সনাতন দেব
॥ সরস্বতী পূজনম্ ॥
॥ सरस्वती पूजनम् ॥
सरस्वती पूजनम्
सरस्वती एक हिंदू देवी है जो ज्ञान, कला, संगीत, विद्या, बुद्धि और शक्ति की प्रतिष्ठा की जाती है। वह सरस्वती देवी, ब्रह्मा देव की पुत्री हैं और हिंदू पंथ की त्रिमूर्ति में एक महत्वपूर्ण देवी हैं, जिनमें ब्रह्मा, विष्णु और शिव शामिल होते हैं।
सरस्वती जी को सफेद वस्त्र और हंस वाहन में चित्रित किया जाता है। वह बहुत ही सुंदर, सर्वोत्तम और दिव्य रूप धारण करती हैं। वह वीणा (एक संगीत यंत्र) और पुस्तकों को हाथों में लेकर चित्रित की जाती हैं, जो विद्या और ज्ञान के प्रतीक हैं।
सरस्वती देवी को ज्ञान की देवी माना जाता है और वे शिक्षा, विद्यार्थी, कलाकार और विज्ञान की प्रेरणा हैं। उन्हें मां सरस्वती भी कहा जाता हैं और उनका पूजन विशेष रूप से वसंत पंचमी के दिन किया जाता है, जब उनकी आराधना और विद्यार्थी सम्मान की जाती है।
सरस्वती स्तुति करने से हम सरस्वती देवी की प्रशंसा करते हैं और उनकी कृपा और आशीर्वाद को प्राप्त करने का प्रयास करते हैं। यह हमें ज्ञान, कला, संगीत और विद्या में सफलता प्राप्त करने में सहायता कर सकता है।
इन स्तुति में हम सरस्वती देवी की गुणगान करते हैं, उनके सुंदर रूप, वस्त्र, वीणा, और पादांगुष्ठ में नीलमणि को स्थान देने की प्रशंसा करते हैं। हम उनकी आराधना करते हैं और उनसे अपने सभी कार्यों में सहायता और अभिप्राय प्राप्त करने की प्रार्थना करते हैं।
शद्धासन उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य कर्मपात्रंविधाय देशकालौ संकीर्त्य अमक गोत्रस्य परिवारान्वितस्य मम ज्ञाताज्ञातपापक्षयपूर्वक अस्मदादीनां सबालवनितानां विद्यान्रागिणां सर्वेषां बालकानां लालिकानां च श्रीवागीश्वरी _ सरस्वतीसुप्रसादसिद्धिद्वारा सर्वविधविद्याप्राप्त्यर्थंज्ञानविवृद्धयर्थंसरस्वतीपूजनं तदङ्गत्वेन दीपकलश-गणेशादिनां च पूजनं कर्म करिष्ये।
इति संकल्प्य दीपादीन् संपूज्य सरवतो भद्रमण्डलं विलिख्य संपूज्य तदुपरि प्रस्थमितं धान्यं संस्थाप्य कलशं पूजयित्वा स्वरणादिपात्रं षद्कोणाष्टदलभूपुरात्मकं यन्त्रं सरस्वतीप्रतिमां वा निर्माय अग्न्युत्तारणं कृत्वा.
ॐ वर्णाब्जपद्मासनाय नमः इति आसनं दत्त्वा पीठमध्ये संस्थाप्य न्यासं क्यात् ।
तद्यथा-
om आँ अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ आँ तर्जनीभ्यां नमः । ॐ आँ मध्यमाभ्यां नमः। ॐ आँ अनाभिकाभ्यां नमः । ॐ आँ कनिष्ठिकाभ्यां नमः।
. & आँ करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । इति करन्यासः । | -Š आँ हृदयाय नमः | ७० आँ शिरसे स्वाहा | 3० आँ शिखायै वषट्।. |
` ॐ आँ कवचाय हुम् । ॐ आँ नेत्रत्रयाय बोषट् । ॐ ऑ अस्त्राय फट्। | ` इति हृदयादि षडङ्गन्यासः । ॐ आँ -भरुवोः । उं आँ नाभौ । इश आँ । उश आँ बस्तौ । इति विन्यसेत्-।-एवं. न्यासविश्रिं कृत्वा ध्याये
र्कान्तििभा देवं ज्योत्स्नाजालविकाशितीम्। = ` ` मुक्ताहारयुतां शुभ्रां शशिखण्डविभूषिताम्॥ । " `|
` ` बिभ्रतीं दशहस्तैश्च व्याख्यां वर्णस्य मालिकाम् ॥
` ` अमृतेन तथा पपू्ण.घटं च दिव्यपुस्तकम् ॥ RU ` दधतीं वामहस्तेन पीनस्तनभरान्विताम् ॥ मध्ये क्षीणां तथा स्वच्छां नानारत्नविभूषिताम् ॥ २ ॥
एवं ध्यात्वा-
सर्वतोभद्रमण्डलपजा, पीठदेवतापूजा च सर्वतोभद्रमण्डलं संपज्य तत्रैव मण्ड्कादि पीठदेवताः पूजरथत्` ॐ मं मंण्डकाय नमः । «छं कालाग्निरुद्राय गभः । ७४° मूलप्रकृत्यै | नमः । ° आधारशक्तये नमः । ॐ कमाय नमः । ३° अनन्ताय नमः । ॐ वराहाय नमः। % प॒थिव्ये नमः। ॐ सुधासमुद्राय TA: | € रत्नद्वीपाय नमः । ॐ संवर्णद्वीपाय नमः । ॐ नन्दनोद्यानाय नमः | € मणिमण्डपाय नमः । ॐ सवर्णमण्डपाय नमः । ॐ सुवर्णवेदिकायै नमः । ॐ रत्नसिंहासनाय नमः । ॐ धर्माय नमः । ॐ ज्ञानाय TA: | € वैराग्याय नमः । ॐ ऐश्वर्याय नर्मः । इति ।
ततः पर्वादिदिक्ष- | |
७० अधर्माय नमः। “3० अज्ञानाय नमः। 8 अवैराग्याय 99 ॐ अनेश्वर्याय नमः । ॐ अनन्ताग्र नमः। ॐ पद्माय नमः । ॐ अँ अर्कमण्डलाय नमः । ॐ उं सोममण्डलाय नमः । ॐ मँ वह्विमण्डालाय | नमः । ॐ सं सत्त्वाय TA: I रं रजसे नमः । ॐ तं तमसे नमः। ` ॐ आं आत्मने नमः । ॐ अं अन्तरात्मने नमः। ॐ पं परमात्मने नमः । हीं ज्ञानात्मने नमः 8 मायातत्वाय नमः । € कालतत्त्वाय नमः । ॐ विद्यातत्त्वाय नमः । ॐ? परतत््ाय नमः। `` इति .पीठदेवताः सम्पूज्य नवपीठशक्तीः प॒जयेत् जयेत् |,
तत्र पूर्वादिक्रमेण- ॐ मेधायै नमः । ॐ प्रज्ञायै नमः । ॐ प्रभायै TA:
å að विद्यायै नमः । ॐ ज्ञानाये नमः । ॐ धृत्यै नमः । ॐ स्मृत्यै नमः। ` Tona बुद्ध्यै नमः । मध्ये- 3० विद्येश्वृ्य_ नमः । इति पीठशक्तीः पूजयेत् ।
ee प्राणप्रतिष्ठां ua पुनर्ध्यात्वा मूलेन हीं) आवाहनादि ` ` _पुष्पान्तैरुपचारेः संपूज्य देव्यांज्ञां गृहीत्वा आवरणपूजां कुर्यात् । तत्रक्रम- |
| å भआावरणपूजा
` . षट्कोणकेसरेषुः अरिनकोणे- छश आँ हृदयाय नमः। निऋतिकोणे- | 0 & आँ शिरसे स्वाहा। वायव्यकोणे- छश आँ शिखायै वषट् । ऐशान्ये-।
gr ४० आऑ कवचाय हम् । पूज्यपूजकयोर्मध्ये- ,३०` आं नेत्रत्रायाय वौषट । . देवीपश्चिमें- 3० आँ अस्त्राय फट् । इति षडङ्गानि पूजयेत् । ;
ततः पुष्पाञ्जलिमादाय मूलमुच्चाय- | ॐ अभीष्ठसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सले ॥ भक्त्या समर्पये तभ्यं प्रथमावरणाचनम् ॥ इति पठित्वा पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा विद्याधिष्ठातृदेवताः साङ्गा सपरिवारा ` सम्पजितास्तर्पिताः सन्त् इति वदेत् । इति प्रथमावरणम् ।
ततोऽष्टदले पृज्यपजकयोर्मध्ये प्राचीतदनुसारेण अन्याः दिशः प्रकल्प्य पर्वादिक्रमेण - छं भोगायै नमः, ॐ सत्यायै नमः 8 विमलायै नमः । ॐ ज्ञानायै नमः । ॐ बद्धयै नमः । ॐ स्मृत्यै नमः । „ॐ मेधायै नमः । ॐ ` प्रज्ञायै नमः । इत्यष्टौ शक्तिः पूजयित्वा ततः पुष्पाञ्जलिमादाय मलमच्चार्य- | | | ॐ अभीष्ठसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सले ॥
भक्त्या समर्पये तभ्यं द्वितीयावरणाचनम् ॥
इति पठित्वा पष्पाञ्जलिं दत्त्वा विद्याधिष्ठातृदेवताः साङ्गा सपरिवारा
सम्पजितास्तर्पिताः सन्त् इति वदेत् । इति द्वितीयावरणाचनम्। _ ततो५ष्टदलाग्रेष पज्यपजकयोर्मध्ये प्राची तदनुसारेण अन्या दिशः प्रकल्प्य
प्राचीक्रमेण वामावर्तेन च~ "४° ब्राहम्ये नमः। ॐ महेश्वर्ये नमः।
` ॐ कौमार्ये नमः। & वैष्णव्यै नमः । ४° वाराह्यै नमः । ॐ इन्द्राण्यै नम: | ७० चामण्डायै नमः । ४० महालक्ष्म्ये -नमः। इत्यष्टौ मातृका पूजयित्वा पुष्पाञ्जलिमादाय मूलमुच्चायं
` ' ॐ अभीष्ठसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सले ॥
` भक्त्या समर्पये तभ्यं तृतीयावरणार्चनम् ॥
इति पठित्वा. पुष्पान्जलि दत्त्वा विद्याधिष्ठातृदेवता = ss साङ्गाः सपरिवाराः | _ सम्पूजितास्तर्पिताः सन्तु इति बदेत्। इति तयाबरणार्चनम्।
ततो भूपुरे पूर्वादि क्रमेण - ॐ लं इन्द्राय नमः l g T अग्नये नमः । & म॑. यमाय नमः। ॐ. क्षं निर्शृतये नमः। ॐ व वरुणाय नमः। ॐ यं वायवे नमः। ४० क॑ कुबेराय नमेः । ॐ ale हं ईशानाय नमः। ईशान पूर्वयोर्मध्ये ॐ आं ब्रह्मणे TA: | तपशिचमयोर्मध „ॐ हीं अनन्ताय नमः। इति दशदिक्पालान् पूजयित्वा पुष्पाञ्जलिमादाय qag- pr as ॐ अभीष्टसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सले. ॥
भक्त्या- समर्पये तुभ्यं चतुर्थावरणार्चनम् ॥ इति पठित्वा पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा विद्याधिष्ठातुदेवता
j ष्ठातृदेवताः -साज्ञः सपरिवाराः , सम्पूजितास्तर्पिताः सन्तु इति बदेत्। इति चतुर्थावरणार्चनम् ।
ततो भूपुरे इन्द्रादिसमीपे - < वं वज्ञाय नमः। ॐ शां शक्तये नमः। ॐ द॑ दण्डाय नमः । ॐ खं खङ्गाय नमः। ॐ पां पाशाय नमः। ॐ अं अङ्कुशाय नमः। ॐ गं गदायै नममः । ॐ त्रिं त्रिशूलाय नमः। ` ॐ प॑ पद्माय नमः। ॐ च॑ चक्राय नमः। इति वञ्जाद्यायुधानि पूजयित्वा पुष्पाञ्जलिमादाय मूलम्च्चार्य- | BT e ॐ अभीष्टसिद्धिं मे देहि शरणागतवत्सले ॥ `
भक्त्या समर्पये तुभ्यं पञ्चमावरणार्चनम् ॥ ht S इति पठित्वा पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा विद्याधिष्ठातुदेवताः साङ्गाः सपरिवाराः सम्पूजितास्तपिंताः सन्तु इति वदेत्। इति पञ्चमावरणार्चनम् ।' इत्यावरणपूजां कृत्वा धूपादिनमस्कारान्तं सम्पूज्य स्तोत्रेण स्तुत्वा जपं कर्यात्। इति सरस्वतीमन्त्रपूजनम् ।