યતે તમસાઽવૃતા.
સર્વાર્થાન્ વિપરીતાંશ્ચ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ તામસી..૩૨..

ધૃત્યા યયા ધારયતે મનઃપ્રાણેન્દ્રિયક્રિયાઃ.
યોગેનાવ્યભિચારિણ્યા ધૃતિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી..૩૩..

યયા તુ ધર્મકામાર્થાન્ ધૃત્યા ધારયતેઽર્જુન.
પ્રસઙ્ગેન ફલાકાઙ્ક્ષી ધૃતિઃ સા પાર્થ રાજસી..૩૪..

યયા સ્વપ્નં ભયં શોકં વિષાદં મદમેવ ચ.
ન વિમુઞ્ચતિ દુર્મેધા ધૃતિઃ સા પાર્થ તામસી..૩૫..

સુખં ત્વિદાનીં ત્રિવિધં શૃણુ મે ભરતર્ષભ.
અભ્યાસાદ્રમતે યત્ર દુઃખાન્તં ચ નિગચ્છતિ..૩૬..

યત્તદગ્રે વિષમિવ પરિણામેઽમૃતોપમમ્.
તત્સુખં સાત્ત્વિકં પ્રોક્તમ્ આત્મબુદ્ધિપ્રસાદજમ્..૩૭..

વિષયેન્દ્રિયસંયોગાદ્યત્તદગ્રેઽમૃતોપમમ્.
પરિણામે વિષમિવ તત્સુખં રાજસં સ્મૃતમ્..૩૮..

યદગ્રે ચાનુબન્ધે ચ સુખં મોહનમાત્મનઃ.
નિદ્રાલસ્યપ્રમાદોત્થં તત્તામસમુદાહૃતમ્..૩૯..

ન તદસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા પુનઃ.
સત્ત્વં પ્રકૃતિજૈર્મુક્તં યદેભિઃ સ્યાત્ ત્રિભિર્ગુણૈઃ..૪૦..

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ પરન્તપ.
કર્માણિ પ્રવિભક્તાનિ સ્વભાવપ્રભવૈર્ગુણૈઃ..૪૧..

શમો દમસ્તપઃ શૌચં ક્ષાન્તિરાર્જવમેવ ચ.
જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાસ્તિક્યં બ્રહ્મકર્મ સ્વભાવજમ્..૪૨..

શૌર્યં તેજો ધૃતિર્દાક્ષ્યં યુદ્ધે ચાપ્યપલાયનમ્.
દાનમીશ્વરભાવશ્ચ ક્ષાત્રં કર્મ સ્વભાવજમ્..૪૩..

કૃષિગૌરક્ષ્યવાણિજ્યં વૈશ્યકર્મ સ્વભાવજમ્.
પરિચર્યાત્મકં કર્મ શૂદ્રસ્યાપિ સ્વભાવજમ્..૪૪..

સ્વે સ્વે કર્મણ્યભિરતઃ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ.
સ્વકર્મનિરતઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્છૃણુ..૪૫..

યતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદં તતમ્.
સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ..૪૬..

શ્રેયાન્ સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્.
સ્વભાવનિયતં કર્મ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્..૪૭..

સહજં કર્મ કૌન્તેય સદોષમપિ ન ત્યજેત્.
સર્વારમ્ભા હિ દોષેણ ધૂમેનાગ્નિરિવાવૃતાઃ..૪૮..

અસક્તબુદ્ધિઃ સર્વત્ર જિતાત્મા વિગતસ્પૃહઃ.
નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિં પરમાં સન્ન્યાસેનાધિગચ્છતિ..૪૯..

સિદ્ધિં પ્રાપ્તો યથા બ્રહ્મ તથાપ્નોતિ નિબોધ મે.
સમાસેનૈવ કૌન્તેય નિષ્ઠા જ્ઞાનસ્ય યા પરા..૫૦..

બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તો ધૃત્યાત્માનં નિયમ્ય ચ.
શબ્દાદીન્ વિષયાંસ્ત્યક્ત્વા રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ..૫૧..

વિવિક્તસેવી લઘ્વાશી યતવાક્કાયમાનસઃ.
ધ્યાનયોગપરો નિત્યં વૈરાગ્યં સમુપાશ્રિતઃ..૫૨..

અહઙ્કારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્.
વિમુચ્ય નિર્મમઃ શાન્તો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે..૫૩..

બ્રહ્મભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ.
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ મદ્ભક્તિં લભતે પરામ્..૫૪..

ભક્ત્યા મામભિજાનાતિ યાવાન્ યશ્ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ.
તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદનન્તરમ્..૫૫..

સર્વકર્માણ્યપિ સદા કુર્વાણો મદ્વ્યપાશ્રયઃ.
મત્પ્રસાદાદવાપ્નોતિ શાશ્વતં પદમવ્યયમ્..૫૬..

ચેતસા સર્વકર્માણિ મયિ સન્ન્યસ્ય મત્પરઃ.
બુદ્ધિયોગમુપાશ્રિત્ય મચ્ચિત્તઃ સતતં ભવ..૫૭..

મચ્ચિત્તઃ સર્વદુર્ગાણિ મત્પ્રસાદાત્ તરિષ્યસિ.
અથ ચેત્ત્વમહઙ્કારાન્ન શ્રોષ્યસિ વિનઙ્ક્ષ્યસિ..૫૮..

યદહઙ્કારમાશ્રિત્ય ન યોત્સ્ય ઇતિ મન્યસે.
મિથ્યૈષ વ્યવસાયસ્તે પ્રકૃતિસ્ત્વાં નિયોક્ષ્યતિ..૫૯..

સ્વભાવજેન કૌન્તેય નિબદ્ધઃ સ્વેન કર્મણા.
કર્તું નેચ્છસિ યન્મોહાત્ કરિષ્યસ્યવશોઽપિ તત્..૬૦..

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેઽર્જુન તિષ્ઠતિ.
ભ્રામયન્ સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા..૬૧..

તમેવ શરણં ગચ્છ સર્વભાવેન ભારત.
તત્પ્રસાદાત્પરાં શાન્તિં સ્થાનં પ્રાપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્..૬૨..

ઇતિ તે જ્ઞાનમાખ્યાતં ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં મયા.
વિમૃશ્યૈતદશેષેણ યથેચ્છસિ તથા કુરુ..૬૩..

સર્વગુહ્યતમં ભૂયઃ શૃણુ મે પરમં વચઃ.
ઇષ્ટોઽસિ મે દૃઢમિતિ તતો વક્ષ્યામિ તે હિતમ્..૬૪..

મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ.
મામેવૈષ્યસિ સત્યં તે પ્રતિજાને પ્રિયોઽસિ મે..૬૫..

સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ.
અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ..૬૬..

ઇદં તે નાતપસ્કાય નાભક્તાય કદાચન.
ન ચાશુશ્રૂષવે વાચ્યં ન ચ માં યોઽભ્યસૂયતિ..૬૭..

ય ઇદં પરમં ગુહ્યં મદ્ભક્તેષ્વભિધાસ્યતિ.
ભક્તિં મયિ પરાં કૃત્વા મામેવૈષ્યત્યસંશયઃ..૬૮..

ન ચ તસ્માન્મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્મે પ્રિયકૃત્તમઃ.
ભવિતા ન ચ મે તસ્માદન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ..૬૯..

અધ્યેષ્યતે ચ ય ઇમં ધર્મ્યં સંવાદમાવયોઃ.
જ્ઞાનયજ્ઞેન તેનાહમિષ્ટઃ સ્યામિતિ મે મતિઃ..૭૦..

શ્રદ્ધાવાનનસૂયશ્ચ શૃણુયાદપિ યો નરઃ.
સોઽપિ મુક્તઃ શુભાઁલ્લોકાન્ પ્રાપ્નુયાત્ પુણ્યકર્મણામ્..૭૧..

કચ્ચિદેતચ્છ્રુતં પાર્થ ત્વયૈકાગ્રેણ ચેતસા.
કચ્ચિદજ્ઞાનસમ્મોહઃ પ્રનષ્ટસ્તે ધનઞ્જય..૭૨..

અર્જુન ઉવાચ
નષ્ટો મોહઃ સ્મૃતિર્લબ્ધા ત્વત્પ્રસાદાન્મયાઽચ્યુત.
સ્થિતોઽસ્મિ ગતસન્દેહઃ કરિષ્યે વચનં તવ..૭૩..

સઞ્જય ઉવાચ
ઇત્યહં વાસુદેવસ્ય પાર્થસ્ય ચ મહાત્મનઃ.
સંવાદમિમમશ્રૌષમદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્..૭૪..

વ્યાસપ્રસાદાચ્છ્રુતવાન્ એતદ્ગુહ્યમહં પરમ્.
યોગં યોગેશ્વરાત્ કૃષ્ણાત્ સાક્ષાત્ કથયતઃ સ્વયમ્..૭૫..

રાજન્ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય સંવાદમિમમદ્ભુતમ્.
કેશવાર્જુનયોઃ પુણ્યં હૃષ્યામિ ચ મુહુર્મુહુઃ..૭૬..

તચ્ચ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય રૂપમત્યદ્ભુતં હરેઃ.
વિસ્મયો મે મહાન્ રાજન્ હૃષ્યામિ ચ પુનઃ પુનઃ..૭૭..

યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ.
તત્ર શ્રીર્વિજયો ભૂતિર્ધ્રુવા નીતિર્મતિર્મમ..૭૮..

.. ઓં તત્સદિતિ શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસૂપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયાં યોગશાસ્ત્રે શ્રીકૃષ્ણાર્જુનસંવાદે મોક્ષસન્ન્યાસયોગો નામ અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ ..